I SA/Op 42/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Gerard Czech po rozpoznaniu w dniu 10 października 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Fundacji A w [...] od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu z dnia 5 września 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi Fundacji A w [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 16 listopada 2015 r. Nr [...] w przedmiocie określenia dotacji wykorzystanych niezgodnie z przeznaczeniem oraz niewykorzystanych w 2011 r. oraz orzeczenie o ich zwrocie postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Fundacja A w [...] (dalej też: "skarżąca", "strona", "Fundacja"), wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 16 listopada 2015 r. w przedmiocie określenia dotacji wykorzystanych niezgodnie z przeznaczeniem oraz niewykorzystanych w 2011 r. oraz orzeczenia o ich zwrocie. W związku z wyrokiem wydanym przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w dniu 23 maja 2017 r., strona złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Z informacji przedstawionych we wniosku wynikało, że skarżąca prowadzi działalność edukacyjną w zakresie szkoły publicznej, tj. B oraz C. W części wniosku dotyczącego oświadczenia o majątku i dochodach strona wskazała wartość środków trwałych na kwotę 166.393,82 zł. Skarżąca posiada rachunki bankowe, na których zgromadzone są środki finansowe odpowiednio: w D w [...] w wysokości 1.049,37 zł, w E w [...] w wysokości 13.305,67 zł i 8.277,22 zł. Fundacja wykazała również stratę za ostatni rok obrotowy w wysokości 16.218,20 zł oraz wielkość kapitału zakładowego w wysokości 1.000 zł. Jednocześnie strona zaznaczyła, że środki obrotowe pozostające na rachunkach bankowych przeznaczone są na bieżące utrzymanie B oraz C. Dodatkowo, na wezwanie referendarza do uzupełnienia wniosku poprzez przedstawienie dodatkowej dokumentacji Fundacja przedłożyła odpis statutu, wyciągi z posiadanych rachunków bankowych oraz bilans sporządzony na dzień 31 grudnia 2016r. Postanowieniem z dnia 5 września 2017 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu, odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, podnosząc, że przyznanie stronie prawa pomocy w sytuacji, gdy nie wykorzystuje ona wszystkich przewidzianych ustawą i statutem możliwości uzyskania środków finansowych jest nieuzasadnione. Dodatkowo zwrócono uwagę, że skarżąca partycypowała w kosztach sądowych poprzez uiszczenie wpisu od skargi i opłaty kancelaryjnej, przez co nie było podstaw by uznać, że Fundacja nie ma możliwości pozyskania środków na finansowanie postępowania sądowego na etapie ewentualnego postępowania kasacyjnego. Nie godząc się z zapadłym orzeczeniem referendarza, skarżąca złożyła sprzeciw, w którym podkreśliła, że prowadzi działalność oświatową dla osób dorosłych, a nauka w prowadzonych przez nią szkołach jest bezpłatna. Podniosła, że zarówno posiadane środki trwałe oraz środki zgromadzone na rachunkach bankowych stanowią przychód z dotacji przeznaczony wyłącznie na prowadzenie szkół, w tym na rzecz procesu nauczania. Z tych też względów skarżąca nie ma możliwości wykorzystania przyznanej dotacji, a także sprzedaży wyposażenia szkolnego na opłacenie kosztów sądowych. Ponadto ponosząc dotychczasowe koszty wpisu sądowego oraz opłaty kancelaryjnej skarżąca wykazała, iż podjęła niezbędne kroki, aby zdobyć częściowo fundusze związane z jej udziałem w procesie sądowym. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. Na podstawie art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz.1369 ze zm.) – dalej powołana jako: "p.p.s.a" od zarządzeń i postanowień referendarza sądowego, w tym w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy, przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. W myśl art. 260 § 1 tej ustawy, rozpoznając sprzeciw od zarządzeń i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 p.p.s.a., sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Z treści powołanego przepisu wynika, że już samo wniesienie sprzeciwu, a nie żądanie w nim sformułowane, powoduje utratę mocy wiążącej orzeczenia wydanego przez referendarza sądowego. Podniesiona w sprzeciwie argumentacja stanowi zaś uzupełnienie uzasadnienia rozpoznawanego przez Sąd wniosku. Przy tym zgodnie z art. 260 § 2 p.p.s.a. w sprawach, o których mowa w § 1, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a w myśl § 3 tego artykułu, sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym (a o takie wnioskuje skarżąca, domagając się zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego) może zostać przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, jeżeli wykaże ona, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Jak słusznie zauważono w zaskarżonym postanowieniu, instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W razie przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Korzystanie z tej instytucji powinno mieć zatem miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca wykaże, że nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, (w tym osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. W doktrynie i w orzecznictwie przyjmuje się, że osoba prawna zobowiązana jest wykazać nie tylko, że nie ma odpowiednich środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także że nie posiada ich, chociaż podjęła wszelkie niezbędne działania zmierzające do ich pozyskania (por. postanowienie NSA z dnia 23 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 20/09, z dnia 17 września 2013 r., sygn. akt II OZ 732/13, dostępne: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zatem to strona powinna wykazać, że nie posiada wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym, nawet przy zachowaniu należytej staranności, było i jest dla niej obiektywnie niemożliwe. Analizując przedstawione we wniosku okoliczności i przedłożone dowody Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżone postanowienie odpowiada prawu, gdyż w okolicznościach przedmiotowej sprawy brak jest podstaw do przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W pierwszej kolejności podkreślić należy, że wnosząc o zwolnienie od kosztów sądowych skarżąca wskazuje, że jest Fundacją, która od 2002 r. prowadzi działalność statutową w zakresie edukacji osób dorosłych, a jej przychód stanowią środki z przyznanych dotacji, które wydatkuje na cele statutowe. Zauważyć przy tym należy, że zgodnie ze statutem Fundacji środki na realizację wszystkich celów statutowych pochodzą z: dochodów ze zbiórek i imprez publicznych, dotacji, subwencji, darowizn, spadków i zapisów, dochodów z odsetek i depozytów bankowych ( § 14 i § 15 statutu). Ponadto Fundacja realizuje swoje cele poprzez gromadzenie środków finansowych i dóbr materialnych na swoje potrzeby (§ 10 statutu). Skoro zatem spór sądowy w niniejszej sprawie jest związany z działalnością strony, to środki na poniesienie kosztów tego sporu Fundacja powinna zabezpieczyć w ramach swojego majątku i dochodów. W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że jeśli sprawa ma ścisły związek z działalnością osoby prawnej, to nie powinna z reguły obciążać dochodów budżetowych Skarbu Państwa. Wpis sądowy jako wydatek wiąże się bowiem z bieżącą działalnością osób prawnych, wpływa na wysokość strat finansowych ogółem, zatem winien być traktowany na równi z innymi wydatkami, które powinny zostać zabezpieczone w osiąganych przychodach. Jak podkreśla się w orzecznictwie osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się wyłącznie na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 marca 2011 r. o sygn. akt I OZ 191/11). Nie można zatem przyjąć, że skoro uzyskiwany dochód z działalności Fundacja przeznacza na realizację celów statutowych, to zasadne jest jej zwolnienie od kosztów sądowych. Jak już wyżej podkreślono koszty sądowe należy w takiej sytuacji traktować jak każde inne koszty prowadzonej działalności gospodarczej, a możliwość ich poniesienia