II SA/Ol 882/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Katarzyna Matczak Sędziowie sędzia WSA Marzenna Glabas (spr.) sędzia WSA Tadeusz Lipiński po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 11 marca 2025 r. sprawy ze skargi K. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Elblągu z dnia [...], nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłacanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta i Gminy F. z dnia [...], nr [...]. Decyzją z 28 czerwca 2024 r. Kierownik Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej, działając z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy (dalej jako: "organ I instancji"), po rozpatrzeniu wniosku K. S. (dalej jako: "skarżący"), odmówił umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że nie zachodzą przesłanki do umorzenia należności. Wskazał, że motywując prośbę skarżący podał, że nie pracuje od wielu lat, bo jest pozbawiony wolności i przebywa w szpitalu psychiatrycznym, legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności i utrzymuje z zasiłku stałego. Organ I instancji ustalił, że Sąd Rejonowy wyrokiem z 19 stycznia 2012 r. zasądził na rzecz córki L. S. alimenty w kwocie po 500 zł miesięcznie. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego były wypłacane na rzecz córki od 01-05- 2012 r. do 30-05-2014 r. oraz od 01-01-2022 r. do 28-06-2024 r. Kwota zadłużenia wynosi 25 960,60 zł. plus ustawowe odsetki. Organ I instancji stwierdził, że zadłużenie skarżącego i obowiązek jego uregulowania jest następstwem zaniechania, które polegało na niewywiązywaniu się z obowiązku alimentacyjnego wobec dziecka. Obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców. Dobro dziecka jest wartością najwyższą, podlegającą konstytucyjnej ochronie ze strony państwa. Fakt wypłaty przez Ośrodek świadczeń alimentacyjnych nie zwolnił skarżącego z obowiązku alimentacji wobec własnego dziecka. Skoro dłużnik nie wywiązywał się ze swoich zobowiązań, to powinien mieć świadomość, że jego zadłużenie będzie wzrastać i powinien się liczyć z koniecznością zapłaty tych należności. Wypłata świadczeń przez Ośrodek jest wykonaniem zastępczym i zgodnie z obowiązującymi przepisami Ośrodek dochodzi wypłaconych kwot od dłużnika. Przewidziane art. 30 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów umorzenie należności ma charakter wyjątkowy. Z treści tego przepisu wynika jedynie możliwość, a nie obowiązek umorzenia zaległości dłużnika. Przesłanką zastosowania umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego jest każdorazowo ustalenie, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny zobowiązanego. Szczególne uzasadnione przypadki to przypadki związane z sytuacją zdrowotną lub rodzinną zobowiązanego, to sytuacje nadzwyczajne powstałe w wyniku wypadku losowego, niezależne od zobowiązanego, w następstwie których jego sytuacja ulega takiemu pogorszeniu, że nie jest on w stanie na bieżąco spłacać swoich należności, a nadto nie ma perspektywy poprawy i zmiany tej sytuacji. Dodatkowo organ jest zobowiązany wziąć pod uwagę fakt, iż świadczenia pieniężne z funduszu alimentacyjnego pochodzą ze środków budżetowych. Organ I instancji wskazał, że w toku postępowania zwrócił się z prośbą do Wojewódzkiego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych o ustalenie sytuacji materialnej skarżącego. Uzyskał informację, że źródłem utrzymania skarżącego jest obecnie zasiłek stały przyznany do 30 czerwca 2026 r. Istotne jest również to, że skarżący przebywa w szpitalu, gdzie nie ponosi kosztów utrzymania. Organ I instancji uwzględnił, że skarżący odbywa karę pozbawienia wolności. Wskazał, że fakt ten