I SA/Op 192/17

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu - Krzysztof Błasiak po rozpoznaniu w dniu 30 stycznia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego bądź adwokata w sprawie ze skargi S. K. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej (obecnie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu) z dnia 28 lutego 2017 r. nr [...] w przedmiocie uchylenia postanowienia o odmowie umorzenia postępowania egzekucyjnego i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia, postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. Przedmiotem skargi S. K. (dalej jako skarżący) jest postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej (obecnie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu) z dnia 28 lutego 2017 r. nr [...] w przedmiocie uchylenia postanowienia o odmowie umorzenia postępowania egzekucyjnego i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia W związku z tym skarżący na etapie wniesienia skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu zobowiązany był - zgodnie z postanowieniami § 2 ust 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193) – do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 100 zł. Na dalsze koszty w przedmiotowej sprawie składają się opłata kancelaryjna za sporządzenie uzasadnienia wyroku – stosownie do zapisów § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości opłat kancelaryjnych pobieranych w sprawach sądowoadministracyjnych (Dz. U. Nr 221, poz. 2192) - w kwocie 100 zł oraz wpis od skargi kasacyjnej również w kwocie 100 zł (§ 3 rozporządzenia w sprawie wysokości oraz szczególnych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi). W dniu 25 września 2017 r. skarżący uiścił wymagany wpis od skargi w kwocie 100 zł. Z kolei w dniu 22 listopada 2017 r. dokonał zapłaty opłaty za sporządzenie pisemnego uzasadnienia wyroku w kwocie 100 zł. Wnioskiem sporządzonym na urzędowym formularzu, o którym mowa w art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369) - zwanej dalej p.p.s.a., skarżący zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości oraz ustanowienia radcy prawnego bądź adwokata. Odnośnie swojej sytuacji rodzinnej, finansowej i majątkowej skarżący oświadczył, że jest kawalerem, mieszka wspólnie z siostrą w jej domu (ustanowiona jest na jego rzecz służebność mieszkania), jest właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni [...] ha, utrzymuje się tylko z prac dorywczych oraz z dopłaty otrzymywanej w związku z posiadaną nieruchomością rolną (około 1.800 zł rocznie). Jednocześnie w urzędowym formularzu nie wykazał, iż ponosi stałe koszty utrzymania, a jedynie nadmienił, że posiada zaległości z tytułu ubezpieczenia KRUS oraz długi, których dotyczy przedmiotowa sprawa. Rozpatrując na podstawie art. 258 § 2, pkt 7 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy zważył, co następuje: Generalną zasadą postępowania sądowego, wyrażoną w art. 199 p.p.s.a., jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. W art. 245 p.p.s.a. ustawodawca określił zakres prawa pomocy, zaś w art. 246 § 1 p.p.s.a. przesłanki dające podstawę do zastosowania tej instytucji. Zgodnie z art. 245 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, które obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, a także w zakresie częściowym, obejmującym m.in. zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym, zgodnie z art. 246 § 1, pkt 1 p.p.s.a., następuje gdy osoba ta wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Oznacza to, iż prawo pomocy w tym zakresie winno być stosowane do osób, które wykażą, że żyją w skrajnym ubóstwie (przykładowo do osób zaliczanych do bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osób ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Natomiast przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, zgodnie z art. 246 § 1, pkt 2 p.p.s.a., następuje gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Będzie więc dotyczyć osób charakteryzujących się ubóstwem w takim stopniu, że zapłata kosztów sądowych w określonej wysokości mogłaby spowodować utratę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb egzystencji tych osób oraz ich rodzin. Z powyższych przepisów jednoznacznie wynika, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom charakteryzującym się ubóstwem w takim stopniu, iż zapłata kosztów sądowych w określonej wysokości mogłaby spowodować utratę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb egzystencji tych osób oraz ich rodzin. Tym samym zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów postępowania powinno sprowadzać się jedynie do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w takim postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., GZ 71/04, ONSA i WSA 2005, nr 1, poz. 8). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się również, iż prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów przez strony i z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. (zob. postanowienie z 15 kwietnia 2008 r., II FZ 106/08, lex nr 471131; postanowienie z 22 maja 2013 r., II OZ 383/13, lex nr 1319081). Jednocześnie należy podkreślić, iż to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienia pełnych kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z 30 lipca 2009 r., I FZ 171/09, LEX nr 552205). Rozstrzygniecie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Dlatego też jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana, na mocy art. 255 p.p.s.a., złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Analizując informacje przedstawione przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy uznał, że były one niewystarczające do oceny jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i finansowej. W związku z czym, działając na podstawie art. 255 ustawy, pismem z 27 grudnia 2017 r. wezwano skarżącego do przekazania w terminie siedmiu dni od dnia otrzymania wezwania: - pisemnej informacji na temat kosztów ponoszonych w skali miesiąca na bieżące utrzymanie przez niego i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (z wyodrębnieniem na poszczególne pozycje, w tym pozycje dotyczące kosztów związanych z utrzymaniem mieszkania, zakupem wyżywienia, ubrania, środków czystości, higieny i innymi niezbędnymi dla utrzymania z podaniem ich wysokości w skali miesiąca) wraz z dowodami potwierdzającymi te koszty, - pisemnej informacji odnośnie innych wydatków niż bieżące koszty utrzymania również z odpowiednimi dowodami potwierdzającymi taki stan (pouczono, że w przypadku kredytów i pożyczek należy przedłożyć kopie odpowiednich umów łącznie z harmonogramem spłaty i dowodami spłaty rat kredytu), - szczegółowej pisemnej informacji odnośnie źródeł finansowych umożliwiających mu pokrycie ponoszonych koszów (wskazano, że należy przekazać informację odnośnie źródeł finansowania wykazanych kosztów utrzymania, zaś w sytuacji gdyby nie był w stanie sam pokryć wykazanych wydatków zażądano szczegółowego opisania rodzaju i wysokości pomocy udzielanej przez instytucje publiczne i osoby trzecie, np. rodzinę pozostającą poza wspólnym gospodarstwem domowym bądź osoby z sąsiedztwa) wraz z odpowiednimi dowodami potwierdzającymi prawdziwość informacji w tym zakresie, - szczegółowej informacji na temat działań podejmowanych przez wnioskodawcę w celu aktywizacji zawodowej zgodnie z posiadanym wykształceniem lub wyuczonym w przeszłości zawodem (pouczono, że przekazana informacja winna zawierać m.in. wskazanie czy podejmował próby pozyskania pracy, przekwalifikowania czy też dodatkowych szkoleń, jeżeli tak, to jakich; jednocześnie zażądano wyjaśnienia czy w tych próbach współpracował z urzędem pracy i z jakim skutkiem) wraz z dowodami uwiarygodniającymi te informacje, - szczegółowej informacji na temat dochodów i przychodów uzyskiwanych przez siostrę, którą wskazał jako osobę prowadzącą z nim wspólne gospodarstwo domowe, - kserokopii zeznania o wysokości dochodów osiąganych w 2016 r. (PIT) przez niego i siostrę, - kserokopii wyciągów i odpisów z kont i lokat bankowych za ostatnie trzy miesiące. W odpowiedzi skarżący przekazał pismo, w którym wskazał, że mieszka u siostry, która ponosi koszty utrzymania mieszkania, że jego własne koszty utrzymania ograniczają się do wydatków na wyżywienie w kwocie około 20 zł dziennie, że utrzymuje się wyłącznie z prac dorywczych (jednakże nie podając źródła ani wysokości dochodów z tych prac), że nie korzysta z pomocy społecznej, że nie posiada zobowiązań z tytułu kredytów i pożyczek, oraz że szuka pracy z ogłoszeń i "nie kontaktuje się z urzędem pracy". W załączeniu skarżący przekazał wyciąg z rachunku bankowego. W ocenie referendarza sądowego, dokonanej po analizie informacji zawartych w urzędowym formularzu PPF, w załączonym do niego piśmie, skarżący nie wyjaśnił w sposób pełny i nie budzący wątpliwości sytuacji finansowej i majątkowej swojego gospodarstwa domowego. Skarżący bowiem nie przekazał wszystkich żądanych informacji i dowodów mogących obrazować w pełni jego sytuację finansową i majątkową. Przede wszystkim skarżący nie dostosował się do wezwania, w którym żądano wyjawienia i udokumentowania źródeł jego utrzymania. W treści urzędowego formularza skarżący oświadczył, że utrzymuje się z prac dorywczych. Wezwany do wyjawienia i udokumentowania źródeł finansowania własnych kosztów utrzymania skarżący ograniczył się jedynie do powtórzenia stwierdzenia, że podstawą jego utrzymania są dochody z prac dorywczych. W tym względzie nie wykazał ani źródła pochodzenia tych dochodów ani też ich wysokości w skali miesiąca, nie wspominając o dowodach potwierdzających te informacje. W wezwaniu skierowanym do skarżącego zażądano bowiem szczegółowej pisemnej informacji odnośnie źródeł finansowych umożliwiających pokrycie ponoszonych koszów ponoszonych w gospodarstwie domowym (pouczono m.in., że w przypadku gdy nie jest w stanie sam pokryć wydatków na własne utrzymanie winien szczegółowo opisać rodzaj i wysokość pomocy udzielanej przez instytucje publiczne i osoby trzecie, np. rodzinę pozostającą poza wspólnym gospodarstwem domowym bądź osoby z sąsiedztwa). Ponadto skarżący nie wykazał w pełni i tym samym nie udokumentował wydatków ponoszonych w związku z utrzymaniem gospodarstwa domowego, pomimo wyraźnego wezwania w tym zakresie. Opisane wyżej okoliczności wskazują, że w oparciu tylko o przekazane przez skarżącego informacje i dokumenty nie sposób ustalić jak kształtuje się rzeczywista sytuacja finansowa i majątkowa jego gospodarstwa domowego. W postanowieniu z dnia 19 sierpnia 2013 r. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, iż "zwolnienie od kosztów sądowych może nastąpić jedynie w sytuacji, gdy w sposób niebudzący wątpliwości zostanie wykazane przez stronę, że jej sytuacja życiowa uzasadnia odstąpienie od ogólnej zasady wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Sąd nie może w tym względzie opierać się wyłącznie na twierdzeniach skarżącego, nie popartych żadnymi dokumentami źródłowymi" (sygn. akt II FPP 1/13; lex nr 1361212). To w interesie skarżącego leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Zatem w sytuacji gdy skarżący nie przekazał informacji, potwierdzonych odpowiednimi dowodami, mogących obrazować w pełni jego sytuację finansową i majątkową należało uznać, iż nie wykazał, że spełnia przesłanki określone w art. 246 § 1 p.p.s.a. Ponadto należy wskazać na negatywne z punktu widzenia zasadności przyznania prawa pomocy zachowanie skarżącego polegające na nieznacznych staraniach w celu aktywizacji zawodowej i podjęcia przez stałego zatrudnienia. Wyjaśniając tę kwestię skarżący stwierdził, iż "nie kontaktuje się z urzędem pracy", a jedynie szuka pracy z ogłoszeń. Takie postępowanie wskazuje, że skarżący z własnej woli ogranicza skalę możliwości związanych z uzyskaniem stałego zatrudnienia. Mając na względzie powyższe, na podstawie art. 258 § 2, pkt 7 p.p.s.a., orzeczono o odmowie przyznania prawa pomocy.