odnieść do sytuacji finansowej strony. Sąd wyjaśnia, że przystępując do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie m.in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Fundacja powinna liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Zgodnie z treścią art. 3 ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (t.j. Dz. U. 2016, poz. 40) fundator zobligowany jest do zapewnienia składników majątkowych, pozwalających realizować cele fundacji. Fundacja nie może zatem przerzucać kosztów swej działalności na Skarb Państwa, czyli wszystkich podatników. W sytuacji natomiast, gdy w statucie Fundacji nie przewidziano prowadzenia działalności gospodarczej, to powinna ona tak korzystnie gospodarować wniesionym majątkiem, aby przynosił on dochody na realizację założonych celów (por. postanowienie NSA z dnia 2 marca 2012 r., sygn. akt I OZ 114/12). Zauważyć również należy, że w razie osiągnięcia celów, dla których została powołana lub wobec wyczerpania jej środków finansowych i majątku, Fundacja podlega likwidacji w sposób wskazany w statucie (art. 15 ust. 1 ww. ustawy). W Krajowym Rejestrze Sądowym brak jest informacji o zaległościach, bądź likwidacji Fundacji, co mogłoby wskazywać na wyczerpanie posiadanych przez nią środków finansowych. Analizując przedłożone przez stronę dokumenty finansowe zauważyć należy, że przychód z działalności statutowej Fundacji za 2016 r. wyniósł 491.115,20 zł, z czego kwota 470.715,72 zł stanowiła przychód z przyznanych dotacji. Ponadto, co znajduje potwierdzenie w nadesłanym przez stronę bilansie za 2016 r., Fundacja uzyskała inne przychody określone w statucie, w łącznej wysokości 11.060,00 zł, z czego kwotę 10.310,00 zł stanowił przychód z organizowanych szkoleń. Skarżąca wykazała również środki trwałe, których wartość określona została na kwotę 166.393,82 zł. Ponadto z załączonego bilansu wynika, że Fundacja nie posiada wymagalnych, niespłaconych zobowiązań publicznych wobec innych instytucji. Dla oceny zasadności wniosku, istotne znaczenie ma również okoliczność, że w okresie, w którym skarżąca podjęła decyzję o złożeniu wniosku, na jej kontach bankowych znajdowały się znaczne środki finansowe. Z nadesłanych na wezwanie referendarza wyciągów z rachunków bankowych wynika, że wnioskująca strona aktualnie obraca środkami pieniężnymi, których wysokość znacznie przewyższa ewentualne wydatki sądowe i pozwala na zaangażowanie pełnomocnika z wyboru. W tym zakresie wskazać należy, że zadeklarowane przez stronę saldo rachunków bankowych prowadzonych przez Fundację w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku o prawo pomocy wyniosło 22.632,26 zł, a i po tej dacie stan kont Fundacji nie uległ uszczupleniu. Przykładowo: stan konta o nr [...], na dzień 14 sierpnia 2017 r. wyniósł 19.807,36 zł; stan konta o nr [...], na dzień 31 lipca 2017 r. wyniósł 9.258,68 zł. Trafnie zatem wskazał referendarz sądowy, że skarżąca powołując się na brak możliwości pozyskania środków na finansowanie postępowania sądowego na etapie drugiej instancji, dotychczas uczestniczyła w kosztach sądowych nie sygnalizując trudności w tym zakresie. W tej sytuacji uprawniony jest wniosek, że Fundacja posiada źródła finansowania i ma możliwości uzyskiwania środków finansowych na prowadzenie swojej działalności statutowej, w zakres której wchodzić mogą sprawy sądowe, które co do zasady wymagają uiszczania opłat i czynienia wydatków. Przystępując bowiem do aktywnej realizacji celów z powołaniem się na nie w postępowaniu sądowoadministracynym, skarżąca musi liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów i je uwzględnić, a w dalszej kolejności przeznaczyć na ten cel odpowiednie środki pieniężne, natomiast przy ich braku podejmować działania celem ich uzyskania. Mając zatem na uwadze wyżej przytoczoną argumentację, Sąd nie stwierdził podstaw do przyznania prawa pomocy w dochodzonym zakresie i na podstawie art. 246 § 2 pkt 1 i art. 260 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.