został spowodowany zamierzonym działaniem dłużnika. Kara pozbawienia wolności jest efektem zabronionych działań i nie można jej uznać za sytuację wyjątkową, która zwalniałaby z płacenia alimentów. W odwołaniu skarżący zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych. Podniósł, że nie mógł płacić alimentów, gdyż od 9 lat jest pozbawiony wolności i przebywa w szpitalu psychiatrycznym na leczeniu. Jako dowód podał sygnatury akt sądowych i akta szpitala (bez załączenia dokumentów). Wskazał, że nie mógł podjąć pracy, gdyż jest osobą niepełnosprawną o stopniu umiarkowanym i ma całkowity zakaz pracy stwierdzony przez komisję lekarską. Jako dowód wskazał na akta MOPS. Oświadczył, że jest niezdolny do samodzielnej egzystencji, wymaga na co dzień pomocy psychiatry, psychologa, terapeuty, pielęgniarza, sanitariusza. Jest ciężko chory psychicznie i choroba może w każdej chwili się pogłębić. Nie może więc podjąć pracy z powodów od siebie niezależnych. Skarżący wyjaśnił, że nie popełnił przestępstwa w myśl art. 31 § 1 k.k., gdyż był niepoczytalny i nie mógł pokierować swoim postępowaniem w chwili popełnienia czynu. W wyniku rozpatrzenia odwołania, decyzją z 16 września 2024 r., nr Rep. 1202/FA/24, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Elblągu (dalej jako: "Kolegium", "organ odwoławczy") uchyliło zaskarżoną decyzję i orzekło co do istoty poprzez: odmowę umorzenia należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej, tj. L. S., świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 maja 2012 r. do 31 maja 2014 r. oraz w okresie od 1 stycznia 2022 r. do 28 czerwca 2024 r. w kwocie 25.960,60 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Organ odwoławczy wyjaśnił, ze wydał decyzję reformatoryjną, gdyż organ I instancji w sentencji decyzji błędnie wskazał datę "31 maja 20214 r." zamiast prawidłowo "31 maja 2014 r.". Poza tym Kolegium podzieliło ustalenia i ocenę prawną organu I instancji. Stwierdziło, że organ I instancji dokonał ustalenia aktualnej sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego. Uzyskał bowiem od Wojewódzkiego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych informację, że skarżący przebywa w ww. szpitalu od 31.01.2023 r. w ramach stosowania środka zapobiegawczego. Posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydane okresowo do 30.06.2026 r. Jest osobą samotnie gospodarującą, korzysta z pomocy MOPS w formie zasiłku stałego i składki zdrowotnej, nie posiada innego źródła dochodu. Zgodnie z zaświadczeniem Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym zadłużenie skarżącego, według stanu na dzień 21.06.2024 r., wynosi: alimenty zaległe na rzecz wierzyciela - 48.879,91 zł, odsetki - 21.815,85 zł, świadczenia wypłacone z funduszu alimentacyjnego 18.500,00 zł oraz z tytułu odsetek zaległych - 5.119,52 zł, opłata egzekucyjna - 14.147,29 zł oraz wydatki gotówkowe 107,01 zł. Kolegium wskazało, że wystąpiło do MOPS z prośbą o udzielenie informacji od kiedy skarżący jest uprawniony do zasiłku stałego, jaka jest miesięczna wysokość zasiłku stałego otrzymywanego w 2024 r. oraz czy skarżący korzysta z innego rodzaju świadczeń z pomocy społecznej w MOPS (z jednoczesną prośbą o wskazanie rodzaju oraz kwot tej pomocy w 2024 r.). W odpowiedzi Dyrektor MOPS potwierdził, że skarżący korzysta ze wsparcia MOPS w formie zasiłku stałego od 7 marca 2016 r. W 2024 r. otrzymuje pomoc w formie zasiłku stałego w wysokości 1.000 zł miesięcznie. Świadczenie przyznane jest do 30 czerwca 2026 r. Skarżący nie korzysta z innej formy pomocy. Kolegium stwierdziło, że organ I instancji prawidłowo rozstrzygał na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zaakcentowało, że