II SA/Ol 962/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Adam Matuszak po rozpoznaniu w dniu 17 maja 2010r. na posiedzeniu niejawnym wniosku I. Ż. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego sprawie ze skargi I. Ż. na zarządzenie Burmistrza z dnia "[...]", Nr "[...]" w przedmiocie udostępnienia informacji publicznej postanawia 1. odmówić przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującego ustanowienie radcy prawnego, 2. oddalić wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. WSA/post.1 - sentencja postanowienia Wnioskiem z dnia 2 marca 2010r. I. Ż. wystąpił do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego, w sprawie z jego skargi na zarządzenie Burmistrza Miasta "[...]" z dnia "[...]" w przedmiocie udostępnienia informacji publicznej. W sprawie tej Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie prawomocnym postanowieniem z dnia 30 grudnia 2009r., sygn. akt II SO/Ol 15/09, zwolnił skarżącego od kosztów sądowych. Natomiast postanowieniem z dnia 16 lutego 2010r., sygn. akt II SA/Ol 962/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odrzucił skargę. Aktualny wniosek w zakresie przyznania prawa pomocy złożono w terminie do złożenia skargi kasacyjnej od powołanego postanowienia Sądu. W powyższym wniosku skarżący podał, iż jest emerytem posiadającym na wychowaniu niepełnosprawnego syna, wymagającego ciągłego leczenia i rehabilitacji. Związane z tym wydatki są bardzo duże i wynoszą około 500 zł miesięcznie. Koszty utrzymania mieszkania to natomiast około 800 zł. Ponadto w wyniku postanowienia sądowego z dnia 22 października 2009r. i ustalenia separacji małżeńskiej ponosi koszty alimentów w wysokości 400 zł. W konsekwencji, poniesienie kosztów sądowych nie jest w jego przypadku praktycznie możliwe. Byłoby to równoznaczne z pozbawieniem jego rodziny środków do życia, a ponadto wymagałoby zaciągnięcia pożyczki, której spłacenie wydaje się być niemożliwe, a na pewno bardzo utrudnione. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wyłącznie z synem (rubryka nr 6 formularza wniosku). Majątek rodziny stanowią mieszkanie i samochód osobowy marki "[...]" (rocznik 2001), który służy głównie do przewozu syna na rehabilitację (rubryka nr 7 formularza wniosku). W rubryce nr 10 formularza wniosku ("Dochody"), skarżący wykazał emeryturę własną i rentę socjalną syna w łącznej kwocie 2.049,76 zł, która – co wynika z przedłożonych w dalszym toku postępowania w przedmiocie prawa pomocy wyciągów z rachunku bankowego Nr "[...]" – stanowi kwotę netto. W rubryce nr 11 formularza wniosku skarżący dodał, iż jest zadłużony u rodziny na 500 zł. W odpowiedzi na wezwanie do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych w sprawie o sygn. akt II SA/Ol 85/10 (oraz w szeregu innych toczących się równolegle) skarżący przedłożył, mające istotne znaczenie dla oceny sytuacji materialnej także w niniejszej sprawie, oświadczenie z dnia 26 lutego 2010r., w którym wskazał przeznaczenie i wysokość ponoszonych przez niego i syna wydatków [opłaty mieszkaniowe – ok. 300 zł (pozostała kwota 200 zł pokrywana jest przez żonę), opłaty za energię elektryczną i gaz – ok. 160 zł, opłaty za telewizję, internet i telefony – ok. 140 zł, wyżywienie – ok. 700 zł, środki higieny – ok. 120 zł, lekarstwa – ok. 130 zł, odzież – ok. 200 zł, podręczniki i przybory szkolne – 50 zł, utrzymanie samochodu niezbędnego do przewozu syna – 300 zł]. Oświadczył, iż żona mieszka z nim i synem. Partycypuje w utrzymaniu mieszkania (250 zł) i w zakupie żywności (300 zł) oraz w różnych kosztach utrzymania syna (150 zł). Wydatkuje na ten cel 400 zł, które uzyskuje w formie alimentów, oraz około 300 zł ze świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości 520 zł. Na jej osobiste potrzeby (odzież, leki, telefon, itp.) pozostaje ok. 220 zł. Żona sprawuje opiekę nad synem i nie pracuje. Jej sytuacja, w ocenie skarżącego, jest słaba, lecz nie beznadziejna. Skarżący dodatkowo wskazał, iż w 2010r. ani on, ani jego syn nie korzystali z jakichkolwiek świadczeń socjalnych, aczkolwiek skarżący złożył stosowny wniosek do "[...]" i czeka na jego rozpatrzenie. Wyjaśnił, iż nie wie, czy może liczyć na dalsze pożyczki od rodziny (z przeznaczeniem na opłacenie kosztów postępowania sądowego). Nie zamierza się nawet o nie starać, tym bardziej, że nie uregulował dotychczasowych zobowiązań. W odpowiedzi na wezwanie do przedłożenia wyciągów z posiadanych przez niego i syna wszystkich rachunków bankowych za luty 2010r., skarżący przedłożył wyciągi z trzech rachunków bankowych w "[...]" (Nr "[...]", Nr "[...]" i Nr "[...]", dwa pierwsze za okres od 1 stycznia 2010r. do 26 lutego 2010r., trzeci za okres od 27 stycznia 2010r. do 26 lutego 2010r.) oraz z jednego w "[...]" Nr "[...]" za okres od 1 stycznia 2010r. do 31 stycznia 2010r. Na ostatnim ze wskazanych wyżej wyciągów skarżący umieścił dodatkowo oświadczenie, zgodnie z którym "dla rachunku "[...]" (...) saldo końcowe pozostaje bez zmian co najmniej od 6 miesięcy i wynosi 0,70 zł. Z uwagi na to że nie były dokonywane na nim obroty, nie jest możliwe wydrukowanie wyciągu". W złożonym oświadczeniu skarżący wyjaśnił ponadto, iż od dnia 22 lutego 2010r. nie jest już współwłaścicielem rachunku bankowego w "[...]" (Nr "[...]"), który stanowił dotychczas rachunek podstawowy rodziny. Syn nie posiada własnego konta, a jego renta socjalna wpływa na wskazane wyżej konto, będące obecnie w użytkowaniu żony. Do przedmiotowego oświadczenia skarżący załączył kserokopię orzeczenia dotyczącego separacji i alimentów. W związku z nieprzedłożeniem wyciągów z wszystkich rachunków bankowych za luty 2010r. oraz wątpliwościami, jakie pojawiły się po porównaniu oświadczeń złożonych przez skarżącego w niniejszej sprawie oraz w sprawach w przedmiocie prawa pomocy, zainicjowanych przez niego w 2010r., w tym w sprawie o sygn. akt II SA/Ol 85/10 oraz w 2009r., w tym w sprawie o sygn. akt II SO/Ol 14/09 – pismem z dnia 9 marca 2010r. wezwano skarżącego do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych także w niniejszej sprawie. W odpowiedzi na to wezwanie skarżący przedłożył pismo procesowe z dnia 15 marca 2010 r., do którego załączył tylko niektóre z żądanych dokumentów źródłowych. Postanowieniem z dnia 1 kwietnia 2010r., sygn. akt II SA/Ol 962/09, Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującego ustanowienie radcy prawnego. Referendarz uznał, że mimo spełnienia części żądań zawartych w wezwaniu z dnia 9 marca 2010r. skarżący nie przedłożył wszystkich dokumentów, oświadczenia strony nie można uznać ani za wewnętrznie spójne, ani za zgodne ze stanem rzeczywistym. Powyższe pozbawiło Referendarza sądowego możliwości oceny rzeczywistej sytuacji rodzinnej skarżącego i jego żony, a w konsekwencji także rzeczywistej sytuacji materialnej jego rodziny. I. Ż. złożył w jednym piśmie sprzeciw od powyższego postanowienia, jak również od orzeczeń Referendarzy zapadłych w 18 innych sprawach zarejestrowanych w Sądzie. Wniósł o przyznanie prawa pomocy zgodnie ze złożonym wnioskiem. Podniósł, że wykazał aktualną sytuację finansową rodziny, którą ocenia jako gorszą w porównaniu z sytuacją, która była podstawą wcześniejszych orzeczeń przyznających prawo pomocy w części. W jego ocenie dostarczył na wezwanie wszelkie możliwe dowody jakie posiada lub mógł uzyskać, a mimo to oceniono jego sytuację jako niewystarczającą do przyznania prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Wobec wniesienia sprzeciwu przeciwko wskazanemu postanowieniu straciło ono moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym - art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.). Stosownie do przepisów wskazanej powyżej ustawy zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego (art. 199), natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. W myśl art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje w sytuacji, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania - art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Natomiast na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych lub ustanowienie adwokata albo radcy prawnego następuje w sytuacji, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przy czym nie wystarczy wykazać, że poniesienie kosztów postępowania sądowego pogorszy sytuację materialną skarżącego, lecz chodzi tu o sytuację, gdy posiadane środki są tak skromne, że poniesienie kosztów postępowania spowoduje uszczerbek w wydatkach na zaspokojenie najniezbędniejszych potrzeb strony i rodziny. W niniejszej sprawie skarżącemu przyznano już prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych na mocy prawomocnego postanowienia Referendarza sądowego w WSA w Olsztynie z dnia 30 grudnia 2009r. W tej sytuacji ponowne zgłoszony w formularzu z 2 marca 2010r. wniosek o zwolnienie od tych kosztów Sąd oddala. Jak bowiem wynika z art. 239 pkt 4 ustawy p.p.s.a. skarżący nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Zatem pozostawała do rozstrzygnięcia jedynie kwestia ustanowienia radcy prawnego jako prawo pomocy w zakresie częściowym. Jednak skoro skarżący w sprzeciwie nie zawężył swego wniosku wyłącznie do ustanowienia zawodowego pełnomocnika, to w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych należało orzec jak w pkt 2 sentencji postanowienia, gdyż żądanie strony nie można pozostawić bez rozpoznania. Przechodząc do analizy sytuacji majątkowej skarżącego, która jest jedyną przesłanką przyznania prawa pomocy Sąd stwierdza, że mimo spełnienia części żądań zawartych w wezwaniu z dnia 9 marca 2010r., nie można uznać, że skarżący w sposób wiarygodny wykazał, że znajduje się w sytuacji, uzasadniającej otrzymanie prawa pomocy. Wskazać bowiem należy, iż to na stronie spoczywa ciężar wykazania, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstw od generalnej reguły ponoszenia kosztów postępowania sądowego przez stronę. Użyte w cytowanych wyżej przepisach w odniesieniu do strony sformułowanie "gdy wykaże" oznacza, iż to całkowicie na stronie spoczywa ciężar dowodu, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w całości lub częściowo. Takie rozumienie powołanych przepisów potwierdza orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego. Na przykład w postanowieniu z dnia 18 lutego 2005r. (Sygn. akt OZ 1510/2004, publ. LEX nr 302271) Sąd ten stwierdził, iż prawo pomocy odnosi się do sytuacji, w których strona nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w całości lub też częściowo - art. 246 § 1 i 2 ustawy p.p.s.a., przy czym ciężar dowodu spoczywa na wnioskującym o prawo pomocy. Oznacza to, że wnioskujący musi udowodnić zaistnienie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, niewypełnienie zaś przesłanek określonych w art. 246 § 2 tej ustawy skutkuje oddaleniem wniosku. Z kolei w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 maja 2006r. (Sygn. akt II OZ 522/2006, publ. LEX nr 299447) wyrażono pogląd, iż o dostatecznym udowodnieniu we wniosku okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy decyduje Sąd, który w razie niewystarczających danych do oceny sytuacji materialnej wnioskującego, może w oparciu o art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wezwać do przedstawienia dodatkowych oświadczeń i dokumentów. W rozpatrywanej sprawie skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, co jest jedyną przesłanką pozwalającą na przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej. Nie uczynił tego zarówno na etapie rozpatrywania wniosku przez Referendarza sądowego, jak też obecnie, przy zgłaszaniu sprzeciwu od jego postanowienia. Po pierwsze wnioskodawca przedstawia w sposób wybiórczy wyciągi z rachunków bankowych. Skutkiem tego jest pozbawienie możliwości oceny jego rzeczywistych zdolności płatniczych wobec wątpliwości, czy skarżący nie posiada już innych rachunków bankowych, na których znajdują się jakiekolwiek dodatkowe środki pieniężne. Na podstawie oświadczeń