I SA/Op 249/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marta Wojciechowska po rozpoznaniu w dniu 20 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi J. B. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu z dnia 26 lutego 2015 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego w związku z wnioskiem skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym postanawia: odmówić zmiany postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 16 listopada 2015 r. o sygn. I SA/Op 249/15 odmawiającego przyznania prawa pomocy. W postępowaniu wszczętym ze skargi J. B. (dalej jako: skarżący, wnioskodawca, strona) na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu z dnia 26 lutego 2015 r. w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego, skarżący zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia wskazanego adwokata, uzasadniając wniosek brakiem środków płatniczych w związku z prowadzoną egzekucją, wiekiem (71 lat) i stanem zdrowia. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 15 maja 2015 r. odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy, uznając że w sprawie nie zachodzą przesłanki określone w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. - Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.- dalej p.p.s.a.). Orzeczenie to zostało zaskarżone sprzeciwem, po rozpatrzeniu którego, postanowieniem z dnia 22 czerwca 2015r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu również odmówił stronie przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący nie wniósł sprzeciwu od powyższego postanowienia, a w reakcji na ponowne wezwanie do uiszczenia wpisu dokonał jego wpłaty na konto tut. Sądu. Wyrokiem z dnia 9 września 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu oddalił skargę J. B. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego. Po wydaniu wyroku skarżący złożył kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. We wniosku ponownie oświadczył, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, uzyskuje dochody z tytuły emerytury w wysokości 2.170,32 zł i posiada dom mieszkalny o powierzchni 186 m² (według oświadczenia objęty egzekucją prowadzoną przez komornika). W załączeniu skarżący przekazał miesięczne zestawienie kosztów z zakupem żywności, środków czystości i higieny, utrzymania domu, zakupu lekarstw i wizyt lekarskich oraz kosztów zakupu materiałów biurowych opiewających na łączną kwotę 2.150,93 zł (zakup żywności – 306,38 zł, koszty utrzymania domu oraz zakupu środków czystości i higieny – 830,04 zł, koszty wizyt lekarskich wraz zakupem lekarstw – 778,10 zł, zakup materiałów biurowych – 236,41 zł). Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 19 października 2015 r. ponownie odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy, po czym, rozpoznając sprzeciw od tego postanowienia, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu postanowieniem z 16 listopada 2015 r. także odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu Sąd uznał, iż przy uwzględnieniu skali wykazanych dochodów w wysokości około 2.171zł z wielkością wydatków niezbędnych dla utrzymania jego i domu wynoszących około 1.914 zł (bez zakupu materiałów biurowych) skarżący jest w stanie partycypować w kosztach sądowych. Przy czym w kwestii kosztów utrzymania wskazano jednocześnie, iż skarżący nie udokumentował wydatków na leczenie. W tym zakresie nie przedłożył jakichkolwiek rachunków wystawionych przez apteki czy rachunków dokumentujących wizyty u lekarza. W konkluzji uzasadnienia Sąd zaznaczył, że instytucja prawa pomocy nie może być nadużywana w sytuacji, gdy skarżący ma zapewnione podstawowe potrzeby bytowe, a uzyskiwane dochody wystarczają mu także na pokrycie innych dodatkowych kosztów takich jak np. związanych z zakupem materiałów biurowych. Powyższe postanowienie Sądu nie zostało zaskarżone, wobec czego stało się prawomocne. W dniu 12 grudnia 2015 r. skarżący sporządził ponowny wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. We wniosku ponownie oświadczył, że sam pozostaje w gospodarstwie domowym, uzyskuje dochody z tytułu emerytury w wysokości 2.170,32 zł i posiada dom mieszkalny o powierzchni 186 m² (według oświadczenia objęty egzekucją prowadzoną przez komornika). W załączeniu do wniosku skarżący przedłożył kserokopię przekazu dokumentującego wypłatę emerytury oraz kserokopię dowodu zapłaty 5 raty kredytu. Powyższy wniosek rozpoznany został odmownie postanowieniem referendarza sądowego z dnia 23 grudnia 2015 r. W motywach rozstrzygnięcia wskazano, że sytuacja rodzinna, majątkowa i finansowa skarżącego od momentu podjęcia przez tut. Sąd prawomocnego orzeczenia odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia zawodowego pełnomocnika nie uległa zmianie mogącej doprowadzić do odmiennych od dotychczasowych ocen. Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem skarżący złożył sprzeciw (mylnie nazwany zażaleniem), w którym zarzucił niezgodność orzeczenia z duchem art. 117 § 4 K.p.c. w zw. z art. 3, art. 34 i art. 45 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka. Wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 7 września 2004 r. sygn. P 4/04 skarżący zakwestionował wyrażoną w skarżonym postanowieniu ocenę, że jest w stanie pokryć wymagane koszty bez uszczerbku koniecznego utrzymania. Ponowił argumentację, że w jego obecnej sytuacji finansowej i zdrowotnej odmowa przyznania mu prawa pomocy godzi w konstytucyjną zasadę prawa do sądu. Do wniosku skarżący załączył dowody (paragony fiskalne) dokumentujące wydatki ponoszone na leczenie na wartość ogółem 626,28 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje: W myśl art. 260 p.p.s.a. (w brzmieniu obowiązującym dla postępowań wszczętych przed dniem 15 sierpnia 2015 r.), w razie wniesienia sprzeciwu, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie zaś z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym (o jakie wnioskował skarżący) następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wskazać przy tym należy, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Instytucja