II SPP/Ol 30/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Glabas po rozpoznaniu w dniu 8 maja 2025 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. M. od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 17 kwietnia 2025 r. w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Elblągu z dnia 8 stycznia 2025 r. nr Rep.1991/RD/24 w przedmiocie kary z tytułu naruszenia obowiązku złożenia wniosku o rejestrację pojazdu postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. We wniosku z 7 kwietnia 2025 r. skarżący – M. M. wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego lub adwokata w sprawie o sygn. akt II SA/Ol 186/25. W uzasadnieniu stwierdził, że jego dochody i stan majątkowy nie pozwalają na opłacenie kosztów postępowania. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący prowadzi 1-osobowe gospodarstwo domowe. Do jego majątku należy "budynek po byłej zlewni mleka" o wartości ok. 70.000 zł (znajdujący się pod adresem wskazanym w rubryce nr 2.1. jako miejsce jego zamieszkania) oraz motocykl KSR Moto, rocznik 2018, o wartość 6.000 zł. Skarżący wskazał, że uzyskuje dochód z prac dorywczych w wysokości 3.000 zł i ponosi wydatki: alimenty na córkę 700 zł, opłaty mieszkaniowe + media 700 zł, rehabilitacja + leki 200 zł, rata kredytu 970 zł (do 2 stycznia 2026 r.). Postanowieniem z 17 kwietnia 2025 r. sygn. akt II SPP/Ol 30/25 starszy referendarz sądowy zwolnił skarżącego od wpisu od skargi i odmówił zwolnienia od kosztów sądowych w pozostałym zakresie oraz odmówił ustanowienia dla skarżącego zawodowego pełnomocnika. W uzasadnieniu referendarz sądowy wyjaśnił, że rozpatrując zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy należy brać pod uwagę, z jednej strony wysokość obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej zaś jej możliwości finansowe. Na obecnym etapie postępowania sądowego jedynym kosztem postępowania, do którego poniesienia zobowiązany jest skarżący jest w istocie wpis od skargi. Pozostałe koszty sądowe, mogą natomiast, ale nie muszą, pojawić się na dalszym etapie postępowania. Także pomoc zawodowego pełnomocnika nie jest z reguły niezbędna na tym etapie postępowania. Zgodnie bowiem z art. 175 § 1 i art. 194 § 4 p.p.s.a. wymóg posiadania zawodowego pełnomocnika staje się niezbędny dopiero w przypadku sporządzenia skargi kasacyjnej od orzeczenia sądu kończącego postępowanie lub zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej. Zgodnie zaś z art. 6 p.p.s.a. sąd w razie uzasadnionej potrzeby stronom występującym bez pełnomocnika udziela niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych i skutków ich zaniedbań. Ponadto stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 24 czerwca 2008 r., I FZ 240/08 (wszystkie powołane orzeczenia publ. na www.orzeczenia.nsa.gov.pl), wyraził stanowisko, zgodnie z którym oceniając zasadność wniosku o przyznanie pełnomocnika Sąd powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania, tj. powinien brać pod uwagę takie elementy jak: aktualne stadium postępowania, dotychczasowy sposób postępowania strony przed sądem, konieczność posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych (przymus adwokacko-radcowski). Udział zawodowego pełnomocnika w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym nie jest z reguły konieczny. Odmowa ustanowienia dla strony zawodowego pełnomocnika na tym etapie postępowania nie zamyka drogi do merytorycznego rozpoznania wniesionej skargi. Nie zamyka też drogi do wystąpienia o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika na dalszym etapie postępowania, gdy z uwagi na przymus adwokacko-radcowski pojawi się konieczność jego udziału (zob. postanowienie NSA z 28 listopada 2012 r., I GZ 385/12). W konsekwencji, uwzględniając sytuację materialną skarżącego oraz aktualny etap postępowania, za zasadne uznano przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi. Referendarz sądowy podniósł, że dzięki zwolnieniu od tej opłaty, skarżący będzie mógł podjąć próbę zabezpieczenia we własnym zakresie środków na pokrycie ewentualnych dalszych kosztów postępowania. W kontekście wykazanego we wniosku kredytu wskazał, że w świetle ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych, nie ma podstaw do przyjęcia, aby jakiekolwiek zobowiązania cywilnoprawne strony korzystały z pierwszeństwa zaspokojenia przed wierzytelnościami Skarbu Państwa wynikającymi z obowiązku finansowania przez stronę kosztów prowadzenia sprawy przed sądem administracyjnym. Skarżący wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia w zakresie odmowy ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Oświadczył, że trudności finansowe i brak wiedzy prawniczej uniemożliwiają mu samodzielne prowadzenie sprawy przed wojewódzkim sądem administracyjnym. Wskazał, że posiada jedynie wykształcenie średnie i nie jest w stanie w pełni zrozumieć zawiłości postępowania sądowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zważył co następuje: W myśl art. 260 § 1 i 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej jako: "p.p.s.a."), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a wojewódzki sąd administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 199 p.p.s.a. zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego, natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym możliwe jest, gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Z treści przytoczonych wyżej przepisów wynika, że przyznanie prawa pomocy uzależnione jest wyłącznie od trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy. Użycie w zacytowanym przepisie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że spełnienie przesłanek określonych w tym unormowaniu obliguje sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie. Jednak obowiązek udzielenia przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji, w której wnioskodawca uprawdopodobni brak środków na poniesienie jakichkolwiek, czy też pełnych kosztów postępowania. Przekonuje o tym sformułowanie "osoba fizyczna wykaże". Innymi słowy, to na stronie postępowania wnioskującej o udzielenie prawa pomocy spoczywa inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki pozytywne dla uwzględnienia jej wniosku. Strona powinna przekonać sąd, że jej sytuacja materialna uprawnia do otrzymania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W ocenie Sądu przedstawiona we wniosku sytuacja bytowa i finansowa skarżącego nie uzasadnia przyznania mu prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Skarżący zadeklarował miesięczny dochód netto w kwocie 3000 zł i miesięczne koszty obejmujące zobowiązania i stałe wydatki w kwocie 2570 zł, czyli skarżącemu pozostaje do dyspozycji jeszcze 430 zł, z których może czynić oszczędności. Referendarz sądowy zasadnie wskazał też skarżącemu, że na obecnym etapie postępowania sądowego nie jest konieczny udział profesjonalnego pełnomocnika, ponieważ wojewódzki sąd administracyjny przy kontroli zaskarżonej decyzji ma obowiązek z urzędu rozważyć sprawę w jej całokształcie i uwzględnić stwierdzone naruszenia prawa. Przymus adwokacko-radcowski obowiązuje dopiero przy wnoszeniu skargi kasacyjnej. Ponadto z oświadczenia skarżącego wynika, że jest osobą majętną. Posiada nieruchomość i motor. Posiada zdolność kredytową. Zaciągnął kredyt z ratą miesięczną w kwocie 970 zł do stycznia 2026 r. Pozwala to wnioskować, że sytuacja bytowa skarżącego jest stabilna. Referendarz sądowy prawidłowo wyjaśnił skarżącemu, że w orzecznictwie sądów administracyjnych, w tym Naczelnego Sądu Administracyjnego, ugruntowane jest stanowisko, że nie ma podstaw do przyjęcia, aby jakiekolwiek zobowiązania cywilnoprawne strony korzystały z pierwszeństwa zaspokojenia przed wierzytelnościami Skarbu Państwa wynikającymi z obowiązku finansowania przez stronę kosztów prowadzenia sprawy przed sądem administracyjnym (por. postanowienie NSA z dnia 3 czerwca 2013 r. sygn. akt I FZ 40/13). Strona wszczynając postępowanie sądowe powinna liczyć się z tym, że będzie się to wiązało z obowiązkiem ponoszenia określonych wydatków, dlatego też powinna poczynić oszczędności, które pozwoliłyby jej na ich pokrycie we własnym zakresie. Zaciągając kredyt strona sama wprowadziła się w stan zadłużenia, co nie może uzasadniać przerzucenia kosztów postępowania sądowego na współobywateli. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04, opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. W sprawie istotnym jest, że skarżący uzyskuje stały dochód powyżej minimalnego, który poza alimentami na córkę w kwocie 700 zł przeznacza tylko na własne potrzeby. Może więc wydatki kontrolować i ustalić hierarchię potrzeb. Wbrew przekonaniu skarżącego, nie jest osobą ubogą, a tylko takim osobom przysługuje prawo pomocy. Udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r. sygn. akt I OZ 1099/1). W orzecznictwie przykładowo wskazuje się w tym względzie na osoby bezdomne lub bezrobotne (por. postanowienie NSA z dnia 22 maja 2013 r. sygn. akt I OZ 395/13). W wyroku z 22 grudnia 2004 r. ,sygn. akt OZ 862/04, Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że z prawa pomocy mogą skorzystać tylko te osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia. W wyroku tym wskazano, że osoby, które uzyskują stały miesięczny dochód powyżej minimalnego, nie spełniają przesłanek do skorzystania z prawa pomocy. Przykładowo prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej przysługuje osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 1010 zł, a osobie w rodzinie, w której dochód na osobę nie przekracza kwoty 823 zł (art. 8 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - Dz. U. z 2024 r. poz. 1283). Jest wiele osób i rodzin, które nie uzyskują takiego dochodu i potrzebują wsparcia. Dochód skarżącego jest natomiast prawie trzy razy większy i pozwala na czynienie oszczędności na opłacenie profesjonalnego pełnomocnika. Z podanych przyczyn Sąd orzekł o utrzymaniu w mocy zaskarżonego postanowienia, na podstawie art. 260 § 1 i 2 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a.