II SAB/Ol 17/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Hanna Raszkowska po rozpoznaniu w dniu 6 sierpnia 2009 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy wniosku Stowarzyszenia "[...]" o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia "[...]" na bezczynność Wojewody w sprawie wydobywania kopaliny na terenie obszarów chronionych postanawia odmówić skarżącemu Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych. We wniosku z dnia 17 czerwca 2009r. o przyznanie prawa pomocy, złożonym na urzędowym formularzu, Stowarzyszenie "[...]" wniosło o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia na bezczynność Wojewody w zakresie wydobywania kopaliny na terenie obszarów chronionych. Wniosek Stowarzyszenie przedłożyło w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 100 zł. W uzasadnieniu podniesiono, iż podmiot prowadzi działalność społeczną, działa w systemie non-profit, w związku z czym nie pozyskuje i nie występuje o żadne środki finansowe, a zatem takimi środkami nie dysponuje. Jak wynika z oświadczenia nie posiada ono nie tylko dochodów, ale również jakiegokolwiek majątku. Postanowieniem z dnia 25 czerwca 2009r. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podał, iż wnioskodawca nie stara się o gromadzenie funduszy na prowadzenie swej działalności oraz nie wykorzystuje przewidzianych w jego statucie instrumentów pozyskiwania środków niezbędnych do prowadzenia swej działalności - co wynika wprost z uzasadnienia wniosku . Od powyższego postanowienia Stowarzyszenie złożyło sprzeciw wnosząc o ponowne przeanalizowanie sprawy. W jego uzasadnieniu powołano się na art. 74 Konstytucji RP i załączone do sprzeciwu dokumenty – kopię pisma Prokuratury Aelacyjnej "[...]"z dnia 31 stycznia 2008r oraz pisma Komisji Europejskiej – Dyrektora Wydziału B2 Przyroda i Bioróżnorodność z dnia 21 czerwca 2007r. Odniesiono się też do podstaw samej skargi w niniejszej sprawie i stwierdzono, że bezinteresowna działalność Stowarzyszenia w interesie społecznym nie może być przeszkodą w walce z niezgodną z prawem postawą urzędników szczebla gminnego, powiatowego czy też wojewódzkiego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje. Na podstawie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) zwanej dalej; ustawą ppsa, w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Ponieważ sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek Stowarzyszenia o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych podlega ponownemu rozpatrzeniu. Strona w sprzeciwie podnosi, iż wobec działania dla dobra publicznego (§ 4 pkt 5 statutu ma na celu m.in. ochronę środowiska i zasobów naturalnych) i oczywistych w ocenie strony naruszeń prawa przez urzędników, jest niejako oczywiste, iż prawo pomocy winno być przyznane.. W związku z tym w pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że Stowarzyszenie nie należy do podmiotów, którym przysługuje ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych na podstawie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Na podstawie art. 239 ustawy ppsa nie mają obowiązku uiszczenia kosztów sądowych: strona skarżąca działanie lub bezczynność organu w wyszczególnionych w przepisie rodzajach spraw, prokurator i Rzecznik Praw Obywatelskich, kurator strony wyznaczony przez sąd orzekający lub przez sąd opiekuńczy dla danej spraw oraz strona, której przyznane zostało prawo do pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym (prawo pomocy), w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa. Innych zwolnień ustawodawca nie przewidział. Zatem zwolnienie Stowarzyszenia z tego obowiązku może nastąpić wyłącznie na podstawie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Dodać należy, iż wprawdzie w art. 240 ustawy ppsa znajduje się delegacja upoważniająca Radę Ministrów do udzielenia organizacjom społecznym zwolnienia od wpisu, jednakże do tej pory nie zostało wydane żadne rozporządzenie w tej kwestii. Nie ma zatem przepisów odrębnych, które regulowałyby zasady zwalniania tych organizacji od opłat sądowych w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zgodnie z zasadą obowiązującą w postępowaniu przed sądem administracyjnym wyrażoną w art. 199 ustawy ppsa strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Podkreślić trzeba, iż podmiot inicjujący postępowanie sądowe winien liczyć się z koniecznością ponoszenia wynikających z tego tytułu kosztów sądowych. Niewątpliwie wywiązanie się z obowiązku odpłatności nie oznacza, iż dla zrealizowania tego celu konieczne jest wyzbycie się przez stronę własnego majątku (o ile go posiada), jednak strona powinna w pełni wykorzystać dostępne dla niej środki, by w kosztach sądowych w miarę możliwości uczestniczyć. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. sygn. akt FZ 478/04 (niepubl.), opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy też stowarzyszenia na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Prawo pomocy stanowi zatem wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania. Może zostać przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, w zakresie całkowitym lub częściowym. Stosownie do art. 246 § 2 ustawy ppsa prawo pomocy w zakresie całkowitym może być przyznane, gdy wnioskujący wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Są to jedyne przesłanki, które mogą być brane pod uwagę przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Literalna wykładnia omawianych regulacji nie pozostawia zaś wątpliwości co do tego, iż ciężar dowodu okoliczności wskazujących na brak możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania, spoczywa na ubiegającej się o takie prawo stronie. Należy zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca nałożył na wnioskodawcę obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił uznaniu sądu administracyjnego rozpoznającego wniosek. Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wg. przepisów której toczy się postępowanie w niniejszej sprawie, uzależnia możliwość ubiegania się o przyznanie prawa pomocy wyłącznie od stanu posiadanych przez podmiot wnioskujący środków finansowych. W niniejszej sprawie o zwolnienie od kosztów sądowych ubiega się stowarzyszenie, do którego ma zastosowanie art. 33 ust. 1 w zw. z art. 10 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989r. - Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.). Zgodnie z tymi przepisami majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Stowarzyszenie, z zachowaniem obowiązujących przepisów, może ponadto przyjmować darowizny, spadki i zapisy oraz korzystać z ofiarności publicznej. Jedynym argumentem wnioskodawcy jest, iż nie posiada on żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, gdyż prowadzi działalność w systemie non-profit, w związku z czym nie pozyskuje środków finansowych i nie zabiega o nie. Nie można jednak uznać powyższego za równoznaczne z wykazaniem, że strona nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, co jest przesłanką umożliwiającą przyznanie Stowarzyszeniu prawa pomocy w zakresie częściowym. Jak wynika z § 25 statutu Stowarzyszenia, jego majątek powstaje ze składek członkowskich, dotacji, zapisów i darowizn, dochodów z działalności statutowej i gospodarczej. Na podstawie § 15 pkt 7 i 8 statutu Walne Zebranie Członków Stowarzyszenia uchwala na wniosek zarządu wysokość oraz terminy płatności składek członkowskich. Przy czym regularne ich opłacanie należy do obowiązków członków zwyczajnych Stowarzyszenia, a nieusprawiedliwione zaleganie w opłacaniu za okres co najmniej 6 miesięcy może spowodować skreślenie z listy członków Stowarzyszenia (§ 9 pkt 3 i § 12 ust. 2). Wnioskodawca ubiegając się o przyznanie prawa pomocy nie przedstawił jakie działania podjął w celu pozyskania majątku niezbędnego do realizacji swych zadań statutowych i jakie były wymierne efekty tych działań. Co więcej z prezentowanego dotychczas stanowiska podmiotu wynika, że Stowarzyszenie nie podjęło w ogóle inicjatywy dla pozyskania dodatkowych środków finansowych chociażby w drodze obowiązkowych składek członkowskich. Ponadto z oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że wysokość kapitału zakładowego, majątku lub środków trwałych wnioskującego wynoszą 0 zł, podobnie jak wartość jego środków trwałych oraz wysokość zysku lub strat za ostatni rok obrotowy wg. bilansu. Ze skreśleń w poz. 9 wniosku odpowiadających stanowi rachunków bankowych na koniec miesiąca przed złożeniem wniosku wnosić można, iż podmiot nie posiada rachunku bankowego. Pomoc finansowa ze strony Państwa z założenia przysługuje jedynie podmiotom, które nie mogą - z powodów od siebie niezależnych - pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie podmiotom które dobrowolnie zaniechały pozyskiwania tych środków (por. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 kwietnia 2008r. sygn. akt II OZ 308/08 niepubl.). Stowarzyszenie prowadząc statutową działalność winno liczyć się z możliwością ponoszenia kosztów sądowych w postępowaniach, które inicjuje lub w których uzna swój udział ze celowy, oraz winno mieć przygotowane za ten cel odpowiednie środki finansowe. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi w istocie pomoc Państwa, a więc ubiegający się o taką pomoc powinien w każdym przypadku poczynić wszelkie możliwe czynności, które pozwolą mu na uiszczenie kosztów sądowych i dopiero wtedy, gdyby poczynione w ten sposób czynności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc Państwa. W tym kontekście Sąd uznał, iż wniosek Stowarzyszenia o zwolnienie od kosztów sądowych nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem podmiot nie wykazał, iż została spełniona określona w art. 246 § 2 pkt 2 ustawy ppsa przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Skoro Stowarzyszenie "[...]" nie korzysta z możliwości pozyskania środków na pokrycie kosztów sądowych, to nie może skutecznie żądać pokrycia kosztów postępowania przez Skarb Państwa (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 20 grudnia 2006r., sygn. akt II OZ 1433/06, niepubl.; z 1 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 271/08, niepubl.; z 16 lipca 2008 r., sygn. akt II OZ 756/08, niepubl.). Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo chociażby w ten sposób, aby uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych rodzi ten skutek, że faktycznie jego działalność staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Z tych też względów, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 w związku z art. 260 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono, jak w sentencji.