II SA/Ol 867/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia Katarzyna Matczak Sędziowie Sędzia WSA Hanna Raszkowska (spr.) Sędzia WSA Bogusław Jażdżyk Protokolant Grzegorz Knop po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 października 2010 r. sprawy ze skargi A. Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji; 2. zasądza od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie na rzecz radcy prawnego T. L. kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści złotych) powiększoną o należny podatek VAT tytułem zwrotu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu; 3. orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Decyzją z dnia 1 kwietnia 2010 r. Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w K., działając z upoważnienia Burmistrza K., odmówił A.Ł. umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 12.205,93 zł, z ustawowymi odsetkami, wypłaconych na rzecz uprawnionych "[...]". W uzasadnieniu organ pierwszej instancji podał, że decyzją tego organu z dnia 11 listopada 2009 r. wnioskodawca został zobowiązany do zwrotu należności z tytułu wypłaconych na rzecz osób uprawnionych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od dnia 1 października 2008 r. do dnia 30 września 2009 r. z ustawowymi odsetkami. Organ ustalił, że od dnia 1 września 1998 r. wnioskodawca otrzymuje zasiłek stały, z którego Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w K. do kwietnia 2010 r. potrącał zaległości alimentacyjne. Podkreślił, że wnioskodawca jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, a stopień ten został orzeczony na stałe. Pomimo wielokrotnych próśb pracownika socjalnego nie przedstawił żadnych dowodów oraz kosztów leczenia. Organ pierwszej instancji podniósł, że wnioskodawca jest zameldowany w mieszkaniu swojej matki, ale twierdzi, że jest bezdomny, jednocześnie odmówił umieszczenia w noclegowni i korzystania z gorących posiłków w stołówce MOPS. Kierownik MOPS zaznaczył, że wnioskodawca odmawiał przeprowadzenia wywiadu zarówno w mieszkaniu matki, jak i na terenie Ośrodka. Zdaniem organu pierwszej instancji, nie chce on współpracować z pracownikiem w celu poprawy swej sytuacji a posiadanie stałego dochodu w formie zasiłku stałego, z którego nie będą dokonywane potrącenia komornicze, uzasadnia odmowę umorzenia przedmiotowych należności. W złożonym odwołaniu A.Ł. zarzucił, że organ pierwszej instancji potrącał mu alimenty z przyznanego zasiłku, nie zapewniając jednocześnie pomocy w postaci środków do życia. W tej sytuacji musiał zbierać żywność po śmietnikach. Podał, że jest inwalidą drugiej grupy, ponadto jego wiek uniemożliwia podjęcie stałego zatrudnienia. Wskazał też, że potrzebuje pomocy przy poruszaniu się. Podniósł, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. domaga się od niego zwrotu kwoty 6.540,73 zł. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. decyzją z dnia 19 lipca 2010 r. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Kolegium wywiodło z art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r., Nr 1, poz. 7 ze zm.), że umorzenie, odroczenie terminu płatności lub rozłożenie na raty należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter fakultatywny, a decyzja administracyjna wydawana na podstawie tego przepisu oparta jest na tzw. swobodnym uznaniu administracyjnym. Powyższe nie oznacza dowolności w podejmowaniu rozstrzygnięcia, zatem organ administracji powinien uwzględniać sytuację dochodową i rodzinną dłużnika, z wyłączeniem innych przesłanek, niż wskazane w powołanym przepisie. W ocenie Kolegium, w tej sprawie organ pierwszej instancji dokonał niezbędnych ustaleń dotyczących sytuacji dochodowej i rodzinnej odwołującego się. Kolegium podkreśliło, że osoba ubiegająca się o udzielenie mu ulgi powinna wykazywać inicjatywę i umożliwiać organowi ustalenie jej sytuacji, natomiast odwołujący się nie wyrażał chęci współpracy z pracownikiem socjalnym w celu poprawy swej sytuacji, nie wyrażał zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w mieszkaniu matki i na terenie Ośrodka, nie przedstawił, na żądania pracownika socjalnego, żadnych dokumentów potwierdzających jego stan zdrowia i wysokość kosztów leczenia. Pomimo tego organ pierwszej instancji ustalił sytuację rodzinną i dochodową odwołującego się na podstawie posiadanych wiadomości i dokumentów. Wynika z nich, że odwołujący się jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym i otrzymuje z tego tytułu zasiłek stały. Kolegium podniosło, że chociaż jest on zameldowany u swojej matki, to podaje, że jest bezdomny i nocuje na klatkach schodowych, w innych pomieszczeniach i w samochodzie ciężarowym "BUS" (stanowiącym własność jego matki). Pomimo takich twierdzeń odwołujący się nie wyraża zgody na umieszczenie w noclegowni. W tej sytuacji Kolegium uznało, że trudna sytuacja odwołującego się nie stanowi szczególnego przypadku uzasadniającego umorzenie przedmiotowych należności z tytułu wypłaconych jego córkom świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ odwoławczy uwzględnił bowiem, że odwołujący się dysponuje stałym dochodem w formie zasiłku stałego, z którego w związku ze zmianą art. 833 § 6 K.p.c., nie są już dokonywane potrącenia komornicze. Uznał, że obecnie brak jest podstaw, aby ciążące na odwołującym się zobowiązania pokrywane były przez społeczeństwo. Nie stwierdzono bowiem w sprawie istnienia nadzwyczajnych czy losowych przypadków uzasadniających umorzenie ciążących na nim obowiązków, a odwołujący się również nie wskazał na zaistnienie takiego przypadku. Ponadto Kolegium zauważyło, że konieczność egzekucji kwot należności z tytułu wypłaconych osobom uprawnionym świadczeń z funduszu alimentacyjnego wynika z faktu niepłacenia przez zobowiązanego alimentów zasądzonych na jego dzieci. Odwołujący się powinien mieć świadomość, że nie wywiązując się z obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci, będzie musiał ponieść konsekwencje tego zaniechania, zwracając należne świadczenia Skarbowi Państwa, który czasowo tylko przejął ten obowiązek. Jednocześnie Kolegium wskazało, że odwołujący się może zwrócić się z wnioskiem o odroczenie terminu płatności lub rozłożenie na raty kwoty należności, stosownie do art. 30 ust. 2 ustawy. W złożonej skardze A.Ł. zarzucił Kolegium że rozpatrując jego odwołanie ograniczyło się do wskazania na uznaniowy charakter kwestionowanej decyzji. Pominęło natomiast, że rozpatrując jego wniosek o umorzenie należności organ obowiązany był zachować wszystkie reguły postępowania administracyjnego. Wskazał też, że Kolegium nie odniosło się do zarzutów podniesionych w jego odwołaniu. Zdaniem skarżącego, organy administracji nie ustaliły prawidłowo jego sytuacji życiowej i materialnej, co miało wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. W ocenie skarżącego, skoro utrzymuje się ze świadczeń z pomocy społecznej i nie ma żadnych źródeł, to oczywistym jest, że nie jest w stanie spłacić ciążącego na nim zadłużenia, a w tej sytuacji nie ma też prawnych i fizycznych podstaw do jego wyegzekwowania. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko i argumenty podniesione w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi wyjaśniło, że nieuwzględnienie wniosku skarżącego o umorzenie należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nie oznacza, że organy nie ustaliły i nie oceniły jego sytuacji materialnej. Kolegium podniosło, że z uwagi na niechęć skarżącego do współpracy z organem pierwszej instancji, ustalono sytuację rodzinną i dochodową strony wyłącznie na podstawie posiadanych przez organ wiadomości i dokumentów. Zdaniem Kolegium, fakt, że skarżący jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia w przyszłości, co umożliwiłoby spłatę należności z tytułu wypłaconych na rzecz osób uprawnionych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Nie zgodziło się ponadto z twierdzeniem skarżącego, że utrzymywanie się z pomocy społecznej jest równoznaczne z brakiem jakichkolwiek dochodów i oznacza brak możliwości spłacenia ciążącego na nim zadłużenia. Skarżący dysponuje bowiem stałym źródłem dochodu w postaci zasiłku stałego, z którego mógłby stopniowo regulować ciążące na nim zadłużenie, ponadto może zwrócić się o odroczenie terminu płatności lub rozłożenie na raty kwoty tej należności. Na rozprawie w dniu 26 października skarżący podał, że nie ma zaufania do pracowników MOPS gdyż został przez nich oskarżony o ubliżanie i następnie sądownie skazany. Nie kontaktuje się z MOPS by uniknąć kolejnej sytuacji konfliktowej. Dodał, że jest zameldowany u matki, lecz faktycznie mieszka w samochodzie. Jest samotny, nie jest w stanie sam siebie utrzymać. Dodał, że nie jest prawdą, że dostaje żywność z MOPS, dostaje jedynie mąkę, makaron i kaszę. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje. Kwestionowaną decyzją odmówiono skarżącemu umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych jego córkom w kwocie 12.205,93 zł, z ustawowymi odsetkami, gdyż w ocenie organów obu instancji, sytuacja dochodowa skarżącego nie uzasadniała umorzenia przedmiotowych należności. Podnieść należy, że ustawodawca w preambule do ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. nr 192, poz. 1378 ze zm.) podkreślił, że dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem członków ich rodziny wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, a wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. Z tego względu, przewidziana w art. 30 ust. 2 tej ustawy możliwość umorzenia, na wniosek dłużnika alimentacyjnego, należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenia terminu płatności lub rozłożenia na raty, przez organ właściwy wierzyciela stanowi wyjątek od zasady zawartej w art. 27 ust. 1 ustawy, który przewiduje obowiązek zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami Prawidłowo więc organy administracji uznały, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami uzależnione jest wyłącznie od stwierdzenia, że w określonym stanie faktycznym występują szczególne okoliczności, oparte na kryterium dochodowym i rodzinnym dłużnika. Zasadnie też wywiedziono, że rozstrzygnięcie to ma charakter uznaniowy. Powołany wyżej art. 30 ust. 2 ustawy stanowi bowiem, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Podzielić należy w związku z tym stanowisko, że umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego, także w części, nie jest obligatoryjne nawet wówczas, gdy zostaną spełnione przesłanki warunkujące udzielenie tej pomocy. Do swobodnego uznania organu ustawodawca pozostawił bowiem odmowę lub uwzględnienie wniosku dłużnika alimentacyjnego. Warunkiem wydania prawidłowej decyzji w tym przedmiocie jest jednak dokładne zbadanie stanu faktycznego sprawy pod kątem występowania przesłanek umorzenia należności alimentacyjnych. Pomimo uznaniowego charakteru takiej decyzji organ administracji związany bowiem jest treścią cytowanego przepisu i przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego, w szczególności art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Zatem, aby rozstrzygnięcie sprawy nie było dowolne, organ administracji powinien poprzedzić je wyjaśnieniem i rozważeniem wszystkich okoliczności sprawy, a w uzasadnieniu decyzji musi wskazać motywy podjętego rozstrzygnięcia. Jak już wyżej wskazano, przesłankami umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych zaliczek są wyłącznie sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy. Na sytuację dochodową dłużnika składają się otrzymywane z różnych tytułów dochody oraz takie okoliczności, jak stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu. Są to kwestie istotne, gdyż działając w ramach uznania administracyjnego organ powinien rozważyć czy sytuacja dłużnika rzeczywiście zmusza go do wystąpienia o umorzenie długu i uzasadnia to umorzenie, czy też nie czyni on żadnych starań, aby dług spłacić, chociaż mógłby tego dokonać. Natomiast badając sytuację rodzinną dłużnika zasadnym jest zbadanie czy prowadzi on samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz (tak Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 21 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1685/07, dostępny w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zgodnie z art. 7 K.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Obowiązku gromadzenia materiału dowodowego nie należy jednak rozumieć jako zobligowanie wyłącznie organu administracji publicznej do wyszukiwania faktów uzasadniających lub uzupełniających twierdzenia stron oraz poszukiwania i zbierania dowodów mających wykazać istnienie lub nieistnienie tych faktów. Obowiązek zebrania całego materiału dowodowego przez organ administracji publicznej należy rozumieć w ten sposób, że organ albo czyni to z własnej inicjatywy, jeżeli uważa za konieczne do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, albo gromadzi w aktach sprawy dowody wskazane lub dostarczone przez strony, jeżeli mają one znaczenie dla sprawy. Zatem, brak współpracy z pracownikiem socjalnym przy ustalenie stanu faktycznego sprawy może wykluczyć ustalenie rzeczywistej sytuacji materialno – bytowej strony. W związku z czym niemożliwe będzie ustalenie czy zaistniały przesłanki pozytywnego rozpoznania wniosku o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W interesie wnioskodawcy jest zatem umożliwienie zbadania jego rzeczywistej sytuacji materialno – bytowej. We wniosku z dnia 3 marca 2010 r. skarżący podniósł tylko, że jego sytuacja materialna jest znana organowi pierwszej instancji, który przyznaje mu świadczenia z pomocy społecznej. Podał też, że jest "niezdolny do pracy w stopniu umiarkowanym" i nie może znaleźć pracy odpowiedniej do jego stanu zdrowia. W odwołaniu podał ponadto, że organ pierwszej instancji nie udzielał mu dostatecznej pomocy. Organy administracji orzekające w niniejszej sprawie uznały, że chociaż sytuacja dochodowa skarżącego jest trudna, to nie uzasadnia umorzenia ciążących na nim należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych, gdyż nie jest to "szczególny przypadek", który uzasadniałby uwzględnienie wniosku. Oceny tej dokonano na podstawie sporządzonej w dniu 8 marca 2010 r. "Informacji z wywiadu środowiskowego". Podkreślić należy, że jest to jedyny dowód zgromadzony w tej sprawie. Z jego treści można wywieść, że został sporządzony na podstawie wywiadów środowiskowych sporządzonych w toku postępowań w sprawie przyznawania skarżącemu świadczeń z pomocy społecznej i obserwacji pracownika socjalnego. Podano tam bowiem m.in., że skarżący korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej, od dnia 1 września 1998 r. otrzymuje zasiłek stały, korzysta ponadto z zasiłków celowych i żywności w naturze. Jednocześnie stwierdzono, że własnym samochodem przyjeżdża na umówione wywiady ubrany w porwane i brudne ubrania, gdy widywany jest w całej i czystej odzieży. Ustalenie sytuacji dłużnika alimentacyjnego wyłącznie na podstawie opisanego wyżej dokumentu nie może być ocenione jako wypełnienie obowiązków wynikających z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., które mają odpowiednie zastosowanie w tej sprawie na podstawie art. 25 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W sprawie ustalono bezspornie tylko, że skarżący jest niepełnosprawny w stopniu umiarkowanym, nie pracuje i korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej. Okoliczności te przyznał bowiem skarżący. Pozostałych okoliczności faktycznych podniesionych przez organy administracji nie można uznać za udowodnione (art. 80 K.p.a.). Przypomnieć należy, że zgodnie z art. 75 § 1 K.p.a., dowodem w sprawie może być wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem, w szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny, przeprowadzone z zachowaniem uprawnień strony zagwarantowanych w art. 79 K.p.a. Organ administracji może więc włączyć do akt sprawy wywiady środowiskowe, sporządzone w postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej, uwzględniając, że fakty znane organowi z urzędu nie wymagają wprawdzie dowodu, lecz należy je zakomunikować stronie (art. 77 § 4 K.p.a.). W sprawie możliwe jest też (jeśli organ uzna to za celowe) zbadanie czy skarżący korzystający z samochodu, opłaca obowiązkowe ubezpieczenie autocasco i z jakich środków, a także z jakiego źródła posiada środki na utrzymanie tego samochodu, skoro twierdzi, że jego jedynym źródłem utrzymania są niedostateczne, w jego ocenie, świadczenia z pomocy społecznej. Zaznaczyć należy, że brak współdziałania osoby z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, co m.in. stanowić może podstawę do odmowy przyznania świadczenia z pomocy społecznej na podstawie art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, nie stanowi samodzielnej przesłanki do odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Może natomiast w powiązaniu z innymi, prawidłowo ustalonymi okolicznościami faktycznymi, być pomocne w ocenie sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego, wymaganej do rozstrzygnięcia zgłoszonego wniosku o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wyjaśnić natomiast skarżącemu należy, że otrzymywanie pomocy społecznej nie oznacza automatycznie obowiązku umorzenia przedmiotowych należności, gdyż art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie przewiduje, że okoliczność ta sama w sobie, z pominięciem rzeczywistej sytuacji dłużnika alimentacyjnego, stanowi samodzielną przesłankę umorzenia należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych. Ponadto, jak zasadnie podniosło Kolegium, nie jest to równoznaczne z brakiem jakichkolwiek dochodów i nie wyłącza możliwości spłacenia zadłużenia. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ administracji uwzględni powyższe rozważania Sądu, z zachowaniem zasad postępowania dowodowego uzupełni materiał dowodowy, a swoje stanowisko w sprawie uzasadni zgodnie z art. 107 § 3 K.p.a. Uznając, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji nie odpowiadają prawu z przyczyn wyżej wskazanych, należało skargę uwzględnić i orzec o ich uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Sąd podjął rozstrzygnięcie w przedmiocie wykonalności zaskarżonej decyzji na podstawie art. 152 powołanej ustawy. Rozstrzygnięcie to traci moc z chwilą uprawomocnienia się wyroku. O wynagrodzeniu pełnomocnika ustanowionego w ramach prawa pomocy orzeczono zgodnie z art. 250 tej ustawy.