umorzenie ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ może, lecz nie musi umorzyć należności. Rozstrzygnięcie w przedmiocie ewentualnego umorzenia należności winno być przy tym poprzedzone analizą sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego. Analiza taka powinna być dokonywana na podstawie danych odzwierciedlających aktualną sytuację dochodową i rodzinną dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności. Obowiązkiem organu jest ustalenie, czy sytuacja dłużnika alimentacyjnego cechuje się zaistnieniem okoliczności, o których można stwierdzić, iż są wyjątkowe i szczególnie uzasadnione. Nawet w przypadku stwierdzenia takich okoliczności w sytuacji dochodowej, zdrowotnej, bytowej i rodzinnej dłużnika - umorzenie należności nie jest obowiązkiem organu. Oczywistym pozostaje przy tym fakt, że każde ewentualne umorzenie należności powoduje przerzucenie na wszystkich podatników kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych - dlatego też na organach administracji spoczywa obowiązek szczególnie starannego podejmowania decyzji w tej materii. Mając na uwadze argumentację skarżącego i ustalone okoliczności organ odwoławczy uznał, że sytuacja dochodowa, zdrowotna i rodzinna skarżącego nie uzasadnia przyznania ulgi w postaci umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Kolegium stwierdziło, że stan zdrowia skarżącego oraz odbywanie kary pozbawienia wolności nie stanowią nadzwyczajnej okoliczności. Skarżący już od wielu lat znajduje się w obecnej sytuacji finansowej i zdrowotnej. Taka sytuacja dotychczas pozwalała mu na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Wobec powyższego zarówno stan zdrowia, jak również sytuacja finansowa, nie ma charakteru szczególnego czy nadzwyczajnego w tym kontekście, że nie uniemożliwia - choćby w części - dłużnikowi wywiązywania się z konieczności spłaty omawianych należności. Podkreślono, że przebywając w Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych skarżący nie ponosi żadnych istotnych kosztów związanych z utrzymaniem, dysponuje natomiast kwotą otrzymywanego zasiłku stałego, który stanowi jedyne źródło jego dochodu. Dysponowanie przez skarżącego niewielkim lecz stałym dochodem, brak kosztów związanych z własnym utrzymaniem, a także fakt, że komornik w przeszłości egzekwował od dłużnika pojedyncze kwoty zadłużenia powodują, że skarżący posiada realną możliwość ponoszenia kosztów ciążących na nim z tytułu zobowiązań alimentacyjnych. Organ odwoławczy stwierdził, że skarżący nie wykazał, że jego sytuacja materialna i zdrowotna jest na tyle trudna, że uniemożliwia mu spłatę zadłużenia. W tych okolicznościach niedomaganie się zwrotu powstałego zadłużenia naruszałoby w sposób rażący interes społeczny, bowiem umorzenie ma charakter trwały. Posiadanie niskich (lub relatywnie niskich) dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną, uzasadniającą umorzenie zaległości alimentacyjnych, co potwierdza ugruntowane orzecznictwo sądów administracyjnych wypracowane na tle art. 30 ust. 2 ustawy. Kolegium zauważyło, że z akt sprawy wynika również, że pobyt w szpitalu psychiatrycznym jest zastosowany w ramach tzw. środka zabezpieczającego (w "zastępstwie" odbywania kary pozbawienia wolności). W tym zakresie Kolegium poparło twierdzenie organu I instancji, że zastosowanie instytucji umorzenia należności z tytułu alimentów byłoby dodatkowym "premiowaniem" nagannego działania dłużnika, sprzecznego z przepisami Kodeksu karnego. Okoliczność ta słusznie więc uznana została przez organ za (niejako dodatkową) przesłankę negatywną do umorzenia zobowiązań alimentacyjnych ciążących