II SA/Ol 863/11

Dnia 6 grudnia 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Glabas Sędziowie Sędzia WSA Beata Jezielska (spr.) Sędzia WSA Tadeusz Lipiński Protokolant Specjalista Małgorzata Krajewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 grudnia 2011 roku sprawy ze skargi W. P. na decyzję Kierownika Urzędu z dnia "[...]", Nr "[...]" w przedmiocie przyznania uprawnień kombatanckich oddala skargę. Decyzją z dnia "[...]" wydaną przez Kierownika Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówiono przyznania W. P. uprawnień kombatanckich z tytułu "Obóz Hitlerowski". W uzasadnieniu podano, iż strona wystąpiła z wnioskiem o przyznanie uprawnień kombatanckich na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, zgodnie z którym represjami w rozumieniu ustawy są okresy przebywania w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Wskazano, iż analiza akt sprawy nie wykazała dostatecznych dowodów osadzenia wnioskodawcy w obozie hitlerowskim. Zaświadczenie Instytutu Pamięci Narodowej – Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowy Polskiemu w B. z dnia 8 marca 2011 r. potwierdza zbiorowe wysiedlenie i pacyfikację rodzinnej miejscowości wnioskodawcy – P., nie podając szczegółów o dalszych losach wysiedlonych. Natomiast w pracy zbiorowej "Wieś Białostocka oskarża – ze studiów nad eksterminacją wsi na Białostocczyźnie" znajduje się wzmianka, iż część wysiedlonych zostało wywieziona do obozu karnego w G., zaś w dniu 24 grudnia 1944 r. więźniowie Ci zostali wywiezieni do lasu w pobliżu wsi P. i tam zostali wymordowani. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności organ uznał, iż nie zostały spełnione w niniejszej sprawie określone w ustawie przesłanki uzasadniające przyznanie uprawnień kombatanckich. W. P. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy i zmianę decyzji poprzez przyznanie uprawnień kombatanckich i uznanie go za osobę represjonowaną przez władze hitlerowskie w czasie II wojny światowej. Podniósł, iż decyzja została prawdopodobnie podjęta przed włączeniem do akt sprawy dosłanych przez niego w terminie dokumentów wraz z pismem z dnia 19 kwietnia 2011r. Dodał, iż biorąc pod uwagę definicję pojęcia "szczególna represja", zawartą w powołanej przez organ ustawie, której nie znał, dowody które przesłał organowi mogą być niedostateczne do pozytywnego rozpatrzenia jego prośby. Odwołujący się podkreślił, iż z uwagi na odległy czas od tamtych wydarzeń trudno jest obecnie znaleźć świadka potwierdzającego jego pobyt wraz z rodziną w obozie hitlerowskim w G., tym bardziej że próby ucieczek z tego obozu kończyły się śmiercią, a ci którzy nie uciekli zostali zamordowani 24 grudnia 1944r. koło wsi P. Fakty te potwierdza relacja S. R. zamieszczona w książce "Wieś Białostocka oskarża" oraz zeznania jego (z dnia 18 lutego 1970r.) i B. S. (z dnia 19 czerwca 1972r.) zamieszczone w piśmie IPN. Ponadto dołączył oświadczenie świadka – W.P. - potwierdzającego pobyt wnioskodawcy w obozie hitlerowskim w G. W. P. dodał, iż jego rodzina nie wróciła w rodzinne strony, lecz wyjechała na Mazury. Stąd też brak jest zeznań bardziej szczegółowych dotyczących jego rodziny. Do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy załączył również rekomendację Związku Kombatantów i Byłych Więźniów Politycznych Zarządu Koła Powiatowego w M. Decyzją z dnia "[...]" Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia "[...]". Wskazano, iż w toku przeprowadzonego postępowania uzyskano dodatkowe informacje z Instytutu Pamięci Narodowej oraz Archiwum Państwowego w E. i Ł. Jak ustalono, na terenie G. istniały dwa obozy przejściowe przy ulicy K. (od jesieni 1941r. do lata 1944r.) oraz przy ulicy ., funkcjonujący od lipca 1944r. do stycznia 1945r. Obozy te nie podlegały policji bezpieczeństwa, tylko miejscowej placówce żandarmerii niemieckiej (policji porządkowej). W obozie przy ulicy P. osadzano osoby wywożone na roboty przymusowe. Obóz pełnił też rolę aresztu, w którym osadzano osoby aresztowane za wykroczenia natury administracyjnej. Więźniowie przebywający w obozie przez dłuższy czas byli zatrudniani przy pracach ładunkowych na stacji kolejowej, w ogrodnictwie, przy robotach kanalizacyjnych i porządkowych. W piśmie IPN z dnia 6 czerwca 2011r. podano ponadto, iż w G. nigdy nie istniał żaden obóz karny. Jednocześnie wyjaśniono, iż organ w pełni dał wiarę twierdzeniom wnioskodawcy o doznanych represjach w postaci wysiedlenia z P., bowiem znajdują one potwierdzenie m.in. w treści przedłożonych przez stronę dokumentów. Dla rozpoznania wniosku strony o przyznanie uprawnień kombatanckich zgodnie z art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego kluczowe jest jednak wyjaśnienie charakteru obozu, w którym wnioskodawca mógł przebywać, tj. obozu przejściowego w G. Wskazany obóz nie był jednak obozem karnym, ani wychowawczym, o których mowa w § 5 pkt 2 i 3 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości. Z dostępnych materiałów wynika, iż w G. istniały dwa obozy przejściowe podległe miejscowej placówce żandarmerii niemieckiej. Obozy te nie były miejscem odosobnienia, o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 cytowanej ustawy. Umieszczone tam osoby po opuszczeniu obozu kierowane były do pracy przymusowej. Zaznaczono przy tym, iż uzyskane z IPN informacje w pełni korespondują z wyjaśnieniami strony. Organ dał również wiarę słowom strony odnośnie ciężkich warunków podczas pobytu w obozie, jak również nie neguje ogromu i dotkliwości cierpień, jakich doznał wnioskodawca i jego rodzina w okresie okupacji. Jednakże organy zgodnie z art. 6 Kodeksu postępowania administracyjnego działają na podstawie przepisów prawa. Powoływana w niniejszej sprawie ustawa enumeratywnie wylicza tytuły, które mogą być uznane za działalność kombatancką lub działalność z nią równoważną uzasadniającą przyznanie uprawnień kombatanckich. Wskazywane przez stronę okoliczności, tj. wysiedlenie, a następnie pobyt we wskazanym wyżej miejscu odosobnienia nie stanowi podstawy do przyznania uprawnień kombatanckich. Skargę na powyższe rozstrzygnięcie wniósł W. P., żądając jej uchylenia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia. W ocenie skarżącego wysiedlenie i pacyfikacja jego rodzinnej miejscowości P., a następnie osadzenie w obozie karnym w G. w pełni wyczerpuje znamiona represji w świetle ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Skarżący podniósł, iż organ wydał decyzję, opierając się na szczątkowych dokumentach otrzymanych z IPN, który nie posiada żadnych dokumentów wytworzonych w tym obozie. Co prawda obóz w G. przy ulicy K., utworzony w 1941r. i istniejący do lata 1944r. mógł podlegać tylko żandarmerii, ale został on zlikwidowany przed pacyfikacją P. Natomiast obóz, w którym skarżący był osadzony wraz z rodziną, przy ulicy P., utworzony został w lipcu 1944r. i istniał do końca 1944 roku, kiedy to wymordowano osadzonych tam więźniów w lesie koło wsi P. i B. w dniu 24 grudnia 1944r. Według relacji skarżącego było to w pełni miejsce odosobnienia karnego, podlegające gestapo, które dokonywało przy udziale żandarmerii polowej pacyfikacji P. i okolicy, o czym świadczą m.in. zeznania świadka W. K. z dnia 19 sierpnia 1968r., będące w aktach sprawy. Z kolei o warunkach represyjnych i zbrodniczych w tym obozie świadczą m.in. zeznania W. P. oraz S. R. Ponadto po wojnie na ciałach pomordowanych stwierdzono znaki tortur. Zabijanie ludności podczas pacyfikacji przez gestapowców oraz torturowanie osadzonych w obozie świadczą, iż odosobnienia następowały nie za wykroczenia natury administracyjnej, jak uznał organ, lecz były karą zbrodniczych władz niemieckich za walki na tym terenie prowadzone wówczas przez oddziały AK i NSZ. W ocenie skarżącego przedstawione przez niego okoliczności niniejszej sprawy, jednoznacznie świadczą, iż obóz w którym przebywał z rodziną kwalifikuje się do zaliczenia go jako miejsca odosobnienia, w którym warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu skarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Podnieść należy, iż w myśl art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują kontrolę wykonywania administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Rozpoznając zatem skargę na decyzję Sąd dokonuje jedynie oceny, czy przy jej wydaniu nie zostały naruszone przepisy prawa materialnego bądź też procesowego, nie będąc przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz podstawą prawną. W niniejszej sprawie Sąd uznał, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. 2002r., Nr 42, poz. 371) kombatantami są osoby, które brały udział w wojnach, działaniach zbrojnych i powstaniach narodowych, wchodząc w skład formacji wojskowych lub organizacji walczących o suwerenność i niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej. Przy czym ustawodawca dokładnie określił, co uznaje się za działalność kombatancką (art. 1 ust.2) i działalność równorzędną z kombatancką (art. 2). Do okresów działalności kombatanckiej lub równorzędnej z działalnością kombatancką zaliczono również okresy przebywania w więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady oraz w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa jeśli było to spowodowane działalnością, o której mowa w art. 1 ust. 2 i art. 2 (art. 3 pkt 2). Ponadto ustawodawca objął przepisami powołanej ustawy osoby, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego. Przy czym – stosownie do art. 4 ust. 1 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego – represjami w rozumieniu ustawy są okresy przebywania: 1) z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych: a) w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady, b) w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, c) w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, 2) z przyczyn narodowościowych i rasowych w gettach, Przepisy ustawy stosuje się także do osób, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia (art. 4 ust. 2). Zatem - jak słusznie zauważył sam skarżący w swoim wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy - nie każdy rodzaj represji w ogólnym tego słowa znaczeniu stanowi represję w rozumieniu ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, dającą podstawę do przyznania uprawnień kombatanckich. W niniejszej sprawie organ zasadnie uznał, iż w kontekście powołanej ustawy należy jedynie rozpatrywać kwestię pobytu skarżącego w obozie w G. Pacyfikacja wsi, aczkolwiek niewątpliwie stanowiła bolesne doświadczenie dla skarżącego, nie może być uznana za represję w rozumieniu ustawy, gdyż nie została wymieniona wśród przesłanek uzasadniających przyznanie uprawnień kombatanckich. Należy jednak zauważyć, iż ustawodawca zawężył także miejsca odosobnienia, w których pobyt uznał za represję. Określił zatem, iż chodzi o pobyt w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady, w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a także w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, Miejsca odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby w nich osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa oraz obozy, o których mowa w art. 3 pkt 2 i w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) i lit. c) ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego określa rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz.U. z 2001r. Nr 106, poz. 1154 ze zm.). W rozporządzeniu tym żaden obóz w G. nie został umieszczony. Należy jednak podkreślić, iż niewymienienie miejsca odosobnienia we wskazanym rozporządzeniu nie przesądza o odmowie przyznania uprawnień kombatanckich. Przedmiotowe rozporządzenie ma bowiem na celu ułatwienie osobom ubiegającym się o uprawnienia kombatanckie dochodzenia swoich praw. Jak jednak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny fakt umieszczenia