I SA/Op 438/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Marzena Łozowska po rozpoznaniu w dniu 3 kwietnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. K. od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu z dnia 14 lutego 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi A. K. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z dnia 21 sierpnia 2017 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu grzywny nałożonej w drodze mandatu karnego postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 14 lutego 2018 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu odmówił A. K. (dalej określany jako: skarżący, strona, wnioskodawca) przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. W uzasadnieniu wskazał, że z treści wniosku sporządzonego na urzędowym formularzu, o którym mowa w art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369) - dalej: [P.p.s.a.], wynikało, że dochody netto gospodarstwa domowego skarżącego, prowadzonego wspólnie z żoną, w wysokości około 3.000 zł netto (skarżącego z tytułu emerytury – 1.950 zł, żony również z tytułu emerytury – 1.000 zł), obciążają stałe koszty związane z wyżywieniem, opłatami za mieszkanie, energię elektryczną, usługi telekomunikacyjne i gaz w łącznej kwocie około 2.040 zł. Ponadto w treści wniosku wskazano, że skarżący jest zobowiązany do spłaty jednorazowej pożyczki w kwocie 350 zł, posiada lokal mieszkalny o powierzchni [...] m² (wchodzący w skład małżeńskiej wspólnoty majątkowej), ponosi również koszty związane z ogrzewaniem w wysokości około 800 zł (w tym, że nie wskazano, za jaki okres rozliczeniowy) i zakupem lekarstw w wysokości 60 zł. W odpowiedzi na dokonane w trybie art. 255 P.p.s.a. wezwanie o przedłożenie dodatkowych informacji i dokumentów skarżący przekazał potwierdzenie wykonania operacji na rachunku bankowym oraz kserokopie: deklaracji rocznego obliczenia podatku przez organ rentowy (PIT-40A) za 2016 r., karty informacyjnej rehabilitacji kardiologicznej w warunkach stacjonarnych, rozliczenia kosztów mieszkania, faktur dotyczących rozliczenia za energii elektrycznej, dowodów zapłaty za usługi telekomunikacyjne, gaz, czynsz. W wyniku analizy sytuacji rodzinnej, finansowej i majątkowej strony, dokonanej w oparciu o oświadczenie zawarte we wniosku o prawo pomocy oraz informacje i dane wynikające z przedłożonych przez stronę dokumentów, referendarz sądowy uznał, że nie sposób uznać, że skarżący nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania czy też, że pokrycie wymaganych kosztów postępowania, w tym kosztów ustanowienia adwokata może nastąpić z uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niego i rodziny. W szczególności zapłata kosztów sądowych (w tym wymagalnego na obecnym etapie sprawy wpisu od skargi) nie przekracza możliwości finansowych wnioskodawcy. Odwołując się do poglądów orzecznictwa referendarz wyjaśnił, że prawo pomocy w zakresie całkowitym (czyli obejmujące zwolnienie z kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika) winno być stosowane do osób, które wykażą, że żyją w skrajnym ubóstwie (przykładowo do osób zaliczanych do bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osób ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów postępowania powinno bowiem sprowadzać się jedynie do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w takim postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., GZ 71/04, ONSA i WSA 2005, nr 1, poz. 8). Mając powyższe na uwadze referendarz uznał, że skarżący jest w stanie zrealizować obowiązek związany z opłaceniem kosztów postępowania sądowego. Uzyskuje on bowiem w ramach gospodarstwa domowego dochody w wysokości łącznie około 3.000 zł (z tytułu emerytury swojej oraz żony), a ponosi stałe koszty utrzymania w wysokości około 2.000 zł. Zatem dysponując w ramach gospodarstwa domowego dochodami przekraczającymi koszty bieżącego utrzymania i mając świadomość wymagalności kosztów sądowych wnioskodawca winien uwzględnić konieczność ich zapłaty, a dopiero w dalszej kolejności regulować inne zobowiązania. Nadto, brak udziału zawodowego pełnomocnika – na obecnym etapie postępowania - nie pozbawia skarżącego możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem. We wniesionym sprzeciwie skarżący podniósł, że skrupulatnie wykazał na wezwanie referendarza ponoszone obciążenia i osiągany dochód. Wyjaśnił, że wskutek przebytego skomplikowanego zabiegu kardiologicznego i złego stanu zdrowia nie ma możliwości podjęcia dodatkowej pracy zarobkowej. W tej sytuacji odmowa przyznania prawa pomocy pozbawia go konstytucyjnego prawa do sądu. W tym zakresie odwołał się do orzeczeń NSA w sprawie II OZ 674/14 oraz TK w sprawie SK 47/07. Zaznaczył, że obecnie modyfikuje złożony wniosek w ten sposób, iż ubiega się o zwolnienie z kosztów sądowych, a rezygnuje z pełnomocnika. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. Zgodnie z art. 259 § 1 P.p.s.a., od zarządzeń i postanowień referendarza sądowego w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Natomiast w myśl art. 260 § 1 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzeń i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przy tym zgodnie z art. 260 § 2 w sprawach, o których mowa w § 1, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a w myśl § 3 tego artykułu sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., prawo pomocy osobie fizycznej może być przyznanie w zakresie: - całkowitym – gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; - częściowym - gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z powyższego wynika, że przesłanką przyznania prawa pomocy w całości jest okoliczność, że strona z uzyskiwanych przychodów i posiadanego majątku nie jest w stanie wygospodarować środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego, albowiem całość środków zużywana jest na niezbędne wydatki związane z utrzymaniem strony i jej rodziny. Z kolei przez uszczerbek dla siebie, bądź rodziny należy zatem rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Za trafne uznać należy przywołane w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia stanowisko, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Wymaga podkreślenia, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu. Tytułem przykładu można wymienić osoby bezrobotne czy korzystające z pomocy społecznej (zob. H.Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39). Prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2010 r., I OZ 819/10, LEX nr 742076). W kontrolowanej sprawie referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy uznając, że dochód strony po opłaceniu niezbędnych wydatków pozwala na wygenerowanie środków wystarczających na pokrycie kosztów postępowania w sprawie. W ocenie Sądu, referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy i w konsekwencji nie znalazł podstaw do zwolnienia skarżącego z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych oraz do ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Z informacji podanych we wniosku oraz nadesłanych dokumentów wynika, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną. Osiągane co miesiąc dochody wynoszą 2.950 zł. Z kolei na ponoszone co miesiąc na bieżące utrzymanie wydatki składają się koszty: centralnego ogrzewania ok. 145 zł (rozliczenie kosztów c.o., k. 42 akt sądowych), energii elektrycznej – ok. 90 zł, leków – 60 zł, wyżywienia – 1200 zł, czynszu – ok. 615 zł (dowód wpłaty, k. 48 akt sądowych), gazu – 80 zł, TV i telefonu – ok. 70 zł- łącznie ok. 2260 zł. Wyjaśnić należy, że w zaskarżonym postanowieniu, referendarz sądowy nie uwzględnił wydatków związanych z centralnym ogrzewaniem, oraz przyjął zaniżoną wartość czynszu, jednakże z powyższego wyliczenia wynika, że w skali miesiąca do dyspozycji skarżącego i jego żony na ewentualne inne wydatki pozostają wolne środki w kwocie ok. 700 zł, a zatem w wysokości, która pozwala na opłacenie niezbędnych na obecnym etapie kosztów (tj. wpisu od skargi). W ocenie Sądu powyższa okoliczność jak i fakt, iż skarżący wraz z małżonką osiągają stałe dochody (które nie są w całości przeznaczane na koszty bieżącego utrzymania) oraz są właścicielami majątku w postaci lokalu mieszkalnego, oznacza, że trafnie przyjął referendarz sądowy w zaskarżonym postanowieniu, iż skarżący w ramach posiadanych środków jest w stanie wygospodarować środki pieniężne na opłacenie kosztów postępowania, w tym wymagalnego obecnie wpisu od skargi. Zaznaczyć także należy, że na obecnym etapie sprawy udział fachowego pełnomocnika nie jest niezbędny. Sąd rozpoznaje sprawę w jej granicach niezależnie od zawartych w skardze wniosków i zarzutów oraz powołanej podstawy prawnej (art. 134 § 1 P.p.s.a.). Stosownie do treści art. 6 P.p.s.a. Sąd ma obowiązek udzielania stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego, potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych i pouczeń o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Należy mieć również na uwadze, że ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika nie może być skutkiem subiektywnego przekonania strony o tym, że bez niego nie będzie w stanie prawidłowo bronić swego interesu (wyrok NSA z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 382/13). Odnosząc się do twierdzeń zawartych w sprzeciwie dotyczących problemów zdrowotnych skarżącego, podkreślenia wymaga, że jak wskazano powyżej, po uwzględnieniu zadeklarowanych przez stronę kosztów leczenia (ok. 60 zł miesięcznie), z porównania osiąganych dochodów z ponoszonymi co miesiąc obciążeniami, wynika, że strona dysponuje wolnymi środkami w kwocie ok. 700 zł (a zatem wystarczającymi na opłacenie wpisu od skargi). W ocenie Sądu skarżący w ramach posiadanych zasobów, bez podejmowania dodatkowego zatrudnienia, jest w stanie zgromadzić środki na koszty postępowania sądowego (które na obecnym etapie sprawy sprowadzają się do wymagalnego wpisu sądowego od skargi). Skoro ustalona sytuacja finansowa i majątkowa skarżącego pozwala na uiszczenie kosztów postępowania (na obecnym etapie sprawy – wpisu od skargi), to nie sposób podzielić zapatrywań wyrażonych w sprzeciwie, że zaskarżone rozstrzygnięcie pozbawia stronę konstytucyjnego prawa do sądu oraz stoi w sprzeczności z powołanym orzecznictwem NSA i TK. Mając na uwadze wyżej przytoczoną argumentację, Sąd nie stwierdził podstaw do zmiany zaskarżonego sprzeciwem postanowienia poprzez przyznanie skarżącemu prawa pomocy w dochodzonym zakresie i na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i art. 260 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.