na skarżącym. Organ odwoławczy zauważył, że dokumentacja zgromadzona w toku prowadzonego postępowania nie potwierdza podniesionych w odwołaniu argumentów w kontekście niezdolności do samodzielnej egzystencji bądź niepoczytalności. Uwzględnienie zatem wniosku o umorzenie zaległości w oparciu o okoliczność niezdolności do samodzielnej egzystencji jest nieuzasadnione. Odnosząc się natomiast do podniesionej w odwołaniu niepoczytalności w momencie popełnianego czynu, Kolegium nadmieniło, że ocena w tym zakresie leży poza kompetencją składu Kolegium orzekającego w niniejszej sprawie - faktem pozostaje skazanie skarżącego prawomocnym wyrokiem sądu za przestępstwo oraz odbywanie przez niego kary w związku z popełnionym czynem. Kolegium przyjęło, że zadłużenie alimentacyjne skarżącego (w kwocie niemalże 49.000 zł liczonej wraz z odsetkami) jest wynikiem braku regularnego wypełniania przez niego (uregulowanego sądownie) obowiązku alimentacyjnego wobec córki. Skarżący nie wywiązywał się z nałożonego nań obowiązku od wielu lat, co skutkowało powstaniem tak znacznego aktualnie zadłużenia - nie można jednak przyjąć, że było to spowodowane czynnikami "niezależnymi" od ojca dziecka. Aktualne zmaganie się z problemami zdrowotnymi nie oznacza, iż skarżący będzie niezdolny do prawidłowego funkcjonowania w szeroko rozumianym społeczeństwie w przyszłości (skarżący nie jest osobą w podeszłym wieku, ma aktualnie 41 lat). Obiektywnie rzecz ujmując nie znajduje się w wieku, który wykluczałby możliwość podjęcia przez niego zatrudnienia w przyszłości. Biorąc pod uwagę wieloletnie odbywanie przez skarżącego kary, wnioskować można, że niegdyś opuści placówkę leczniczą, a stan jego zdrowia może ulec poprawie, bowiem orzeczony wobec dłużnika alimentacyjnego umiarkowany stopień niepełnosprawności ma charakter okresowy (orzeczenie wydane do 30.06.2026 r.). Zdaniem Kolegium, skarżący nie cierpi na schorzenia, które realnie zagrażałyby jego życiu lub powodowałyby (obiektywnie rozumianą) niemożność spłaty zadłużenia alimentacyjnego w przyszłości. To z kolei może dać skarżącemu możliwość podjęcia zatrudnienia - oczywiście przy założeniu, że dłużnik alimentacyjny dołoży należytych starań w poszukiwaniu pracy. Skarżący wywiódł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skargę na powyższą decyzję. Nie zgodził się ze stanowiskiem Kolegium, że jego sytuacja nie uniemożliwia mu spłaty omawianych należności. Podniósł, że powszechnie wiadomym jest od wielu lat, że jest pozbawiony wolności, jest chory na zespół urojeniowy i komisja lekarska zakazała mu podejmowania jakiejkolwiek pracy. Stwierdził, że biegli sądowi wydawali wielokrotnie opinie, że jest niepoczytalny i z tego powodu nie dopuścił się przestępstwa. Z tego powodu został skierowany przez sąd do szpitala psychiatrycznego o zaostrzonym rygorze, o czym organ dokładnie wie, bo kierował do szpitala korespondencję. Jak wiadomo powszechnie tylko osoby chore psychicznie, niezdolne do pracy i groźne dla społeczeństwa przebywają właśnie w takich szpitalach. Skarżący podał, że z powodu choroby dopuścił się [...] i jego pobyt w sądowym szpitalu psychiatrycznym jest wieloletni, co powoduje, że wydana decyzja jest błędna, sprzeczna z materiałem dowodowym i rzeczywistością. Wniósł o uchylenie decyzji Kolegium i umorzenie w całości wszystkich zaległych alimentów wraz z odsetkami oraz zasięgnięcie opinii biegłych psychiatrów na temat jego pobytu w szpitalu sądowym w S. i na temat stanu jego zdrowia. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie i rozpatrzenie skargi w trybie uproszczonym. Podtrzymało w całości stanowisko i argumenty podniesione w zaskarżonej decyzji. Wskazało, że w toku postępowania uwzględniło wszystkie istotne okoliczności mające wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej jako: "p.p.s.a.") na wniosek organu, przy braku sprzeciwu skarżącego. Zgodnie z tym przepisem sprawa może być rozpoznana w tym trybie, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Na wstępie wyjaśnienia wymaga, iż sądowa kontrola działalności administracji publicznej ogranicza się co do zasady do oceny zgodności zaskarżonej decyzji z prawem. Wynika to z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U z 2024 r. poz. 1267) i art. 145 § 1 p.p.s.a. Sąd administracyjny kontrolując zgodność zaskarżonej decyzji z prawem orzeka na podstawie materiału sprawy zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym (art. 133 p.p.s.a.). Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i prawnego sprawy oraz zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia w tym zakresie całego materiału dowodowego spoczywa na organie orzekającym. Na zasadzie art. 106 § 3 p.p.s.a sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Oznacza to, że to rolą organu administracji jest rozstrzygnięcie o prawach czy obowiązkach strony stosunku administracyjnego na podstawie norm prawa materialnego i w ustalonym w tym postępowaniu stanie faktycznym. Zadaniem zaś sądu administracyjnego jest sprawdzenie, czy postępowanie organu odpowiadało wymogom formalnym i czy w ustalonym stanie faktycznym prawidłowo zastosowano przepisy prawa materialnego. Sąd administracyjny nie przyznaje uprawnień, a jedynie w przypadku stwierdzenia, iż zaskarżony akt został wydany z naruszeniem przepisów prawa materialnego lub prawa procesowego, mających wpływ na wynik sprawy, uchyla go lub stwierdza jego nieważność. Dodatkowo Sąd może także umorzyć postępowanie administracyjne, gdy stwierdzi podstawy ku temu (art. 145 § 3 p.p.s.a.), a także jest władny wskazać sposób rozstrzygnięcia w przypadku, o którym mowa w art. 145a § 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Na podstawie tego przepisu Sąd analizuje całokształt sprawy objętej zaskarżonym aktem. Oznacza to, że sąd administracyjny bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy wyznaczonych podstawą prawną wydanej decyzji i treścią zaskarżonego aktu. Rozstrzyganie "w granicach sprawy" oznacza, że sąd nie może uczynić przedmiotem rozpoznania legalności innej sprawy administracyjnej niż ta, w której wniesiono skargę. Sąd związany jest bowiem granicami przedmiotu zaskarżenia, którym jest konkretny akt lub czynność, kwestionowana przez uprawniony podmiot (zob. uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z 3 lutego 1997 r. sygn. akt OPS 12/96, ONSA 1997, nr 3, poz. 104, wyrok NSA z 10 lipca 2019 r., sygn. akt I OSK 2507/18, publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej jako: "CBOSA"). Na zasadzie art. 134 § 1 p.p.s.a., co podkreślić trzeba, Sąd nie może w niniejszym postępowaniu uczynić przedmiotem oceny sprawy podlegającej odrębnemu rozstrzygnięciu albo bezczynności organów, podlegających odrębnemu zaskarżeniu. Wskazać też należy, że zgodnie z art. 6 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572; dalej jako: "k.p.a.") organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa. Aby norma prawa materialnego mogła być prawidłowo zastosowana, muszą zostać ustalone wszystkie okoliczności objęte hipotezą lub dyspozycją przepisu. W tym celu organ dokonuje wykładni przepisu i ustala zakres koniecznego postępowania wyjaśniającego oraz sposób jego udokumentowania. W myśl art. 7 k.p.a. organ orzekający stoi na straży praworządności i przeprowadza dowody z urzędu lub na wniosek strony. Wywodzona z tego przepisu zasada oficjalności postępowania oznacza, że organ administracji jest zobowiązany z urzędu do ustalenia prawdy materialnej, czyli zgodnej z rzeczywistością. W tym celu jest zobligowany do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, co zostało wprost wyrażone w art. 77 § 1 k.p.a. Nie zwalnia to jednak strony postępowania z obowiązku dostarczenia dowodów służących wyjaśnieniu okoliczności sprawy, z których to strona wywodzi skutki prawne. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym konsekwentnie podkreśla się, że strona, która z danych faktów zamierza wywodzić korzystne dla siebie skutki prawne, zobowiązana jest wskazać organowi te fakty i przedstawić dowody, które mogą potwierdzić jej stanowisko (por. wyroki NSA z 15 listopada 2000 r. sygn. akt III SA/2431/99, z 7 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 2123/16, publ. w CBOSA). W wyroku z 25 lipca 2017 r., sygn. akt I OSK 2859/16 (publ. w CBOSA), NSA wyjaśnił, że w postępowaniu administracyjnym ciężar dowodu należeć będzie w pewnych sytuacjach do organu administracji, natomiast w pewnych do strony, w zależności od tego, kto z tych okoliczności wywodzić będzie skutki prawne (zob. też F. Elżanowski [w:] Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz pod red. R. Hausera i M. Wierzbowskiego, wyd. C.H. Beck, W-wa 2014, str. 325). W wyroku z 25 kwietnia 2024 r., sygn. akt II GSK 20/21 (publ. w CBOSA), Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że w sprawach dotyczących nakładania obowiązków, to na organie administracji publicznej spoczywa ciężar dowodu. Zasada ta doznaje jednak przełamania w przypadkach, w których wykazanie określonych faktów pozostaje w interesie strony. Materialnoprawną podstawę orzekania stanowił w rozpoznawanej sprawie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2023 poz. 1993 ze zm.). Zgodnie z tym unormowaniem organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Z zacytowanego przepisu wynika, iż decyzja w zakresie umorzenia zadłużenia powstałego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego pozostaje w sferze tzw. uznania administracyjnego i jest odstępstwem od ogólnej zasady, że osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna, ma obowiązek zwrócić świadczenia wypłacone uprawnionemu do alimentów. Stosownie do art. 27 ust. 1 tej ustawy dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Z przepisu tego wynika wprost, że wypłacone świadczenia podlegają obligatoryjnemu zwrotowi. Tym samym umorzenie takich należności dopuszczalne jest wyjątkowo i tylko wtedy, gdy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego. W omawianym zakresie należy oceniać obiektywną możliwość spłaty zadłużenia, uwzględniając przy tym okoliczności jego powstania, a także biorąc pod uwagę zdarzenia zaistniałe po ustaleniu zobowiązania, które z przyczyn niezależnych od dłużnika alimentacyjnego uniemożliwiałyby mu zwrócenie długu. Ciężar dowodu w tego typu sprawach ciąży na wnioskodawcy, który powinien wykazać, że zasługuje na zastosowanie ulgi w postaci umorzenia należności. Nie zwalnia to jednak organów orzekających z przeprowadzenia dowodów z urzędu, jeżeli jest to w zasięgu ich możliwości, a strona o to wnosi. Jeżeli strona wskazuje okoliczności, których nie udokumentowała, a które mogą mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia, to zgodnie z art. 9 i art. 79a § 1 k.p.a. organ administracji publicznej przed wydaniem decyzji ma obowiązek wskazać stronie, że podnoszone przez nią okoliczności nie zostały wykazane i może to skutkować wydaniem decyzji odmownej. Takiego działania żaden z organów instancyjnych nie podjął. Dlatego