II SO/Ol 16/13

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Agnieszka Bińczyk po rozpoznaniu w dniu 17 kwietnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. Z. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie z wniosku A. Z. o wymierzenie Powiatowemu Inspektorowi Nadzoru Budowlanego w "[...]" grzywny w trybie art. 55 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanawia odmówić przyznania wnioskodawcy prawa pomocy. W reakcji na doręczenie wezwania do wykonania zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu od wniosku o wymierzenie grzywny, A. Z. złożył wniosek z dnia 17 lipca 2014 r., w którym - zgodnie z rubryką nr 4 - wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych w całości oraz ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu podniósł, iż "jest osobą ubogą bez jakichkolwiek środków finansowych lub oszczędności finansowych czy przedmiotów wartościowych celem ich spieniężenia w zakresie wnioskowanej pomocy (...) oraz wspólnie gospodarującej rodziny". Według oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, wnioskodawca sam prowadzi gospodarstwo domowe. Jego jedyny majątek stanowią: "budynek mieszkalny do rozbiórki", mieszkanie oraz nieruchomość rolna. Wnioskodawca nie wykazał żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych oraz dochodów. Podniósł, iż "posiadany majątek, (...) nie jest znaczny, gdyż wykorzystuje go racjonalnie i obiektywnie uwzględniając sytuację rynku nieruchomości czy faktycznych obiektywnych możliwości kredytowych (...) i swoje potrzeby życiowe na swoje potrzeby mieszkaniowe oraz w zakresie wyżywienia przez prowadzenie na nieruchomości rolnej (...) upraw warzyw na swoje potrzeby życiowe." Dodał, iż "prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, w zakresie którego ponosi opłaty za mieszkanie ze wszelkimi jego kosztami eksploatacyjnymi w tym i podatki za mieszkanie i nieruchomość rolną w wysokości łącznej msc. ok. "[...]", wyżywienie "[...]". Innych wydatków (...) nie ponosi, lecz (...) posiada zaległości płatnicze (...)", które wykazał we wcześniejszym wniosku, i których wysokość rośnie, bowiem nie posiada "jakichkolwiek dochodów i zatem możliwości płatniczych z dochodów, oszczędności czy przedmiotów wartościowych. Dlatego (...) w zakresie powyższego jest zmuszony utrzymywać się sam ponosząc (...) wszystkie koszty i trudności tego utrzymania, co odzwierciedla powyższe zadłużenie i brak obiektywnych możliwości w zakresie (...) jego zapłaty." Skarżący dodał ponadto, iż odmowa przyznania mu prawa pomocy pozbawi go "realnie dostępu do sądu (...) oraz ochrony prawnej". Wskazać należy, iż w świetle art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 245 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie ppsa, zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, czyli przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, następuje gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 ppsa, przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje natomiast, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści przytoczonych przepisów wynika, że w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, to na stronie spoczywa ciężar wykazania, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej ją do otrzymania prawa pomocy. To strona powinna zatem przekonać rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy, że nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym było i jest dla niej obiektywnie niemożliwe. Mając to na uwadze zauważyć należy, iż rozpoznawany obecnie wniosek jest kolejnym wnioskiem wnioskodawcy o przyznanie prawa pomocy złożonym w niniejszej sprawie. Postanowieniem z dnia 30 października 2013 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, po rozpoznaniu - na skutek sprzeciwu - wniosku z dnia "[...]", odmówił zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych, a następnie Naczelny Sąd Administracyjny, postanowieniem z dnia 10 grudnia 2013 r., sygn. akt II OZ 1152/13, oddalił zażalenie wnioskodawcy na przedmiotowe postanowienie. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, iż w dotychczasowym orzecznictwie sądowoadministracyjnym prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym niedopełnienie przez stronę obowiązku przedstawienia na podstawie art. 255 ppsa dodatkowych wyjaśnień odnośnie sytuacji majątkowej, gdy ta w oparciu o przedłożone dotychczas informacje jest uznawana za niepełną bądź budzącą wątpliwości, uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ocena ta znajduje uzasadnienie w stwierdzeniu, że orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie postępowania prawa pomocy nie może zostać oparte na ustaleniach faktycznych o charakterze fragmentarycznym lub hipotetycznym. Strona, która nie realizuje obowiązków wynikających z wezwania sądu, nie ma