I SA/Op 166/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Gerard Czech po rozpoznaniu w dniu 6 grudnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. L. na postanowienie referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu z dnia 17 października 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi M. L. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu (obecnie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu) z dnia 6 lutego 2017 r., nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2013 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Przedmiotem skargi M. L. (dalej jako: skarżący) jest postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu (obecnie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu) z dnia 6 lutego 2017 r. nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2013 r. Wartość przedmiotu sporu to kwota 9.370 zł, a wpis od skargi zgodnie z § 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zmianami) to kwota 375 zł. Postanowieniem z dnia 19 czerwca 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu odrzucił skargę z uwagi na uchybienie ustawowego terminu do jej wniesienia. Wnioskiem z dnia 7 sierpnia 2017 r. sporządzonym na urzędowym formularzu, o którym mowa w art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. 2017 poz. 1369 ze zm.) - zwanej dalej P.p.s.a., skarżący zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym tj. zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. We wniosku M. L. podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną B. i jedynym dochodem rodziny jest kwota 2.000 zł brutto (1.450 zł netto ) jaką otrzymuje na podstawie umowy o pracę. Zobowiązania oraz stałe wydatki określił na kwotę około 800 zł miesięcznie. Podał, że nie posiada oszczędności, ani innych dochodów lub majątku. Żona nie pracuje, nie pobiera zasiłku dla bezrobotnych. W trybie art. 255 P.p.s.a. strona złożyła dodatkowe oświadczenie i dokumenty dotyczące ponoszonych kosztów utrzymania oraz sytuacji majątkowej. Skarżący podał, że miesięczne wydatki na utrzymanie i żywność to 350 zł, na ubrania i środki higieny to 100 zł. Nie ponosi kosztów mieszkania, bo zamieszkuje u rodziców. Spłaca kredyt w A z ratą 350 zł miesięcznie. Od 10 sierpnia 2017 r. - nie jest już zatrudniony na umowę o pracę, którą rozwiązał w trybie za porozumieniem stron. Według złożonego formularza PiT 36 za 2016 r. uzyskał dochód roczny 35.775 zł. Według wyciągów z konta w B ma stałe saldo ujemne - 2.423,89 zł a żona w C – 9,93 zł. Z zestawienia A wynika, że spłaca do 2026 r. raty kredytu konsolidacyjnego po 91,56 zł miesięcznie. Postanowieniem z dnia 17 października 2017 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu przedstawił przepisy procedury sądowoadministracyjnej dotyczące prawa pomocy w zakresie całkowitym. Podniósł, że generalną zasadą postępowania sądowego, wyrażoną w art. 199 P.p.s.a., jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Odstępstwo od tej zasady ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów postępowania powinno sprowadzać się więc jedynie do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w takim postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Jednocześnie podkreślił, iż to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Dlatego też, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 P.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona obowiązana jest, na mocy art. 255 P.p.s.a., złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W ocenie referendarza, dokonanej po analizie informacji zawartych zarówno w urzędowym formularzu PPF jak i wynikających z dodatkowego pisma oraz załączonych dokumentów, skarżący nie wyjaśnił w sposób pełny i nie budzący wątpliwości sytuacji finansowej i majątkowej. Referendarz podniósł w szczególności na podstawie akt podatkowych sprawy, że skarżący z tytułu sprzedaży w dniu 29 października 2015 r. 990 udziałów w D Sp. z o.o. w [...] przy ul. [...] uzyskał znaczne zasoby finansowe. Z treści umowy znajdującej się w aktach sprawy wynika, że udziały te zostały sprzedane za łączną kwotę 100.000 zł. Z kolei z treści przedłożonych do akt sprawy kserokopii umów pożyczek wynika, że skarżący uzyskał nieoprocentowane pożyczki w wysokości łącznej 823.000 zł z terminem spłaty na dzień 31 grudnia 2022 r. Według referendarza skarżący nie wyjaśnił w sposób wiarygodny (tj. nie przekazał informacji popartych odpowiednimi dowodami) kwestii rozporządzenia tak znacznymi zasobami finansowymi. Poza tym niewyjaśniona została także kwestia związana z bieżącymi dochodami, które aktualnie umożliwiłyby skarżącemu i jego żonie pokrycie kosztów bieżącego utrzymania. W odpowiedzi na wezwanie sądu skarżący przekazał dokument, z którego wynika, iż za porozumieniem stron z dniem 10 sierpnia 2017 r. rozwiązał on dotychczasową umowę o pracę. W oparciu o te dane referendarz wyraził przypuszczenie, czy zgromadzone wcześniej zasoby pieniężne nie stanowią obecnie dla skarżącego źródła utrzymania i zarazem potencjału umożliwiającego pokrycie kosztów postępowania sądowego. Ta okoliczność nie została przez wnioskodawcę wyjaśniona, jak i to, co po dacie rozwiązania umowy o pracę stanowi źródło utrzymania gospodarstwa domowego strony. Opisane wyżej okoliczności wskazują, że w oparciu tylko o przekazane przez skarżącego informacje i dokumenty nie sposób ustalić jak kształtuje się rzeczywista sytuacja finansowa i majątkowa jego gospodarstwa domowego. W sytuacji gdy skarżący nie przekazał informacji potwierdzonych odpowiednimi dowodami mogących obrazować w pełni jego sytuację finansową i majątkową należało uznać, iż nie wykazał, że spełnia przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Od powyższego postanowienia referendarza sądowego wnioskodawca wniósł sprzeciw. W sprzeciwie skarżący podniósł, że pożyczki nie stanowią dochodu, a poza tym zaciągnięte były przez podmiot gospodarczy i nie mogą służyć na cele prywatne udziałowców. Oponował, aby środki uzyskane ze sprzedaży udziałów były rozważone w toku rozpoznawanej sprawy. Uznał, że należycie przedstawił stan finansów rodziny w złożonym wniosku. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sprzeciw nie jest uzasadniony. Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (w tym również od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy - art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a.), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Według § 2 tego przepisu, wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Stosownie do art. 243 § 1, art. 245 § 2 i art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym może zostać przyznane na wniosek strony, będącej osobą fizyczną, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zaznaczenia wymaga, że w razie przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu Państwa. Korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca wykaże, że nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym osobom fizycznym, osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem . Niezależnie od powyższego wskazać trzeba, że podstawę do przyznania prawa pomocy stanowią informacje wynikające z oświadczenia strony, złożonego na urzędowym formularzu wniosku, obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach (art. 252 § 1 i 2 P.p.s.a.). Obowiązek ten rozciąga się przy tym na wszystkie dokumenty zawierające dane na temat sytuacji majątkowej strony, pozwalające tym samym zbadać istnienie przesłanek przyznania prawa pomocy. Jak podkreśla się w orzecznictwie, wnioskodawca, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności. Użyte w treści art. 246 P.p.s.a. słowo "wykazać" oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować (por. postanowienia NSA: z 24 listopada 2011 r., I OZ 881/11; z 20 stycznia 2012 r., II FZ 863/11 dostępne - tak jak i pozostałe orzeczenia powołane w niniejszym uzasadnieniu - na stronie internetowej: Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych spoczywa bezsprzecznie na stronie, która powinna wykazać i wyczerpująco uzasadnić okoliczności stanowiące podstawę żądania. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a referendarz i sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny oraz rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. To więc strona powinna poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. W przeciwnym razie musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Zdaniem Sądu skarżący wybiórczo przedstawił swoją sytuację finansową i stan majątkowy, pomijając fakty istotne dla rzeczywistej oceny istotnych okoliczności sprawy. W szczególności, co nie dość wyraźnie podkreślił referendarz, oświadczenia skarżącego bardzo oszczędne w swej formie i treści nie wyjaśniają dlaczego po kilku dniach od złożenia wniosku o prawo pomocy rozwiązał umowę o pracę za porozumieniem stron, i to w sytuacji gdy jak pisze "nie jest w stanie zaspokoić podstawowych potrzeb życiowych". Osoba uboga, bez środków do życia, zazwyczaj nie rezygnuje dobrowolnie z zatrudnienia i to stanowiącego jedyne źródło utrzymania rodziny. Referendarz nie odniósł się do wyciągów z kont bankowych skarżącego i jego żony z ujemnym, stałym saldem (około minus 2.430 zł łącznie) ale jednocześnie wnioskodawca nie wyjaśnił, co stało się z kwotą 100.000 zł uzyskaną ze sprzedaży udziałów w Spółce. Można zatem domniemywać, że stanowią one źródło utrzymania strony skoro po 10 sierpnia 2017 r. ani wnioskodawca ani jego żona nie pracują i mają zapewnione tylko bezpłatne zamieszkiwanie u rodziców. Skarżący nie wykazuje kredytu rzekomo spłacanego ratami po 350 zł w A, gdyż dokument jaki złożył wskazuje na raty po 91,56 zł. Jednakże bez względu na wysokość rat kredytu nie jest znane źródło jego finansowania tak jak wydatków bieżących po 450 zł miesięcznie skoro skarżący nie deklaruje żadnego dochodu po 10 sierpnia 2017 r. Wreszcie poza złożeniem zeznania podatkowego za 2016 r. wykazującego dochód w kwocie 35.775 zł skarżący pomija okoliczność dotyczącą prowadzonej uprzednio działalności gospodarczej na poczet której, jak wynika z jego oświadczenia zawartego w skardze i załącznikach (k.33-36 akt sądowych) pożyczył łącznie niebagatelną kwotę 823.000 zł, przelaną 9 kwietnia 2014 r. na konto D Sp. z o.o. w [...]. Powyższe okoliczności pozwalają przyjąć, że sytuacja materialna i finansowa skarżącego z jednej strony nie została przez niego rzetelnie przedstawiona w złożonym wniosku i jego uzupełnieniu, a z drugiej samo oświadczenie M. L. nie daje podstaw do ustalenia faktycznej sytuacji strony. Przemilczenie pewnych okoliczności (np. przeznaczenia sprzedanych udziałów w Spółce) albo zdawkowe, wymijające oświadczenia (np. co do zakończenia zatrudnienia i obecnych źródeł utrzymania) nakazują przyjąć, że rozstrzygniecie referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy było prawidłowe. Jeżeli strona nie wyjaśnia wątpliwości rodzących się na podstawie złożonych dokumentów co do jej faktycznej sytuacji, to nie może liczyć na przyznanie wyjątku od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez prawo pomocy. Z treści art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. wynika, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa, a rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, Sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Sąd rozpoznający sprzeciw zauważa, że stosując prawo pomocy, nie można chronić, czy też wzbogacać majątku skarżących, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom i podmiotom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Jest to o tyle istotne, że zwolnienie od kosztów sądowych stanowi formę dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa, a więc ze środków pochodzących od ogółu podatników (por. postanowienie NSA z dnia 30 września 2014 r., I FZ 325/14). Oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie całkowitym na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. Referendarz sądowy nie mógł jednak dokonać analizy sytuacji majątkowej strony, skoro ta nie przedstawiła kompletu dokumentów, z których wynikałoby w jakiej kondycji finansowej się znajduje. W tej sytuacji prawidłowo referendarz sądowy rozstrzygnął (mimo pewnych braków w argumentacji), że w sprawie nie zaszły przesłanki przemawiające za obciążeniem Skarbu Państwa kosztami prowadzonego przez stronę postępowania sądowoadministracyjnego. Z powyższych względów Sąd nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonego sprzeciwem postanowienia poprzez przyznanie stronie prawa pomocy w dochodzonym zakresie i na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i art. 260 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.