II SO/Ol 19/13

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Krzysztof Nesteruk po rozpoznaniu w dniu 12 grudnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku F.W. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z wniosku F.W. o odtworzenie przez Prezesa Sądu Rejonowego w "[...]" akt postanawia odmówić zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 8 listopada 2013 r. Sąd odrzucił wniosek F.W. o odtworzenie przez Prezesa Sądu Rejonowego w "[...]" akt. Wraz z zażaleniem na to postanowienie wnioskodawca, we wniosku złożonym na urzędowym formularzu, wniósł - zgodnie z rubryką nr 4 - o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu stwierdził: "Zaniżone stałe i jedyne świadczenia rentowe F.W. - otrzymywane w "[...]" zł. Nadzwyczajna i niezwykła sytuacja w rodzinie (...) spowodowana na wskutek zajęcia świadczeń emerytalnych T.W. w oparciu o sfałszowane i podrobione dowody (...)." W rubryce nr 6, w której należy wpisać osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym, wnioskodawca wymienił tylko siebie. W rubryce nr 7, w której należy podać stan majątkowy wnioskodawcy i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie, zadeklarował dom o powierzchni "[...]" m2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni "[...]" ha. Odnośnie zasobów pieniężnych i przedmiotów wartościowych zawarł stwierdzenie: "nie posiadamy". W rubryce nr 10, w której należy wpisać dochody miesięczne brutto wnioskodawcy i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, podał dochód z tytułu swojej renty w wysokości "[...]" zł. W rubryce 11, przeznaczonej do wskazania innych danych, które składający oświadczenie uważa za istotne, wpisał: "Sprawy rodzinne, których się nie komentuje". Do wniosku załączona została kopia dokumentu o nazwie "Wyłączność osobista" z dnia "[...]", w którym T. W. oświadczyła m.in., że nadaje swojemu mężowi F. W. "wyłączność osobistą (...) w (...) zarządzaniu, kierowaniu oraz podejmowaniu jednoosobowych decyzji we wszelkich Urzędach Administracji Państwowej, Sądowniczej oraz Organów Władzy Publicznej" wspólnym majątkiem, jaki posiadają "na działce nr "[...]", nr "[...]" w S." i zwalnia się "od ponoszenia odpowiedzialności za stan prawny posiadanego majątku tj. działek nr "[...]", "[...]" i zgromadzonego majątku na tych działkach" z uwagi na to, że nie uczestniczyła w podejmowaniu decyzji "o zabudowie w/w działek" oraz nie była "inwestorem budów". Dodała, iż nadana "Wyłączność osobista" upoważnia jej męża m.in. do "utrzymania posiadanych obiektów i działek w czystości, dbałości, wnoszenia opłat obowiązkowych z własnych pieniędzy, dokończenia remontu budynków posadowionych na działce "[...]" - rozstrzygnięcia spornych spraw dotyczących działki nr "[...]", jej zabudowy, ogrodu i istniejących urządzeń "[...]"." Zastrzegła sobie "prawo do swojej własnej emerytury", wskazując, iż w całości ją zatrzymuje i przeznacza na własne cele "bez żadnych zobowiązań". Przedmiotowy wniosek załączony został do pisma, w którym wnioskodawca wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych, "tj. od wpisu sądowego od zażalenia (...) i od opłaty kancelaryjnej (...)". W celu uzupełnienia informacji na temat sytuacji rodzinnej i materialnej wnioskodawcy oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez niego oświadczenia, a ponadto ustalenia zakresu żądania, wnioskodawca wezwany został do przedłożenia, w terminie 7 dni od daty doręczenia wezwania, dodatkowego oświadczenia i dokumentów źródłowych oraz pouczony, że niezastosowanie się do wezwania może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy. Odpowiadając na wezwanie w części dotyczącej wskazania zakresu żądania wnioskodawca podniósł, iż jego wniosek obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Stwierdził jednocześnie, iż "pozostałe pytania (...) pozostawia bez odpowiedzi (...) z uwagi, że naruszają one prawa (wnioskodawcy) i jego rodziny oraz naruszają godność osobistą". Dodał, iż "zwraca uwagę referendarzowi sądowemu (...) o obowiązku przestrzegania prawa. Zaprzestania pozyskiwania materiałów prawnie chronionych o stanie rodziny (wnioskodawcy), jego zamożności, obyczajów, przedsiębiorczości, przy