niezasadnie Kolegium zarzuciło skarżącemu, że nie wykazał sytuacji materialnej i zdrowotnej oraz że dokumentacja sprawy nie potwierdza twierdzeń skarżącego o niezdolności do samodzielnej egzystencji i niepoczytalności w chwili popełnienia czynu zabronionego. Wbrew stanowisku skarżącego podnoszone przez niego okoliczności nie stanowią faktów powszechnie znanych. Dlatego organy orzekające powinny zwrócić się do skarżącego o przedłożenie dokumentów, na które się powołuje lub wystąpić o dane weryfikujące twierdzenia skarżącego do podanych przez niego instytucji, o co wnosił w odwołaniu. Organy orzekające zwróciły się wprawdzie do tych instytucji, ale nie o dane, które pozwoliłyby zweryfikować twierdzenia skarżącego o jego stanie zdrowia, niezdolności do pracy, czy możliwości opuszczenia zakładu psychiatrycznego. Organy orzekające miały możliwość wystąpienia do MOPS o udostępnienie informacji na temat stanu zdrowia skarżącego z okresu przyznania mu zasiłku stałego, wskazania co legło u podstaw przyznania mu tego świadczenia, jaką ustalono wówczas sytuację bytową, finansową, zdrowotną i rodzinną skarżącego. Zgodnie z art. 37 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2024 r. poz. 1283) zasiłek stały przysługuje pełnoletniej osobie niezdolnej do pracy z powodu wieku lub całkowicie niezdolnej do pracy. Ma to istotne znaczenie przy ocenie przyczyn niewywiązywania się skarżącego z obowiązku alimentacyjnego i możliwości płatniczych skarżącego w przyszłości. Informacja, że skarżący posiada orzeczenie o niepełnosprawności z datą ważności do 30 czerwca 2026 r. w ogóle nie tłumaczy jaki jest stan zdrowia skarżącego, jak i nie daje podstaw do uznania że ulegnie on poprawie. Podkreślić trzeba, że w aktach sprawy nie ma żadnego dokumentu, który wskazywałby jaką jednostkę chorobową zdiagnozowano u skarżącego. Niezrozumiałe jest więc zupełnie na czym Kolegium oparło twierdzenie, że skarżący nie cierpi na schorzenie, które zagrażałoby życiu lub powodowałoby niemożność zatrudnienia i spłatę zadłużenia oraz że stan zdrowia skarżącego może ulec poprawie. Organy orzekające powinny zwrócić się do szpitala psychiatrycznego, w którym skarżący obecnie przebywa z zapytaniem o aktualny stan zdrowia skarżącego, jaką jednostkę chorobową zdiagnozowano u skarżącego, czy stan zdrowia skarżącego może ulec poprawie, czy skarżący może podjąć zatrudnienie, dlaczego stosowany jest wobec niego środek zapobiegawczy i od kiedy oraz czy jest prognozowany czas pobytu skarżącego w tej jednostce. Co do zasady, w myśl art. 249 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 2025 r. poz. 46), środki zapobiegawcze można stosować w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania, a wyjątkowo także w celu zapobiegnięcia popełnieniu przez oskarżonego nowego, ciężkiego przestępstwa. Zgodnie z art. 258 § 1 k.p.k. środkiem zapobiegawczym jest tymczasowe aresztowanie. Stosownie do art. 260 § 1 k.p.k. jeżeli stan zdrowia oskarżonego tego wymaga, tymczasowe aresztowanie może być wykonywane tylko w postaci umieszczenia w odpowiednim zakładzie leczniczym, w tym w zakładzie psychiatrycznym. Art. 264 § 1 k.p.k. stanowi zaś, że w razie uniewinnienia oskarżonego, umorzenia lub warunkowego umorzenia postępowania, warunkowego zawieszenia wykonania kary, wymierzenia kary pozbawienia wolności odpowiadającej co najwyżej okresowi tymczasowego aresztowania, skazania na karę łagodniejszą niż pozbawienie wolności albo w razie odstąpienia od wymierzenia kary, zarządza się niezwłoczne zwolnienie tymczasowo aresztowanego, jeżeli nie jest on pozbawiony wolności w innej sprawie. § 2. W razie skazania oskarżonego tymczasowo aresztowanego