I SA/Op 105/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marta Wojciechowska po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 3 listopada 2017r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi kasacyjnej w sprawie ze skargi P. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu (obecnie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu) z dnia 9 grudnia 2016 r. nr [...] określenia zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych z tytułu zbycia nieruchomości postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z 3 listopada 2017 r. starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu, po rozpoznaniu wniosku P. S. (dalej jako skarżący, strona) o zwolnienie od kosztów sądowych (obejmujących na obecnym etapie sprawy wpis należny od skargi kasacyjnej w kwocie 1.000 zł), odmówił przyznania prawa pomocy w tym zakresie, z uwagi na brak wykazania przez skarżącego spełnienia przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) – dalej jako: "ppsa". Z informacji przedstawionych we wniosku wynikało, że podstawą utrzymania skarżącego, jego żony, córki i syna, pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, są miesięczne dochody z tytułu umowy o pracę w wysokości 5.223,96 zł netto (skarżącego - 1.464,48 zł, żony - 1.459,48, córki - 2.300 zł). Z oświadczenia zawartego we wniosku wynika również, że skarżący wraz z rodziną ponoszą w skali miesiąca koszty utrzymania w wysokości 5.195,26 zł (wyżywienie – 1.000 zł, zakup leków oraz wyjazdy do szpitala – 423 zł, energia elektryczna – 237,17 zł, opłata za wodę i odpady komunalne – 242,59 zł, gaz – 292,50 zł, usługi telekomunikacyjne – 100 zł, zakup odzieży – 700 zł, zakup środków czystości i kosmetyków – 600 zł, czynsz za studia syna – 900 zł, wyżywienie syna i środki do nauki – 700 zł). Skarżący wskazał również, że jest współwłaścicielem lokalu mieszkalnego o powierzchni [...]. Dodatkowo, na wezwanie referendarza w trybie art. 255 ppsa, skarżący przekazał zaświadczenia o wynagrodzeniach skarżącego, jego żony i córki oraz kserokopie faktur dotyczących energii elektrycznej, gazu i rozliczenia za dostawę wody i odprowadzenie ścieków, wyciągów z rachunku bankowego skarżącego, paragonu fiskalnego dotyczącego zakupu żywności, dowodów wpłaty raty kredytu inwestycyjnego, abonamentu telewizyjnego i opłaty za Internet. Dokonując oceny zasadność wniosku strony, referendarz stwierdził, że skarżący nie wyjaśnił w sposób pełny i nie budzący wątpliwości sytuacji finansowej i majątkowej. Przede wszystkim skarżący, wezwany za pośrednictwem pełnomocnika, nie przekazał wyciągów z posiadanych przez żonę i córkę rachunków bankowych, nie pozwalając tym samym na wolną od wątpliwości ocenę rzeczywistych możliwości finansowych jego gospodarstwa domowego. Niewiadomym jest aktualny stan tych rachunków. Skarżący wezwany został bowiem o przekazanie wyciągów z rachunków również żony i córki za okres ostatnich trzech miesięcy licząc wstecz od daty wezwania, co miało służyć ustaleniu jakimi zasobami finansowymi, w tym dochodami dysponuje (bądź dysponowała w ostatnim okresie) osoba wezwana o przekazanie takich dokumentów. Ponadto nie przekazano żądanych zeznań podatkowych, co miało służyć wypełnieniu wiedzy na temat sytuacji finansowej gospodarstwa domowego skarżącego. Jednocześnie analizując dane pochodzące z wyciągu z rachunku bankowego skarżącego zwrócono uwagę, że w okresie od 16 sierpnia do 9 października 2017 r. (a więc w okresie niespełna 2 miesięcy) na jego konto wpłynęły środki pieniężne w kwocie 6.896 zł. Wskazana kwota, uwzględniając skalę miesięczną, odbiega od oświadczonej na urzędowym formularzu PPF i potwierdzonej zaświadczeniem kwoty dochodów w wysokości 1.464,48 zł. Kwestia ta jednak nie została w żaden sposób wyjaśniona. Z kolei co do wykazanych w formularzu PPF kosztów referendarz sądowy, w wyniku analizy przekazanego przez skarżącego materiału dowodowego, uznał jedynie te z nich jako niezbędne do utrzymania jego i rodziny, które zostały udokumentowane. Poza udokumentowanymi wydatkami uznano również wykazaną kwotą kosztów wyżywienia. Zatem z uwagi na nieudokumentowanie uznano za niewiarygodne oświadczenie skarżącego odnośnie kosztów na leczenie, zakup odzieży, kosmetyków i środków czystości w łącznej kwocie 1.723 zł. Podobnie nie potwierdzone materiałem dowodowym zostały wydatki dokonane na rzecz syna. W ocenie referendarza, opisane wyżej okoliczności wskazują, że w oparciu tylko o przekazane przez skarżącego informacje i dokumenty nie sposób ustalić jak kształtuje się rzeczywista sytuacja finansowa i majątkowa jego gospodarstwa domowego. W sytuacji, gdy skarżący nie przekazał