jednoczesnym wymuszaniu wyprzedaży jego majątku na rzecz zaspokojenia niewielkich kosztów sądowych danej sprawy" oraz zarzucił "naruszenie Art. 51 pkt 2 oraz (...) Art. 30, Art. 31 pkt 2 i 3 Konstytucji RP poprzez niezgodne z prawem pozyskiwanie i gromadzenie materiałów dowodowych o rodzinie (wnioskodawcy), poprzez brak poszanowania prawa innych osób, poprzez zmuszanie do czynienia tego, czego prawo mu nie nakazuje, poprzez naruszenie godności człowieka, (...). (...), a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych". Wnioskodawca zauważył, że wezwania Referendarzy sądowych - w sprawie niniejszej i w sprawie o sygn. akt "[...]" - "są identyczne i dotyczą tego samego organu" oraz dodał: "W przypadku tym nie sposób nie zauważyć, że w tych dwóch sprawach przede wszystkim chodzi o niedopuszczenie do rozpoznania spraw i rozstrzygnięcia zasadności sporów. Sprecyzowane pytania, na które "ma odpowiedzieć (wnioskodawca)" i przedłożyć dowody w terminie 7 dni są niewykonalne – i chyba o to chodzi ???" Za wzorcowe wnioskodawca uznał natomiast postanowienie Referendarza sądowego wydane w sprawie o sygn. akt "[...]". Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, co następuje: W świetle art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie ppsa, zwolnienie od kosztów sądowych w całości lub części, czyli przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści przytoczonego przepisu wynika, że w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, to na stronie spoczywa ciężar wykazania, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej ją do otrzymania prawa pomocy. To strona ma zatem przekonać rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy, że nie jest w stanie ponieść określonych kosztów postępowania. Składając formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, powinna tym samym skrupulatnie go wypełnić, a w sytuacji, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 ppsa), przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji rodzinnej i materialnej. Zauważyć jednocześnie należy, iż zgodnie z § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245), zwanego dalej rozporządzeniem z dnia 16 grudnia 2003 r., dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1/ odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2/ wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3/ wypisy z rejestrów urzędowych; 4/ odpis aktualnych bilansów; 5/ zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6/ zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy. Podkreślić należy, iż wskazany w § 4 rozporządzenia z dnia 16 grudnia 2003 r. katalog dokumentów źródłowych, których przedłożenia można domagać się od strony, ma charakter przykładowy, o czym świadczy użyty w tym przepisie zwrot "w szczególności". W konsekwencji wybór żądanych dokumentów źródłowych uzależniony jest od indywidualnych okoliczności rozpoznawanej sprawy. Zarówno w ppsa, jak i w rozporządzeniu z dnia 16 grudnia 2003 r., nie wymieniono natomiast, nawet w sposób przykładowy, rodzaju dodatkowych oświadczeń, które strona zobowiązana jest przedłożyć na wezwanie. Powyższe oznacza natomiast, że ich wybór, zależny od okoliczności sprawy, pozostawiono uznaniu rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy. W niniejszej sprawie, wnioskodawca wezwany został do przedłożenia dodatkowego oświadczenia i dokumentów źródłowych, a wybór żądanych dokumentów źródłowych i zakres dodatkowego oświadczenia nie był w żadnej mierze dowolny. Poza wezwaniem do sprecyzowania zakresu żądania poprzez wyraźne wskazanie, czy żądanie wnioskodawcy obejmuje zwolnienie wyłącznie od kosztów sądowych wskazanych w piśmie, do którego załączony został formularz PPF, czy też od wszystkich kosztów sądowych, które są lub mogą być w przyszłości wymagalne w niniejszej sprawie (pkt 1a wezwania), wezwanie służyć miało bowiem zbadaniu możliwości płatniczych wnioskodawcy, których jedynym determinantem nie jest wysokość comiesięcznych dochodów. Dla ich oceny istotna jest również sytuacja materialna osób, z którymi łączą stronę więzy ekonomiczne. Ich istnienie ujawnił natomiast sam wnioskodawca, posługując się liczbą mnogą w oświadczeniu