na karę inną niż wymieniona w § 1 albo w razie umorzenia postępowania z powodu niepoczytalności sprawcy i orzeczenia środka zabezpieczającego polegającego na umieszczeniu go w zakładzie zamkniętym, sąd, po wysłuchaniu obecnych stron, wydaje postanowienie co do dalszego stosowania tymczasowego aresztowania. § 2a. W razie umorzenia postępowania z powodu niepoczytalności sprawcy i orzeczenia środka zabezpieczającego polegającego na umieszczeniu go w zakładzie zamkniętym można zastosować tymczasowe aresztowanie. W świetle przytoczonych unormowań nie jest oczywiste w niniejszej sprawie, że postępowanie karne zostało zakończone wobec skarżącego, ewentualnie z jakim wynikiem i od kiedy przebywa w zakładzie zamkniętym (z odpowiedzi szpitala psychiatrycznego w S. wynika, że w tym szpitalu przebywa od 31 stycznia 2023 r., czyli od 2 lat). Błędne są tym samym dywagacje organów na temat popełnienia przez skarżącego przestępstwa i odbywania kary pozbawienia wolności. W aktach sprawy nie ma żadnych dokumentów potwierdzających takie ustalenia. Choć skarżący posługiwał się takimi sformułowaniami, to nie można pomijać, że skarżący podał, że popełnił czyn w stanie niepoczytalności. Zgodnie z art. 31 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz.U. z 2024 r. poz. 17) nie popełnia przestępstwa, kto, z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych, nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem. W takiej sytuacji nie dochodzi do skazania i wymierzenia kary, ale postępowanie karne podlega umorzeniu (art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k.) i może być zastosowany środek zabezpieczający (art. 93c pkt 1 k.k.). Nieracjonalna jest również ocena Kolegium, że dysponowanie tylko dochodem z zasiłku stałego, który z założenia jest przyznawany z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, daje możliwość spłaty zadłużenia choćby w części. Z mocy art. 10 § 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2025 r. poz. 132) nie podlegają egzekucji świadczenia z pomocy społecznej. Mając powyższe na uwadze, Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem art. 7, art. 9 art. 77 § 1, art. 79a § 1 i art. 80 k.p.a. oraz art. 30 ust. 2 ustawy, bowiem organy orzekające nie wyjaśniły sprawy w stopniu pozwalającym na jej rozstrzygnięcie, a przyjęte ustalenia dotyczące stanu zdrowia skarżącego i możliwości płatniczych są dowolne, gdyż nie mają oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym. Zauważyć w tym miejscu można, że uznaniowy charakter rozstrzygnięcia nie zwalniał organów orzekających z zachowania procedury i dążenia do ustalenia prawdy zgodnej z rzeczywistością, a zwłaszcza tryb taki nie upoważnia do czynienia ustaleń, które nie mają podstaw w zgromadzonym materiale dowodowym. W tym kontekście trzeba też wskazać, że w aktach administracyjnych sprawy nie ma żadnych dokumentów, które pozwalałyby zweryfikować ustalenia organów zawarte w sentencji decyzji, dotyczące okresów wypłaty świadczeń z funduszu i kwoty zobowiązania wobec organu I instancji. Z zaświadczenia komornika wynika inna kwota należności niż przyjęta przez organ. Niepodjęcie przez organy orzekające czynności w przedstawionym powyżej zakresie, a mogącym mieć istotne znaczenie dla jej rozstrzygnięcia, stanowiło naruszenie wskazanych przepisów prawa procesowego i materialnego, co w konsekwencji obligowało Sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, z mocy art. 135 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy orzekające będą związane przedstawioną oceną prawną, zgodnie z art. 153 p.p.s.a. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z powyższych rozważań.