danego obozu w wykazie wydanym na podstawie art. 8 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371 ze zm.) ma tylko takie znaczenie, że w konkretnej sprawie strona nie musi przeprowadzać dowodów stwierdzających, iż osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 lutego 2007 r., sygn. akt II OSK 313/06, LEX nr 344535). Skoro zatem możliwe jest przyznanie uprawnień kombatanckich na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o kombatantach, pomimo nieumieszczenia danego obozu w przedmiotowym rozporządzeniu, Kierownik Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych zobowiązany jest do przeprowadzenia postępowania w celu ustalenia, czy wnioskodawca spełnia przesłanki do przyznania uprawnień kombatanckich wynikających z tego przepisu. W niniejszej sprawie organ przeprowadził wszechstronne postępowanie wyjaśniające w tym zakresie, słusznie oceniając, iż zebrany materiał dowodowy nie pozwala uznać skarżącego za osobę, która podlegała represjom wojennym w myśl art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Organ podjął wszelkie możliwe działania w celu wyjaśnienia charakteru, jaki miał obóz w G. Uzyskano dostępne materiały z Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu oraz z Archiwum Państwowego w E. i Ł. Z materiałów tych jednak wynika, iż w G. nigdy nie istniał żaden obóz karny, a istniejące obozy przejściowe nie podlegały policji bezpieczeństwa, lecz miejscowej placówce żandarmerii niemieckiej. Jak wskazał Instytut Pamięci Narodowej - Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu w piśmie z dnia 6 czerwca 2011r. obóz karny to obóz utworzony przez okupanta, jako ośrodek odbywania kary dla osób skazanych przez sądy, połączonej z pracą, zaś takiego obozu w G. nie było. W miejscowości tej istniały dwa obozy przejściowe, podległe miejscowej placówce żandarmerii niemieckiej (policja porządkowa), z których jeden istniał do lata 1944r. i służył jako miejsce zborne dla osób wywożonych na roboty przymusowe do III Rzeszy, a pobyt w nim trwał krótko, od kilku godzin do kilku dni. Natomiast drugi obóz przejściowy istniał w G. do 21 stycznia 1945r. i osadzano w nim osoby wywożone na roboty przymusowe. Obóz ten spełniał także rolę aresztu, w którym osadzano osoby aresztowane za wykroczenia natury administracyjnej. Więźniowie przebywający w obozie dłuższy czas byli zatrudniani przy pracach ładunkowych na stacji kolejowej, w ogrodnictwie, przy robotach kanalizacyjnych i porządkowych. Nie można podzielić zarzutów skarżącego, iż zaskarżona decyzja została wydana na podstawie szczątkowych dokumentów. Jak wskazano wyżej organ zwracał się zarówno do archiwów państwowych, jak i do Instytutu Pamięci Narodowej, który został utworzony w celu ewidencjonowania, gromadzenia, przechowywania, opracowywania i zabezpieczania dokumentów m.in. organów bezpieczeństwa Trzeciej Rzeszy Niemieckiej, a w związku z podjął wszelkie możliwe działania w celu ustalenia charakteru obozu w G. Z uzyskanych informacji wynika zaś jednoznacznie, iż obóz ten nie miał charakteru miejsc odosobnienia w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Należy przy tym podkreślić, iż powołany przepis jest przepisem szczególnym, a więc nie podlega wykładni rozszerzającej. Skoro przepis ten zawiera wyraźne ograniczenie zarówno czasowe, jak i podmiotowe i przedmiotowe, gdyż pozostawia poza działaniem ustawy zarówno część osób represjonowanych, jak i część działań niewątpliwie mających charakter represji, to tym samym konsekwencją takiej woli ustawodawcy jest brak przesłanek do przyjęcia wykładni funkcjonalnej, zezwalającej na objęcie tym przepisem szerszego kręgu osób (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 kwietnia 2010r., sygn. akt II OSK 633/09, LEX nr 597737). Reasumując należy wskazać, iż zaskarżona decyzja nie narusza obowiązujących przepisów prawa. W związku z tym Sąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skargę oddalił.