II SA/Ol 953/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Osipuk (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Beata Jezielska Sędzia WSA Adam Matuszak po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 20 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi K. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z "[...]" nr "[...]" w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. WSA/wyr.1a – sentencja wyroku (tryb uproszczony) K. N. (dalej jako: "strona", "skarżąca", "wnioskodawczyni"), wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Z akt sprawy wynika, że w dniu 19 lipca 2021 r., wnioskodawczyni zwróciła się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką – M. N. Po przeprowadzonym postępowaniu, decyzją z dnia [...] r., Wójt Gminy S. (dalej jako: "organ pierwszej instancji"), odmówił stronie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu opieki nad matką – M. N. W uzasadnieniu decyzji podano, że podstawą negatywnego rozstrzygnięcia jest negatywna przesłanka uniemożliwiająca przyznanie świadczenia, zawarta w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 z późn. zm.), dalej jako: "u.ś.r." Zgodnie z tym przepisem – świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podano, że M. N. pozostaje w związku małżeńskim z A. N., który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co w jednoznacznym stopniu przesądza o braku możliwości pozytywnego rozpatrzenia sprawy wnioskodawczyni i przyznania Jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Organ nie zakwestionował faktu sprawowania przez stronę opieki nad matką, jak również faktu niepodejmowania z tego powodu zatrudnienia. Jednak, zdaniem organu, wnioskodawczyni nie spełnia również przesłanki, zawartej w art. 17 ust. 1b u.ś.r., ponieważ niepełnosprawność matki, zgodnie z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, powstała, gdy M. N. miała 50 lat. Od ww. decyzji skarżąca odwołała się w przepisanym terminie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła, że niezasadna jest odmowa przyznania świadczenia w oparciu o art. 17 ust. 1b u.ś.r., ze względu na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Ponadto, w ocenie strony, przepisy u.ś.r. nie przesądzają, że w pierwszej kolejności obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną spoczywa na jej małżonku i to on ma prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Ojciec strony jest jedynym żywicielem rodziny i zajmuje się prowadzeniem gospodarstwa rolnego, a w przypadku zaniechania pracy, rodzina popadnie w niedostatek. Po rozpatrzeniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...], decyzją z dnia [...] r., utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Uzasadniając swoje stanowisko w sprawie, organ odwoławczy przytoczył treść przepisów mających zastosowanie w sprawie. W pierwszej kolejności wyjaśniono, że w przedmiotowej sprawie brak było podstaw prawnych do odmowy świadczenia w oparciu o przesłankę wskazaną w art. 17 ust. 1b u.ś.r., wobec czego rozpoznania niniejszej sprawy Kolegium dokonało z pominięciem kryterium wskazanego w art. 17 ust. 1b pkt 1 u.ś.r. Tym samym, bez znaczenia pozostaje, od kiedy M. N. ma stwierdzoną niepełnosprawność. W kwestii przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny innym, niż spokrewnione w pierwszym stopniu wyjaśniono, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Wskazano, że osoba spokrewniona w dalszej kolejności może się ubiegać o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli nie ma osób spokrewnionych w bliższym stopniu lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z akt sprawy wynika zaś, że M. N. jest mężatką, a mąż w pierwszej kolejności, przed ich córką, jest zobowiązany do sprawowania opieki nad żoną. Prowadzi on gospodarstwo rolne i nie może zajmować się żoną. Nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W tym stanie, w ocenie Kolegium, pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim w sytuacji, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza – co do zasady – z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. W sprawie nie występuje też sytuacja, że małżonek, który ma sprawować opiekę, pomimo braku orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie może jej sprawować ze względu na stan zdrowia. Okoliczność, że wolę rezygnacji z zatrudnienia lub pracy zarobkowej wyraża inny członek rodziny, nie uzasadnia przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego. W skardze do tutejszego Sądu na decyzję organu odwoławczego z dnia 30 września 2021 r., skarżąca zarzuciła decyzji: I. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj: 1. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r., na skutek ich błędnej wykładni, polegającej na: a) zaniechaniu dokonania przez organ wykładni celowościowej i pominięcie celów ustawy, gdy obowiązkiem organu była wykładnia rozszerzająca, prokonstytucyjna przepisów u.