majątkowym, zawartym w formularzu, a ponadto powołując się w rubryce nr 5 na zajęcie świadczeń emerytalnych T. W. Okoliczność ta uzasadniała tym samym wezwanie go do wskazania, czy mieszka sam, czy także z innymi osobami i czy partycypują one w kosztach utrzymania domu (pkt 1b wezwania), a także wyjaśnienia przyczyny, dla której nie wykazał on żony (T. W.) i syna (M. W.) jako osób, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, skoro uczynił to w sprawie o sygn. akt "[...]" (pkt 1d wezwania). Wprawdzie wnioskodawca załączył obecnie do wniosku kopię dokumentu o nazwie "Wyłączność osobista", lecz zauważyć należy, że przedmiotowy dokument pochodzi z dnia "[...]", a zatem istniał już gdy wnioskodawca wykazał żonę jako osobę, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym we wskazanej wyżej sprawie, a ponadto wskazać należy, co podkreślał już Referendarz sądowy w postanowieniu, wydanym w sprawie o sygn. akt "[...]", które wnioskodawca stawia za wzór, że "dokument o nazwie "Wyłączność osobista" nie skutkuje pominięciem, przy rozpoznaniu (...) wniosku, sytuacji materialnej i finansowej małżonki wnioskodawcy oraz jego stanu rodzinnego. (...). (...) nawet wprowadzenie umową majątkową, która musi być zawarta w formie aktu notarialnego (art. 47 § 1 k. r. i o.), ustroju rozdzielności majątkowej, nie zwalnia od obowiązku wzajemnej pomocy pomiędzy małżonkami. Przedłożony do akt dokument nie jest natomiast majątkową umową małżeńską, nie został również sporządzony w formie aktu notarialnego. Zawarte w nim oświadczenia nie konstruują nowego stanu faktycznego, w którym uprawnionym byłoby pominięcie stanu majątkowego, sytuacji finansowej żony wnioskodawcy." Mając zatem na uwadze to, że dla rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy nie pozostaje bez znaczenia sytuacja materialna członków najbliższej rodziny strony, gdyż dzięki ich pomocy może ona przezwyciężyć własne trudności finansowe, a w przepisach ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.) umocowanie prawne znajduje nie tylko obowiązek wzajemnej pomocy małżonków oraz przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą założyli przez swój związek (art. 23 i 27 k. r. i o.), lecz również obowiązek udzielania wsparcia i wzajemnej pomocy w trudnych sytuacjach życiowych przez rodziców i dzieci (art. 87 i art. 91 k. r. i o.), wnioskodawca, który dotychczas wykazywał żonę i syna jako osoby, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, wezwany został do przedłożenia dokumentów źródłowych i dodatkowego oświadczenia w zakresie dotyczącym ich sytuacji majątkowej i finansowej – posiadanego przez nich majątku, uzyskiwanych dochodów i ponoszonych wydatków oraz wyciągów z rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy (pkt-y 1c, 1e, 1j, 2a i 2c wezwania). Zauważyć jednocześnie należy, iż w sprawie o sygn. akt "[...]" Referendarz sądowy dla pełnej oceny sytuacji rodzinnej i materialnej wnioskodawcy włączył do jej akt materiały zebrane w sprawie o sygn. "[...]". W niniejszej sprawie ze względu na upływ czasu, a także wielość spraw sądowych, jakie prowadzi wnioskodawca, za konieczne uznano zaktualizowanie informacji we wskazanym zakresie, szczególnie, że Referendarz sądowy w sprawie o sygn. akt "[...]" wyjaśnił wnioskodawcy, iż niewskazanie żony i syna w oświadczeniu o stanie rodzinnym, zawartym w formularzu, oraz dokument o nazwie "Wyłączność osobista" nie uzasadniają pominięcia ich sytuacji materialnej przy ocenie jego możliwości płatniczych. W celu zweryfikowania złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia co do aktualnych źródeł utrzymania, wezwano go ponadto do przedłożenia kopi dokumentu potwierdzającego wysokość jego renty (pkt 2b wezwania) oraz wyciągów z rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy (pkt 2a wezwania). W związku z tym, że na ocenę sytuacji finansowej strony ma wpływ nie tylko wysokość jej dochodu, ale również wysokość i rodzaj ponoszonych przez nią wydatków, wnioskodawcę wezwano do złożenia dodatkowego oświadczenia i dokumentów źródłowych także w tym zakresie (pkt-y 1f i 2d wezwania). Z uwagi na to, że na ocenę możliwości płatniczych strony istotny wpływ ma również posiadany