i dokumentów złożonych przez skarżącego w zakresie prowadzonych rachunków nie sposób stwierdzić, czy skarżący przedstawił wszystkie informacje o posiadanych rachunkach bankowych. Strona podała w toku postępowania, że posiada w "[...]", jako osoba fizyczna, tylko trzy rachunki. Jednak pomimo wezwania Referendarza sądowego z dnia 23 października 2009r. skarżący nie przedłożył wyciągów z posiadanych wówczas rachunków bankowych – z rachunku Nr "[...]" (co wynika z dokumentów źródłowych złożonych w niniejszej sprawie), ale również z rachunku Nr "[...]" (przedłożonego ostatecznie na skutek kolejnych wezwań, a wykazanego pierwotnie w oświadczeniu skarżącego z dnia 1 marca 2008r., złożonym w sprawie o sygn. akt II SO/Ol 2/08, w którym, co można stwierdzić obecnie skarżący nie wykazał także rachunków Nr "[...]" i Nr "[...]"). Nie ma zatem mimo wezwania pewności, iż skarżący ujawnia wszystkie posiadane rachunki bankowe, czy też w przedstawionym wykazie pomija niektóre z nich. Okoliczność ta rodzi istotne wątpliwości co do rzetelności wypełnienia żądania w tym zakresie, kierowanego do skarżącego również w sprawie o sygn. akt II SA/Ol 85/10, a w konsekwencji także do rzeczywistej ilości posiadanych przez niego rachunków bankowych oraz zgromadzonych na nich środków. Ponadto w odpowiedzi na wezwanie z dnia 9 marca 2010r. do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych skarżący przedłożył pismo procesowe z dnia 15 marca 2010r., do którego załączył tylko niektóre z żądanych dokumentów źródłowych. Brak ich przedłożenia w komplecie, jak również fakt, że złożone w przedmiotowym piśmie dodatkowe oświadczenia nie tylko nie rozwiewają powstałych wcześniej wątpliwości, lecz rodzą nowe, czynią niemożliwą ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego i jego rodziny. W postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, to w interesie strony jest natomiast dołożenie należytej staranności przy składaniu wyjaśnień co do własnej sytuacji materialnej, tak aby składane oświadczenia nie budziły wątpliwości. To strona ma bowiem przekonać, iż znajduje się w sytuacji, uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Także wyjaśnienia skarżącego odnośnie wysokości wydatków ponoszonych obecnie przez niego i jego syna również uwidaczniają niespójność składanych deklaracji. Z uzasadnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika bowiem, iż skarżący oprócz wydatków wyszczególnionych w oświadczeniu z dnia 26 lutego 2010r. w łącznej kwocie 2.100 zł, ponosi dodatkowo koszty alimentów w kwocie 400 zł. Powyższe oznacza, że wydatkuje miesięcznie 2.500 zł mimo, iż środki, jakimi dysponuje wraz z synem, z tytułu emerytury i renty socjalnej wynoszą tylko 2.049,76 zł. Wydatki te przewyższają tym samym dochód rodziny skarżącego, nawet jeśli uwzględni się okresowe otrzymywanie świadczeń socjalnych z "[...]" (w 2010r. w kwocie 360 zł – zgodnie z wyciągiem z rachunku bankowego Nr "[...]"). Sytuacja ta nie ulegnie zmianie, nawet gdy przyjęte zostanie, że skarżący i jego syn ponoszą wydatki wspólnie z żoną skarżącego ze wspólnych dochodów wszystkich tych osób. Jeżeli bowiem zsumuje się wydatki żony skarżącego w kwocie 700 zł (na utrzymanie syna, mieszkania i zakup żywności) oraz w kwocie 220 zł (na potrzeby osobiste) z wydatkami skarżącego i jego syna w łącznej kwocie 2.100 zł, to daje to wynik 3.020 zł, podczas gdy suma dochodów wszystkich tych osób to 2.569,76 zł (emerytura: 1.545,72 zł + renta socjalna: 504,04 zł + świadczenie pielęgnacyjne: 520 zł). Zatem brak staranności skarżącego w zakresie wskazania wysokości ponoszonych wydatków i wysokości uzyskiwanych dochodów, pozbawia Sąd możliwości ustalenia rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącego i jego rodziny. Powyższe powoduje, że Sąd nie ma wystarczających podstaw do przyznania prawa pomocy, ponieważ skarżący nie wykazał, że zachodzą ku temu ustawowe przesłanki. Z tych też względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji.