II SAB/Ol 72/13

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Agnieszka Bińczyk po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. K. o ustanowienie radcy prawnego lub adwokata w sprawie ze skargi A. K. na bezczynność i przewlekłe prowadzenie przez Przewodniczącego Powiatowej Komisji Lekarskiej w "[...]" postępowania w sprawie zmiany kategorii zdolności do czynnej służby wojskowej postanawia odmówić ustanowienia dla skarżącego zawodowego pełnomocnika. Wyrokiem z dnia 19 listopada 2013 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie oddalił skargę A. K. na bezczynność i przewlekłe prowadzenie przez Przewodniczącego Powiatowej Komisji Lekarskiej w "[...]" postępowania w sprawie zmiany kategorii zdolności do czynnej służby wojskowej. We wniosku z dnia 6 października 2014 r., złożonym na urzędowym formularzu, skarżący, ujawniając zamiar złożenia skargi kasacyjnej od przedmiotowego wyroku, wniósł - zgodnie z uzasadnieniem wniosku - o ustanowienie radcy prawnego oraz adwokata. Podniósł, iż nie jest w stanie pokryć "kosztów wnioskowanej pomocy bez uszczerbku w swoim utrzymaniu i bycie, bowiem (...) nie posiada jakiegokolwiek majątku ani oszczędności, przedmiotów wartościowych." Skarżący wskazał, iż "prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, co (...) przyczynia się do generowania o wiele wyższych kosztów utrzymania niż osób (...) łożących wspólnie na to utrzymanie". Podniósł, iż "wydatkuje obecnie całą kwotę (...) wynagrodzenia netto (...) w wysokości uśrednionej miesięcznej "[...]"" i przedstawił ponoszone wydatki miesięczne: opłata za wynajem "lokum mieszkalnego" – ok. "[...]", "czesne uczelniane" – "[...]", komunikacja miejska – ok. "[...]", obiady w stołówkach (ze względu na brak "warunków socjalno-bytowych" do ich samodzielnego przygotowywania w wynajmowanym "lokum" oraz "ekonomiczną nieopłacalność indywidualnego gospodarowania") – ok. "[...]", pozostałe posiłki – ok. "[...]", telefon – ok. "[...]", środki czystości oraz "osobistego utrzymania" – ok. "[...]", kontakty z rodziną – ok. "[...]", grupowe ubezpieczenie pracownicze – "[...]". Dodał, iż z jego wynagrodzenia potrącana jest ponadto kwota "[...]" na spłatę zaciągniętej w "[...]" pożyczki. Stwierdził, iż wskazane wydatki są stałymi wydatkami niezbędnymi, a okresowo zdarzają się również inne, nieplanowane wydatki "w zakresie których (...) musi prosić rodzinę o wsparcie, gdyż nie dysponuje oszczędnościami czy nadmiarem środków z wynagrodzenia". Podniósł, iż "obecnie obiektywnie nie ma faktycznych możliwości poniesienia pełnych kosztów wnioskowanej pomocy (...) i to szczególnie, gdy (...) jest zmuszony też (...) ponieść wydatki (...) w sprawie sądowej (...) o sygn. akt "[...]"". Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżący prowadzi 1-osobowe gospodarstwo domowe. Nie posiada żadnych nieruchomości, zasobów pieniężnych i przedmiotów wartościowych, zaś źródłem jego dochodu jest wynagrodzenie "ze stosunku pracy" w wysokości "[...]" brutto ("na rękę "[...]""). Na wstępie wskazać należy, iż zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie ppsa, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 ppsa), zaś prawo pomocy w zakresie częściowym – zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 ppsa). Mając na uwadze przytoczone przepisy oraz zakres żądania skarżącego, stwierdzić należy, iż prawo pomocy, niezależnie od jego zakresu, obejmuje ustanowienie w sprawie sądowoadministracyjnej wyłącznie jednego właściwego ze względu na rodzaj tej sprawy zawodowego pełnomocnika – adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Ustanowienie wymienionych w tych przepisach zawodowych pełnomocników może nastąpić jedynie alternatywnie. W konsekwencji w warunkach niniejszej sprawy, wniosek skarżącego potraktować należy jako wniosek o ustanowienie radcy prawnego lub adwokata. Zgodnie z art. 262 ppsa, do stron korzystających z ustawowego zwolnienia od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, a do tej kategorii stron należy skarżący, odpowiednie zastosowanie mają przepisy o przyznaniu prawa pomocy w zakresie dotyczącym zastępstwa prawnego na zasadach prawa pomocy. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 ppsa, ustanowienie zawodowego pełnomocnika – radcy prawnego lub adwokata następuje, jeśli osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści przytoczonego przepisu wynika, że w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, to na stronie spoczywa ciężar wykazania, iż znajduje się w sytuacji uzasadniającej jego otrzymanie. To strona powinna zatem przekonać rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy, że nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym było i jest dla niej obiektywnie niemożliwe. Mając to na uwadze zauważyć należy, iż rozpoznawany obecnie wniosek jest kolejnym wnioskiem skarżącego w przedmiocie ustanowienia zawodowego pełnomocnika złożonym w niniejszej sprawie. Postanowieniem z dnia 12 lutego 2014 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, po rozpoznaniu wniosku skarżącego z dnia 16 grudnia 2013 r., odmówił ustanowienia dla niego adwokata. W ocenie Sądu, dochód skarżącego umożliwia poczynienie oszczędności niezbędnych do ustanowienia zawodowego pełnomocnika. Sąd zauważył, że skarżący jest osobą samodzielnie prowadzącą gospodarstwo domowe, a więc jego wydatki koncentrują się wyłącznie na jego osobie. Nie ma on na utrzymaniu rodziny, w tym dzieci. Dochód jaki otrzymuje z tytułu wynagrodzenia nie jest najniższy, przewyższa bowiem kwotę minimalnego wynagrodzenia za pracę. W ocenie Sądu, analiza struktury wydatków skarżącego prowadzi do twierdzenia, że ma on możliwość poczynienia oszczędności w celu sfinansowania kosztów związanych ze sporządzeniem skargi kasacyjnej. Postanowieniem z dnia 20 marca 2014 r., sygn. akt II OZ 263/14, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie skarżącego na wskazane wyżej postanowienie Sądu I instancji. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżący nie wykazał, by nie mógł ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, a zatem przyznanie mu profesjonalnej pomocy prawnej uznał za niezasadne. Sąd ten wskazał, iż skarżący posiada stały, przewyższający wynagrodzenie minimalne dochód, nie posiada zobowiązań wobec członków rodziny (alimenty) ani wobec instytucji finansowych (pożyczki, kredyty). Stan jego zdrowia nie wymaga stałych, wysokich nakładów finansowych, jak u osób wymagających stałej opieki lekarskiej. Sam skarżący wskazuje, że potrafi gospodarować racjonalnie posiadanymi środkami. Sąd uznał zatem, że w tych okolicznościach możliwe jest pozyskanie przez niego środków na usługi adwokackie np. w postaci pożyczki. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził ponadto, iż podnoszone przez skarżącego kwestie związane z udziałem w innym postępowaniu sądowym nie mają znaczenia, bowiem koszty te nie są kosztami, które mieszczą się w kategorii kosztów niezbędnych do utrzymania. Wszczynając postępowanie sądowe, czy administracyjne skarżący powinien był liczyć się z faktem, że wiążą się one z koniecznością ponoszenia określonych kosztów i zabezpieczyć środki na ten cel. Przyjęcie odmiennej interpretacji oznaczałoby przerzucenie na Skarb Państwa całości kosztów ponoszonych przez skarżącego w związku z uczestnictwem we wszczętych z jego inicjatywy postępowaniach sądowych i administracyjnych. W kolejnym wniosku z dnia 22 kwietnia 2014 r. skarżący wniósł o ustanowienie radcy prawnego. W wyniku jego rozpoznania, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, postanowieniem z dnia 25 czerwca 2014 r., odmówił ustanowienia dla skarżącego radcy prawnego. Sąd podkreślił, że sytuacja materialna skarżącego nie uległa zasadniczej zmianie w stosunku do okresu, w jakim rozpatrywany był jego poprzedni wniosek. Mając na uwadze wysokość jego dochodu oraz strukturę jego wydatków, Sąd uznał, że skarżący racjonalnie gospodarując swoimi zasobami pieniężnymi może poczynić niezbędne oszczędności dla opłacenia kosztów ustanowienia zawodowego pełnomocnika. Skoro bowiem jest w stanie ponosić koszt spożywania obiadów w lokalu gastronomicznym, co jest znacznie kosztowniejsze niż przygotowanie posiłków we własnym zakresie, to powinien rozważyć możliwość zredukowania tego wydatku, po to aby poczynić niezbędne oszczędności na ten cel. Sąd zauważył, iż wprawdzie skarżący wykazał obecnie dodatkowe wydatki: na grupowe ubezpieczenie pracownicze w kwocie "[...]" oraz na spłatę pożyczki w kwocie "[...]", ale grupowe ubezpieczenie pracownicze nie należy do ubezpieczeń obowiązkowych, zaś spłata pożyczki zaciągniętej w "[...]", a zatem już po wydaniu wyroku, świadczy, że skarżący już wówczas dysponował środkami pieniężnymi, które mógł przeznaczyć na ustanowienie zawodowego pełnomocnika. Przeznaczenie tych środków na inny cel i spłata zaciągniętej na ten cel pożyczki nie może tym samym uzasadniać obecnie przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ponadto skoro skarżący zaciągnął przedmiotową pożyczkę w "[...]" na okres "[...]"to można przypuszczać, że rozpoczął jej spłatę już w czasie, gdy toczyło się poprzednie postępowanie w przedmiocie ustanowienia dla niego zawodowego pełnomocnika. W konsekwencji, Sąd uznał, iż skarżący nie uprawdopodobnił, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uniemożliwia poniesienie przedmiotowych kosztów postępowania. Postanowieniem z dnia 5 września 2014 r., sygn. akt II