przez nią majątek i to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych na opłacenie kosztów postępowania w całości lub części, a z przedłożonej kopii dokumentu o nazwie "Wyłączność osobista" wynika, że w skład majątku wnioskodawcy wchodzi więcej niż jedna nieruchomość, na których znajdują się ponadto różnego rodzaju obiekty, wnioskodawcę wezwano ponadto do wskazania powierzchni i numerów ewidencyjnych działek wchodzących w skład nieruchomości rolnej, wykazanej w rubryce nr 7.1., oraz sposobu zagospodarowania i wykorzystania każdej z nich, w tym także znajdujących się na nich obiektów, w odniesieniu zaś do działki niewykorzystywanej dla celów mieszkalnych przyczynę braku jej wykorzystania w celu pozyskania źródła dochodu (np. z tytułu uprawy, dzierżawy, itp.) lub ostatecznie jej sprzedaży (pkt 1g wezwania). W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się bowiem, że sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek nie może pozostawać bez wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacji, gdy zdobycie przez nią środków na koszty postępowania w inny sposób jest rzeczywiście (obiektywnie) niemożliwe. Istotne jest zatem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych. Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, co do zasady wyklucza zatem możliwość przyznania prawa pomocy, zwłaszcza w sytuacji, gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden sposób nie została ograniczona możliwość jego wykorzystania w celu pozyskania dochodu, obciążenia, czy zbycia (por. np. postanowienia NSA z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04, niepubl., oraz z dnia 25 października 2012 r., sygn. akt I OZ 806/12, i z dnia 8 listopada 2012 r., sygn. akt I OZ 826/12, orzeczenia.nsa.gov.pl). Z uwagi na to, że Referendarzowi sądowemu z urzędu wiadome jest, że wnioskodawca prowadzi sprawy dotyczące odszkodowania za "[...]" i odszkodowania za "[...]", za konieczne uznano również wezwanie wnioskodawcy do wskazania aktualnego stanu tych spraw (pkt-y 1h i 1i wezwania). Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, iż wbrew stanowisku wnioskodawcy, w sytuacji określonej w art. 255 ppsa, Referendarz sądowy ma prawo żądać od osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów i stanu rodzinnego, a osoba ta ma obowiązek je przedłożyć, co wyjaśniał już wnioskodawcy także Prezes Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie w piśmie z dnia "[...]", stanowiącym odpowiedź na jego pismo zarzucające referendarzowi sądowemu "niedozwolone i zabronione wyłudzanie i pozyskiwanie informacji" dotyczących jego rodziny poprzez skierowanie wezwania do złożenia dodatkowego oświadczenia w sprawie o sygn. akt "[...]". W warunkach niniejszej sprawy, z przyczyn wskazanych wyżej, w pełni uzasadnione było zarówno wezwanie wnioskodawcy do przedłożenia dodatkowego oświadczenia i dokumentów źródłowych, jak i zakres tego wezwania. Standardowy, zakreślony w wezwaniu termin do ich przedłożenia (7 dni od daty doręczenia wezwania) stanowił, w ocenie Referendarza sądowego, termin wystarczający do skompletowania żądanych dokumentów. Wnioskodawca nie wskazał natomiast z jakich przyczyn ich przedłożenie w tym terminie jest niewykonalne oraz w jaki sposób przedmiotowe wezwanie naruszyło jego godność osobistą. W konsekwencji, zawarte w odpowiedzi na wezwanie, stanowisko wnioskodawcy co do naruszenia poprzez przedmiotowe wezwanie praw jego i jego rodziny, uznać należy za bezpodstawne. W tych okolicznościach stwierdzić należy, iż nieprzedłożenie przez wnioskodawcę, pomimo zawartego w wezwaniu pouczenia, żądanych dokumentów źródłowych i dodatkowego oświadczenia uniemożliwia ocenę rzeczywistej sytuacji rodzinnej wnioskodawcy oraz jego możliwości płatniczych, a w konsekwencji stwierdzenie, że spełnia on przesłankę, uzasadniającą zwolnienie go od kosztów sądowych w całości lub w części. Podkreślić jednocześnie należy, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do osób, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania, czego w warunkach niniejszej sprawy wnioskodawca nie uczynił. Tym samym, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, orzeczono jak w sentencji.