podstaw by oczekiwać rozstrzygnięcia zgodnego ze złożonym wnioskiem. Podzielając taki kierunek wykładni art. 255 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że taki kierunek wykładni był przyjmowany również w tych sprawach, w których z żądaniem przyznania prawa pomocy zwracał się już uprzednio sam wnioskodawca, wobec czego powinien on mieć świadomość skutków prawnych nieprzedstawienia tych wszystkich informacji, które zostały uznane przez Sąd za istotne z punktu widzenia oceny zaistnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny zauważył, iż z treści art. 246 § 1 pkt 2 ppsa wynika, że przyznanie prawa pomocy zależne jest od wykazania przez stronę, iż spełnia ona ustawowe przesłanki niezbędne do zwolnienia od kosztów sądowych, czy ustanowienia pełnomocnika z urzędu. W niniejszej sprawie Sąd I instancji odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy, wskazując, że twierdzenia co do jego sytuacji majątkowej w świetle posiadanych przez niego nieruchomości gruntowych oraz niepodania kto konkretnie i w jakiej wysokości udziela mu pomocy łożąc na jego utrzymanie i w jakiej formie, nie pozwalają na niebudzącą wątpliwości ocenę co do jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Naczelny Sąd Administracyjny podzielił zatem w warunkach rozpoznawanej sprawy pogląd Sądu I instancji, że przedstawienie przez osobę wezwaną tylko tych danych, które ona uznaje za stosowne nie pozwala na uwzględnienie wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych, jeżeli niewyjaśnione pozostały okoliczności dotyczące tak źródeł uzyskiwanych przez nią dochodów, jak i należących do niej składników majątkowych, które mogłyby stanowić wystarczające źródło utrzymania oraz finansowania ponoszonych innych bieżących wydatków gospodarstwa domowego. Pozostawanie przez osobę składającą wniosek o przyznanie prawa pomocy w stanie ubóstwa nie jest uzależnione bowiem od jej subiektywnego nastawienia do własnej sytuacji majątkowej, ale od przyjętej przez Sąd oceny tejże sytuacji, która rozważana być musi w oparciu o zobiektywizowane kryteria. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w rozstrzyganym przypadku Sąd I instancji trafnie stwierdził, że niewskazanie przez wnioskodawcę, kto udziela mu pomocy finansowej, w jakiej następuje to formie i zakresie, czyni jego sytuację majątkową niewyjaśnioną. Nie można bowiem za niewadliwą podstawę przyznania prawa pomocy uznać ustalenia, które opis sytuacji materialnej wnioskodawcy sprowadzają do wskazania, że jest on osobą bezrobotną, bez jakichkolwiek własnych dochodów i źródeł utrzymania, która czerpie środki potrzebne do przeżycia z pomocy nieokreślonych bliżej osób, zaliczanych do członków rodziny w szerokim rozumieniu tego słowa, a posiadane składniki majątkowe (nieruchomości) z racji przyjętej oceny o nieopłacalności ich gospodarczego wykorzystania przybierają charakter niedochodowy. W reakcji na doręczenie wezwania do wykonania zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu od wniosku o wymierzenie grzywny wnioskodawca wniósł ponownie wniosek o przyznanie prawa pomocy – z dnia 10 stycznia 2014 r. o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Po jego rozpoznaniu - na skutek sprzeciwu - Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2014 r., odmówił częściowego zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie, Sąd stwierdził, iż wprawdzie obecnie wnioskodawca zawęził zakres swojego wniosku w stosunku do poprzedniego, jednakże poza tym nie zaszły żadne nowe okoliczności uzasadniające odmienną ocenę możliwości poniesienia przez niego kosztów sądowych. Sąd podkreślił, iż wnioskodawca - pomimo ponownego wezwania do złożenia stosownych dokumentów i oświadczeń - w dalszym ciągu nie ujawnił w pełni swojej sytuacji materialnej i bytowej. Pomimo kolejnego wezwania, ponownie przedstawił dokumenty, które były już przedmiotem oceny przez Sąd w niniejszej sprawie. Z przyczyn leżących po stronie wnioskodawcy niemożliwe okazało się zatem ustalenie jego rzeczywistej sytuacji dochodowej i majątkowej. Udzielane przez niego wyjaśnienia i przedstawiane dowody nie w pełni obrazują bowiem jego rzeczywistą sytuację materialną. Skoro zaś wnioskodawca nie przedstawił informacji, które wskazywałyby w sposób nie budzący wątpliwości na jego rzeczywistą sytuację materialną i zdolności finansowe, to jego wniosek nie mógł być uwzględniony. Postanowieniem z dnia 9 czerwca 2014 r., sygn. akt II OZ 561/14, Naczelny Sąd Administracyjny, oddalił zażalenie skarżącego na przedmiotowe postanowienie. W uzasadnieniu Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że z konstrukcji art. 246 § 1 ppsa wynika, iż to na stronie ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy, a rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez nią udowodnione. To wnioskodawca zobowiązany jest zatem do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wykazanie powyższych okoliczności, w myśl art. 252 § 1 ppsa, powinno nastąpić poprzez złożenie stosownych wyjaśnień. Dopiero wyczerpujący opis stanu majątkowego, finansowego i rodzinnego oraz realnych możliwości płatniczych pozwala sądowi w pełni określić i ocenić sytuację strony, która ubiega się o to prawo. Zgodnie zaś z art. 255 ppsa, w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona zobowiązana jest złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W świetle powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, iż Sąd I instancji, oceniając sytuację majątkową wnioskodawcy, właściwie uznał, że nie uzasadnia ona przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wnioskodawca, pomimo wezwania go przez Sąd w trybie art. 255 ppsa do przedłożenia dokumentów wskazujących m.in. na jego źródło utrzymania, wydatki miesięczne, sposób wykorzystania posiadanych nieruchomości, wyciągów ze wszystkich posiadanych rachunków bankowych, kopii dowodów uiszczenia stałych wydatków związanych z mieszkaniem, nie udzielił odpowiedzi na wszystkie postawione w nim pytania oraz nie przedstawił wskazanych w wezwaniu dokumentów, uniemożliwiając tym samym pełną ocenę jego rzeczywistego stanu majątkowego. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził jednocześnie, iż nie można uznać za wystarczające wywodów wnioskodawcy, które sprowadzają się do wskazania, że jest on osobą bezrobotną, nie posiadającą oszczędności, dochodów, ani przedmiotów wartościowych. Także kopie dokumentów przedłożonych przez wnioskodawcę, znajdujące się w aktach innych postępowań sądowych, o których dołączenie wnioskował, nie pozwalają na rzetelną analizę jego sytuacji finansowej. Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że skoro poprzedni wniosek wnioskodawcy o przyznanie prawa pomocy nie został uwzględniony, to w interesie wnioskodawcy było precyzyjne przedstawienie sytuacji majątkowej przy złożeniu kolejnego wniosku. Tak się jednak nie stało. Ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy stanowi w istocie powtórzenie wcześniejszej argumentacji, z związku z tym nie sposób uznać podnoszonych w nim kwestii, za nowe okoliczności, a tym samym uznać zasadności odmiennego rozstrzygnięcia. Naczelny Sąd Administracyjny zauważył ponadto, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do zwolnienia od kosztów sądowych, czy też prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć zastosowanie jedynie w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe. Wnioskodawca nie wykazując, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, nie może być traktowany za osobę, która wskutek orzeczenia sądowego odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych, pozbawiona zostaje prawa do sądu. Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, iż pomimo wskazań, zawartych w postanowieniach Sądów wydanych w niniejszej sprawie, wnioskodawca składając kolejny wniosek – z dnia 17 lipca 2014 r., poza rozszerzeniem jego zakresu, powtórzył w istocie argumentację, jaką zawarł we wcześniejszych wnioskach. Nie odniósł się natomiast w żaden sposób do stanowiska zarówno Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego, co do nieujawnienia przez niego pełnych danych na temat jego rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej w zakresie wskazanym przez te Sądy. Wyjaśnienie w tych postanowieniach jak istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy ma poparcie go rzetelnymi i pełnymi informacjami we wskazanym zakresie usprawiedliwia zaniechanie ponownego wzywania wnioskodawcy do uzupełnienia materiału dowodowego przy rozpatrywaniu kolejnego jego wniosku i stwierdzenie, że nie wykazał on, że spełniona została przesłanka, uzasadniająca jego uwzględnienie. Nie dysponując pełną wiedzą na temat źródeł utrzymania wnioskodawcy oraz jego sytuacji majątkowej nie można stwierdzić bowiem, że składając kolejny wniosek wykazał, że jego sytuacja materialna uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy, czy to w zakresie całkowitym, czy też w zakresie częściowym. Wnioskodawca, pomimo że wykazuje wydatki miesięczne związane z utrzymaniem siebie i majątku oraz twierdzenia, że zmuszony jest utrzymywać się sam, w dalszym ciągu nie wykazuje środków, które umożliwiają pokrycie tych wydatków i źródeł ich pochodzenia. Pomimo twierdzenia o rosnącym zadłużeniu wnioskodawca nie przedłożył też jakichkolwiek dowodów, na potwierdzenie tego faktu. Powyższe nie pozwala natomiast na poznanie jego rzeczywistej sytuacji materialnej. W konsekwencji, stwierdzić należy, że w warunkach niniejszej sprawy brak jest podstaw do uznania, że od czasu postanowień Sądu nastąpiła zmiana okoliczności sprawy uzasadniająca przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, orzeczono jak w sentencji.