ś.r.; b) przyjęciu, że faktyczne sprawowanie opieki nad matką nie jest wystarczające do uzyskania prawa do świadczenia z uwagi na to, że matka strony ma męża, na którym w pierwszej kolejności spoczywa obowiązek opieki na małżonką; c) uznaniu, że potencjalny obowiązek opieki małżonka nad drugim małżonkiem bez względu na szczególne okoliczności wyprzedza obowiązek alimentacyjny córki wobec matki, co doprowadziło do uznania, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego; 2. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., na skutek jego błędnej wykładni, polegającej na poprzestaniu dokonania przez organ wykładni językowej tergo przepisu oraz zaniechaniu dokonania wykładni celowościowej i systemowej, co spowodowało odmowę przyznania świadczenia córce; II. naruszenie przepisów postępowania mogące mieć wpływ na wynik sprawy, tj.: 1. art. 77 § 1 w zw. z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 z późn. zm.), dalej jako: "k.p.a.", poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, w szczególności odnoszących się: a) do zakresu faktycznej opieki sprawowanej przez skarżącą i realnych możliwości sprawowania opieki przez męża w zakresie wymaganym stanem zdrowia M. N.; b) do sytuacji zawodowej A. N., który jest jedynym żywicielem rodziny i zajmuje się prowadzeniem gospodarstwa rolnego, co powoduje, że nie może opiekować się żoną, co skutkowało błędnym uznaniem, że kryterium stopnia pokrewieństwa stanowi samo w sobie przeszkodę w nabyciu przez skarżącą prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i ostatecznie skutkowało załatwieniem sprawy w sposób kolidujący ze słusznym interesem skarżącej. Mając na uwadze powyższe zarzuty, skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji organu odwoławczego oraz poprzedzającej ją decyzji pierwszoinstancyjnej oraz o zasądzenie kosztów postępowania. W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, w całości podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli, Sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji orzekając w sprawie, nie naruszyły prawa. Zgodnie zaś z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 z późn. zm.), dalej jako: "p.p.s.a.", sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a. Oceniając, w świetle powołanych wyżej kryteriów zaskarżoną decyzję, Sąd stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności wskazać należy, że przedmiotowa skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Organ, w odpowiedzi na skargę, wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, a skarżąca nie zażądała w zakreślonym terminie przeprowadzenia rozprawy. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl zaś art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotą sporu w niniejszej sprawie jest wykładnia ww. przepisów. Tutejszy Sąd stoi na stanowisku, że wynika z nich wprost, że osoba spokrewniona w dalszej kolejności może ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli nie ma osób spokrewnionych w pierwszym stopniu lub legitymują się one orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ustawodawca powiązał więc prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z obowiązkiem alimentacyjnym. Zgodnie z art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359), dalej jako: "k.r.o.", obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Przepis ten wskazuje kolejność zobowiązanych do alimentacji oraz wymienia stany faktyczne uzasadniające powstanie obowiązku alimentacyjnego po stronie osoby zobowiązanej w dalszej kolejności. Wyjaśnić jednak należy, że nie każdy stan faktyczny można odnieść wprost do zakresu stosowania przepisu art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. W przepisie tym ustawodawca sprecyzował bowiem tylko jedną obiektywną przesłankę, która uzasadnia przyjęcie, że obowiązek alimentacyjny przeszedł na dalszych krewnych – tj. fakt legitymowania się przez osobę spokrewnioną w bliższym stopniu orzeczeniem o znacznym niepełnosprawności. Ustawodawca wskazał przez to, że wyłącznie względy zdrowotne mogą zwalniać z obowiązku alimentacyjnego w kontekście prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, żadne inne tego skutku natomiast nie wywierają. Przyjęta wykładnia przepisów u.ś.r. nie jest sprzeczna z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa. Zasady tej nie można bowiem rozumieć jako nakazu identycznego traktowania wszystkich osób zobligowanych do alimentacji. W rozpoznawanej sprawie nie można też mówić o naruszeniu art. 18 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, a więc wyrażonych w nich zasad ochrony rodziny. Przepisy te stanowią ogólną ramę zobowiązującą państwo do zapewnienia rodzinie pomocy i ochrony, nie konkretyzując warunków jej przyznania i pozostawiając tym samym ustawodawcy określenie form i przesłanek jej świadczenia. Okoliczność wprowadzenia przez ustawodawcę określonej kolejności dla członków rodziny w prawie do ubiegania się przez nich o przyznanie świadczenia socjalnego nie oznacza, że państwo nie wywiązuje się z obowiązku ochrony rodziny. Przepisy Konstytucji RP oraz wydane w oparciu o nią przepisy prawa wprowadzają nakaz ochrony i opieki nad rodziną właśnie poprzez regulacje dotyczące obowiązku alimentacyjnego, który należy realizować, a szczególną pomoc materialną i społeczną ze strony władz publicznych mają rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej zapewnić regulacje prawne dotyczące pomocy społecznej czy świadczeń rodzinnych, co nie znaczy, że państwo nie może wprowadzić zasad dostępu do tych świadczeń, gwarantując ich otrzymanie przez osoby, którym faktycznie się one należą (por. wyrok WSA w Kielcach z dnia 7 lipca 2020 r., sygn. akt II SA/Ke 365/20, LEX nr 3064789). Przenosząc te rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy podkreślić należy, że z akt sprawy bezspornie wynika, że mąż M. N. nie może być uznany za zwolnionego z obowiązku alimentacyjnego, ponieważ nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, przez co nie jest niemożliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Uwzględniając (a nawet podzielając) poglądy wyrażane w orzecznictwie, stwierdzić należy, iż możliwe jest niekiedy przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi będącemu członkiem rodziny, nawet jeżeli osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, jeżeli zachodzą wyjątkowe okoliczności. Przykładowo, małżonek osoby niepełnosprawnego (najczęściej z uwagi na bardzo zły stan zdrowia), nie może opieki nad niepełnosprawnym świadczyć. W takich okolicznościach za przyznaniem świadczenia pielęgnacyjnego innemu, niż małżonek członkowi rodziny przemawia to, że w zupełnym braku możliwości wsparcia niepełnosprawnego przez małżonka, bieżący obowiązek alimentacyjny opieki przechodzi w świetle k.r.o. na najbliższą rodzinę. Istnieją więc pewne racje, które nakazują rozważyć, czy ci najbliżsi członkowie rodziny nie są prawnie przymuszeni do rezygnacji z zatrudnienia z uwagi na pilną konieczność opieki nad niepełnosprawnym, a w konsekwencji, czy nie powinni być wobec tego wsparci przez Państwo w formie świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na wartości wynikające z samej Konstytucji - art. 69 (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 8 grudnia 2021 r., sygn. akt II SA/Po 764/21). Zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie okoliczności takie nie występują. Ojciec skarżącej nie może sprawować opieki nad małżonką nie ze względów zdrowotnych, ale ze względu na wykonywaną pracę. Podkreślić zaś należy, że realizacja obowiązku alimentacyjnego może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy, opłacenia osoby, która będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym krewnym (por. wyrok NSA z 19 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 229/21, LEX nr 3206339 czy wyrok WSA w Olsztynie z 12 października 2021 r., sygn. akt II SA/Ol 498/21, LEX nr 3253762). Zdaniem Sądu, inna interpretacja powołanych przepisów nie znajduje uzasadnienia prawnego. Co należy podkreślić, cechą relewantną podmiotów potencjalnie uprawnionych do tego świadczenia jest rezygnacja z zatrudnienia dla wywiązania się z szeroko rozumianego obowiązku alimentacyjnego. Celem bowiem tych uregulowań jest to, by osoba zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia w związku z wykonywaniem ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego, sama nie popadła w niedostatek, tracąc źródło utrzymania. Nie jest natomiast intencją ustawodawcy wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny. Wyniki w wykładni gramatycznej omawianych przepisów, ich znaczenie językowe, są zgodne z rezultatem wykładni systemowej i funkcjonalnej. Jednocześnie wskazać należy, Sąd podziela stanowisko Kolegium, iż nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu, która uznana została za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji – zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Mając na uwadze powyższe rozważania, pozostaje to jednak bez wpływu na rozstrzygnięcie rozpatrywanej sprawy. Końcowo należy podkreślić, że Sąd nie podziela też stanowiska skarżącej o naruszeniu przez organ odwoławczy przepisów postępowania. W ocenie Sądu, nie doszło do naruszenia postanowień art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. Organ prawidłowo przeprowadził postępowanie, wyjaśnił stan faktyczny sprawy, zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, podjął wszelkie czynności niezbędne dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy i prawidłowo ją ocenił. Z powyższych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę jako bezzasadną.