OZ 874/14, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie skarżącego na wskazane wyżej postanowienie Sądu I instancji. Sąd ten za trafne uznał stanowisko Sądu I instancji, że skarżący nie wykazał, że należy mu przyznać prawo pomocy. Nie podał bowiem informacji, które pozwoliłyby uznać, że zostały spełnione przesłanki z art. 246 § 1 ppsa. Sąd zauważył, iż skarżący osiąga stały miesięczny dochód, który może pozwolić na pokrycie kosztów związanych z ustanowieniem zawodowego pełnomocnika. Zestawienie ponoszonych przez niego wydatków koniecznych dowodzi, że nie przekraczają one otrzymywanych dochodów. Nawet w zażaleniu nie podano przekonujących powodów, dla których wniosek o przyznanie prawa pomocy zasługiwałby na uwzględnienie. Takimi powodami nie może być w szczególności to, że odłożenie odpowiednich kwot na opłacenie zawodowego pełnomocnika stanowiłoby niedogodność dla skarżącego. Koszty postępowania należy traktować jak wydatki bieżące w budżecie domowym na równi z innymi podstawowymi wydatkami, przy czym nie można przyjmować, że prywatne zobowiązania finansowe, takie jak spłata kredytów bankowych lub pożyczek, powinny mieć pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, iż skarżący, składając rozpoznawany obecnie wniosek, poza modyfikacją jego zakresu, nie wykazał, że w jego sytuacji rodzinnej i/lub materialnej zaszły zmiany, które uzasadniają aktualnie ustanowienie dla niego radcy prawnego lub adwokata. Zauważyć należy, iż wysokość zarówno dochodu skarżącego, jak i jego wydatków, utrzymuje się generalnie na podobnym co poprzednio poziomie. W pierwszym wniosku skarżący wykazał dochód w kwocie "[...]" brutto ("[...]" netto) oraz stałe wydatki: na wynajęcie "lokum", "czesne uczelniane", przejazdy, obiady w stołówkach, śniadania i kolacje, telefon, środki czystości oraz kontakty z rodziną w łącznej kwocie ok. "[...]". W kolejnym wniosku, skarżący wykazał dochód w kwocie "[...]" brutto ("[...]" netto, "[...]" "na rękę" po potraceniu kwoty "[...]" z tytułu grupowego ubezpieczenia pracowniczego i kwoty "[...]" z tytułu spłaty pożyczki) oraz wydatki na wskazane jak poprzednio cele w łącznej kwocie ok. "[...]". Obecnie, skarżący wykazał dochód w kwocie "[...]" brutto ("[...]" netto, "[...]" "na rękę" po wskazanych wyżej potrąceniach) oraz wydatki na wskazane jak poprzednio cele w łącznej kwocie ok. "[...]". W przedstawionej sytuacji, stwierdzić należy, iż stanowisko Sądów administracyjnych co do zdolności płatniczych skarżącego wyrażone w niniejszej sprawie zachowuje aktualność. Podkreślić jednocześnie należy, iż skarżący, składając kolejny wniosek, powtórzył w istocie argumentację, jaką zawarł we wcześniejszych. Nie odniósł się natomiast w żaden sposób do uwag i zastrzeżeń zarówno Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego, zawartych we wskazanych wyżej postanowieniach. Zauważyć należy, iż strony zobowiązane są co do zasady do ponoszenia kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie (art. 199 ppsa). Prawo pomocy, zwane potocznie prawem ubogich, stanowi natomiast instytucję wyjątkową i z tego też powodu, powinno być przyznawane wyłącznie, gdy strona istotnie nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym było i jest dla niej obiektywnie niemożliwe. W konsekwencji, jeżeli strona ma środki majątkowe, a w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę, bądź też posiada majątek, szczególnie nieruchomości, to powinna partycypować w kosztach postępowania (zob. M. Niezgódka-Medek, [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2011, s. 725-728 i powołane tam orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego). W niniejszej sprawie, jak wynika ze złożonego wniosku skarżący dysponuje stałym miesięcznym dochodem w kwocie przekraczającej kwotę minimalnego wynagrodzenia za pracę, a to jak przyjąć należy umożliwia, przy rozsądnym gospodarowaniu, nie tylko zabezpieczenie środków na niezbędne koszty jego utrzymania, ale również poczynienie pewnych oszczędności, szczególnie że jak wskazał w razie niespodziewanych wydatków może liczyć na pomoc rodziny. Oszczędności te mogłyby być natomiast przeznaczone na pokrycie kosztów związanych z ustanowieniem zawodowego pełnomocnika. W rozpoznawanym obecnie wniosku skarżący nie wskazał bowiem powodów, dla których w jego sytuacji nie byłoby to możliwe. Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, że w warunkach niniejszej sprawy brak jest podstaw do uznania, że od czasu wskazanych wyżej postanowień Sądów administracyjnych nastąpiła zmiana okoliczności sprawy uzasadniająca ustanowienie dla skarżącego zawodowego pełnomocnika. W konsekwencji, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, orzeczono jak w sentencji.