informacji potwierdzonych odpowiednimi dowodami mogących obrazować w pełni jego sytuację finansową i majątkową należało uznać, iż nie wykazał, że spełnia przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 ppsa. We wniesionym od tego orzeczenia sprzeciwie działający w imieniu skarżącego pełnomocnik zarzucił naruszenie: - art. 246 § 2 ppsa, poprzez bezzasadne uznanie, że skarżący nie wyjaśnił w sposób pełny i nie budzący wątpliwości sytuacji finansowej i majątkowej swojego gospodarstwa domowego przez nieprzedłożenie wszystkich żądanych informacji i dowodów, a to wyciągów z posiadanych przez żonę i córkę rachunków bankowych, podczas gdy analiza pozostałych załączonych do wniosku dokumentów w sposób kategoryczny wskazuje, iż skarżący nie dysponuje możliwościami uiszczenia należnego wpisu bez uszczerbku utrzymania siebie i rodziny, - art. 255 ppsa, poprzez niewłaściwe jego zastosowanie i uznanie, że skarżący winien był przedłożyć wydruki z rachunków żony i córki, a to dowody dotyczące nieposiadania na koncie środków wystarczających na opłacenie wpisu, podczas gdy zgodnie z dyspozycją niniejszego przepisu skarżący wypełnił obowiązek wykazania swojej sytuacji ekonomicznej przedkładając dokumenty, z których w pełni wynika jego stan finansowy, a które to w sposób wystarczający wskazują, iż skarżący, nawet gdyby posiadał na kontach bankowych jakiekolwiek środki, nie mógłby ich pozyskać z uwagi na zajęcia komornicze, zaś ze złożonej deklaracji wynika, iż brak jest środków pieniężnych wystarczających na wpis z uwagi na zawieszenie działalności. Uzasadniając sprzeciw pełnomocnik argumentował, że dotychczas przedstawione dowody dostatecznie potwierdzały trudną sytuację finansową skarżącego. W tej sytuacji nie ma znaczenia brak przedstawienia przez skarżącego dowodów z wyciągów rachunków bankowych żony i córki, gdyż z innych dowodów jednoznacznie wynika brak możliwości rozporządzania środkami na owych rachunkach. Poza tym, uzyskiwane przychody przez żonę i córkę zostały wykazane w treści oświadczenia. Ponadto pełnomocnik krytycznie odniósł się do żądania przez referendarza w trybie art. 255 ppsa tych dowodów. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. Zgodnie z art. 260 § 1 ppsa, rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (w tym również od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy - art. 258 § 2 pkt 7 ppsa), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Według § 2 tego przepisu, wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 ppsa, zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Stosownie do art. 243 § 1, art. 245 § 2 i art. 246 § 1 pkt 2 ppsa prawo pomocy w zakresie częściowym (o co wnosi skarżący) może zostać przyznane na wniosek strony, będącej osobą fizyczną, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zaznaczenia wymaga, że w razie przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu Państwa. Korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca wykaże, że nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym osobom fizycznym, osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem . Wskazać przy tym należy, że podstawę do przyznania prawa pomocy stanowią informacje wynikające z oświadczenia strony, złożonego na urzędowym formularzu wniosku, obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach (art. 252 § 1 i 2 ppsa). Obowiązek ten rozciąga się także na wszystkie dokumenty zawierające dane na temat sytuacji majątkowej strony, pozwalające tym samym zbadać istnienie przesłanek przyznania prawa pomocy. Jak podkreśla się w orzecznictwie, wnioskodawca, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności. Użyte w treści art. 246 ppsa słowo "wykazać" oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować (por. postanowienia NSA: z 24 listopada 2011 r., I OZ 881/11; z 20 stycznia 2012 r., II FZ 863/11 dostępne - tak jak i pozostałe orzeczenia powołane w niniejszym uzasadnieniu - na stronie internetowej: Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych spoczywa bezsprzecznie na stronie, która powinna wykazać i wyczerpująco uzasadnić okoliczności stanowiące podstawę żądania. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a referendarz i sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny oraz rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. To więc strona powinna poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. W przeciwnym razie musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 ppsa. Odnosząc powyższe rozważania do rozpatrywanej sprawy Sąd nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia. Słusznie referendarz uznał, że brak przedłożenia przez skarżącego wszystkich wymaganych dokumentów uniemożliwiał rzetelną ocenę, jak kształtuje się rzeczywista sytuacja finansowa i majątkowa jego gospodarstwa domowego, co w konsekwencji skutkowało odmową wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. Nie znajdują uzasadnionych podstaw podniesione w sprzeciwie zarzuty, wyrażające krytyczną ocenę co do podstaw żądania przez referendarza przedstawienia dokumentów – wyciągów bankowych z rachunków posiadanych przez żonę i córkę skarżącego. Podkreślić trzeba, że w przypadku badania przesłanek przyznania prawa pomocy uwzględnienia wymaga całokształt sytuacji wnioskodawcy, na którą wpływ mogą mieć także inne osoby (por. wyrok NSA z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt II FZ 84/13). Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por. wyrok NSA z dnia 25 marca 2013 r., sygn. akt II FZ 104/13). Tut. Sąd w pełni podziela też pogląd wyrażony w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 stycznia 2016 r., sygn. akt II FZ 996/15, iż w zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawnione na podstawie art. 255 ppsa do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy. Sąd nie podziela stanowiska skarżącego, że dla oceny rzeczywistej sytuacji finansowej rodziny wystarczające było przedstawienie samej wysokości dochodów uzyskiwanych przez żonę i córkę, potwierdzone przedstawionymi zaświadczeniami. Stan finansowy i majątkowy wnioskującego o prawo pomocy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, w tym wysokość uzyskiwanych dochodów, podlega bowiem weryfikacji podczas rozpatrywania przez referendarza zasadności wniosku. Celowi temu służy między innymi regulacja art. 255 ppsa, którego treść stanowi, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Na gruncie tego przepisu w orzecznictwie sądowoadministracyjnym ukształtował się pogląd, w pełni podzielany także przez tut. Sąd, że jeżeli wnioskodawca uchyla się od przedstawienia wyjaśnień i dokumentów, o które został wezwany w trybie art. 255 ppsa, sytuacja taka stanowi przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Zważyć należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy brak jest możliwości poszukiwania z urzędu faktów przemawiających na korzyść ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy. Dokonywana jest jedynie ocena w świetle art. 246 § 1 ppsa tych okoliczności, które wskazała strona. Jedynym instrumentem służącym weryfikacji oświadczeń wnioskodawcy i tym samym umożliwiającym prawidłową ocenę jego kondycji finansowej, jest unormowanie zawarte w art. 255 ppsa, zgodnie z którym odpowiednich informacji, czy też dokumentów musi dostarczyć sam skarżący (zob. postanowienia NSA z 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06, i z dnia 24 marca 2005 r., sygn. akt I OZ 128/05). Trzeba również wskazać, że w paragrafie 4 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. z 2015 r. poz. 1257 ze zm.), wydanego na podstawie art. 256 pkt 1 i 2 ppsa, wśród dokumentów źródłowych, do złożenia których wnioskodawca może zostać wezwany, w przypadku gdy oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego - ustawodawca wymienił również wyciągi z posiadanych rachunków bankowych z okresu ostatnich sześciu miesięcy. Zgodzić się więc należy ze stanowiskiem referendarza, że brak przedstawienia przez skarżącego omawianych dowodów, mimo wyraźnego wezwania, powodował, że oświadczenie w tym zakresie zawarte we wniosku pozostawało niepełne, niewystarczające do wolnej od wątpliwości oceny rzeczywistych możliwości finansowych jego rodziny. Ponadto nie można pominąć, że skarżący nie przedstawił również żądanych zeznań podatkowych, co miało służyć wypełnieniu wiedzy na temat sytuacji finansowej jego gospodarstwa domowego. Za trafnością rozstrzygnięcia referendarza przemawia również fakt, że skarżący nie wyjaśnił źródła pochodzenia środków pieniężnych odnotowanych na jego koncie w łącznej wysokości 6.896 zł, ani też nie wskazał przyczyn, z powodu których kwota ta nie mogła zostać przeznaczona na pokrycie należnego wpisu od skargi kasacyjnej (wbrew twierdzeniom pełnomocnika, do sprzeciwu nie zostało załączone oświadczenie skarżącego w przedmiocie wpływu na konto kwoty 6.896 zł). Reasumując, stwierdzić należy, że w świetle przedłożonych dokumentów skarżący nie wykazał zasadności przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, a więc rozstrzygnięcie i argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia należało w pełni podzielić. Referendarz sądowy nie dopuścił się żadnych naruszeń prawa i właściwie uzasadnił zajęte stanowisko. Zatem wniesiony sprzeciw należało uznać za niezasadny.