prawa pomocy ma więc na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Jednocześnie to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienia pełnych kosztów postępowania (zob. postanowienie NSA z 4 czerwca 2013 r., II GZ 260/13 – dostępne, podobnie jak dalsze przytaczane orzeczenia, na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Przystępując do rozpoznania wniosku złożonego w niniejszym postępowaniu, w pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę, że na wcześniejszym jego etapie uznano, iż skarżący jest w stanie partycypować w kosztach tego postępowania oraz, że postanowienie tut. Sądu z 16 listopada 2015 r. podjęte w tym przedmiocie do chwili obecnej zachowało swą prawną moc. Wprawdzie ustawa prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi co do zasady nie ogranicza strony co do ilości wniosków o przyznanie prawa pomocy, jakie może składać w postępowaniu sądowoadministracyjnym, jednakże zgodnie z art. 170 p.p.s.a. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Istota mocy wiążącej w odniesieniu do sądów oznacza, że muszą one przyjmować, iż dana kwestia kształtuje się tak, jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu (B. Dauter, B Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Zakamycze, s. 365). W związku z powyższym ponowny wniosek strony o przyznanie prawa pomocy powinien być rozpoznany w świetle unormowań zawartych w art. 165 p.p.s.a. zgodnie z którym postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Do postanowień takich należą niewątpliwie postanowienia w przedmiocie prawa pomocy. Zaznaczyć trzeba również, że przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" należy rozumieć takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. Odstąpienie od oceny powziętej we wcześniejszym postanowieniu może nastąpić jedynie wtedy, gdy okoliczności stanowiące przesłankę danego rozstrzygnięcia uległy zmianie. W przypadku sprawy dotyczącej prawa pomocy zmiana musiałaby być tego rodzaju, by przyznanie prawa pomocy stało się zasadne. Mogłoby się to stać tylko w przypadku zmiany polegającej na pogorszeniu się sytuacji materialnej strony, co wnioskodawca musiałby wykazać, zgodnie z regułami, jakimi rządzi się postępowanie w przedmiocie prawa pomocy. Przypomnieć należy, że postanowieniem z 16 listopada 2015 r. Sąd odmówił J. B. przyznania prawa pomocy uznając, że jego sytuacja materialna nie jest na tyle trudna, by nie był on w stanie z uzyskiwanego dochodu ponieść kosztów sądowych samodzielnie, jak również kosztów związanych z ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. Sąd stwierdził, że instytucja prawa pomocy nie może być nadużywana w sytuacji, gdy wnioskodawca ma zapewnione podstawowe potrzeby bytowe, a ponadto uzyskiwane dochody wystarczają mu także na pokrycie innych, dodatkowych kosztów takich jak np. związanych z zakupem materiałów biurowych. Końcowo Sąd ocenił, że przy wysokości posiadanego dochodu i przy ograniczeniu niektórych wydatków niebędących niezbędnymi, skarżący jest w stanie ponieść koszty sądowe samodzielnie, jak również koszty związane z ustanowieniem pełnomocnika z wyboru. Ponadto dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach poprzez odpowiednie ograniczenie bądź zmniejszenie wysokości innych wydatków nie będących niezbędnymi do utrzymania. Porównując sytuację skarżącego przedstawioną w obecnie rozpatrywanym wniosku z poprzednio wykazaną, Sąd nie znalazł podstaw do uznania, iż w sprawie zaistniały okoliczności uzasadniające zmianę prawomocnego postanowienia z 16 listopada 2015 r. W ocenie Sądu, skarżący nie wykazał, że od czasu rozpoznawania poprzedniego wniosku o przyznanie prawa pomocy nastąpiła taka zmiana jego sytuacji majątkowej, która przemawiałaby za uwzględnieniem wniosku. Jak wynika z przedstawionych informacji, skarżący, prowadząc samodzielnie gospodarstwo domowe, nadal ma zapewnione stałe źródło dochodów z tytułu emerytury na poziomie ok. 2.171 zł i nie informował przy tym o wzroście kosztów miesięcznego utrzymania, które poprzednio przyjęto na poziomie 1.914,57 zł (w tym koszty leczenia 778,10 zł, które obecnie skarżący udokumentował rachunkami na kwotę 626,28 zł). Podobnie argumentacja podnoszona przez skarżącego w sprzeciwie nie uległa żadnej zmianie i w dalszym ciągu skarżący powołuje się na zły stan zdrowia i trudności finansowe. Tymczasem, jak już powyżej wskazano, odmienne rozstrzygnięcie wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy byłoby możliwe wyłącznie w przypadku stwierdzenia takich okoliczności, które powstały później i które w sposób zasadniczy zmieniają sytuację materialną strony (zob. postanowienie NSA z 28 września 2011 r. sygn. akt II OZ 830/11). Tym samym rozpoznanie niniejszego wniosku nie mogło polegać na weryfikowaniu ocen i rozstrzygnięcia objętego wcześniejszym prawomocnym postanowieniem. Jak trafnie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 22 lipca 2014r., sygn. akt II FZ 957/14 "złożenie przez stronę kolejnego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych lub ewentualnie o przyznanie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu nie obliguje sądu do dokonywania ponownej oceny sytuacji materialnej wnioskującego w kontekście przesłanek z art. 246 p.p.s.a. Rolą sądu jest bowiem w takim przypadku zbadanie, czy strona powołała nowe (zmienione) okoliczności, które mogłyby wpłynąć na zmianę dotychczasowego stanowiska sądu." Reasumując stwierdzić należy, iż w ponownym wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący nie przywołał okoliczności pozwalających stwierdzić, że jego sytuacja materialna uległa zmianie w sposób wskazujący na nieaktualność poprzednio dokonanej oceny odnoszącej się do jego możliwości w partycypowaniu w kosztach postępowania. W związku z tym nie można przyjąć, że nastąpiła zmiana okoliczności sprawy uzasadniająca zmianę wydanego prawomocnego postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 16 listopada 2015 r. Z tych przyczyn faktycznych i prawnych, działając na podstawie art. 165 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji.