I SA/Op 46/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Anna Wójcik po rozpoznaniu w dniu 15 czerwca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. S. od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu z dnia 26 kwietnia 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi M. S. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z dnia 18 grudnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności nałożonej w drodze mandatu karnego postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2018 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu, po rozpoznaniu wniosku skarżącego M. S. (dalej też: skarżący, strona, podatnik) o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata, odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Referendarz podał, że w nadesłanym do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu wniosku, sporządzonym na urzędowym formularzu, o którym mowa w art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) - dalej: [P.p.s.a.] skarżący oświadczył, że dochody netto gospodarstwa domowego skarżącego, prowadzonego wspólnie z matką i ojcem, w wysokości około 5.326,46 zł netto (skarżącego ze stosunku pracy – 3.700 zł, matki ze świadczenia ZUS – 1.626,46 zł), są obciążone stałymi kosztami w wysokości 2.493.97 zł (PGNIGE, INGOY, komorne, internet, leczenie i zakup lekarstw, rata kredytu samochodowego). Ponadto wskazał, że jest zobowiązany (poza spłatą kredytu samochodowego) do spłaty karty kredytowej w A w kwocie 7.500 zł i zobowiązania kredytowego zaciągniętego w B w wysokości 7.400 zł, ponosi koszty związane z ubezpieczeniem AC w wysokości 507 zł i zakupem paliwa w kwocie 400 zł, posiada lokal mieszkalny o powierzchni [...] m² z wybudowanymi na nim 3 masztami telekomunikacyjnymi oraz samochód osobowy (nie wskazano jakiej marki). Jak stwierdził referendarz, na etapie wniesienia skargi do sądu administracyjnego skarżący jest obowiązany do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 200 zł, a na dalszym etapie może powstać koszt uiszczenia opłaty kancelaryjnej za sporządzenie uzasadnienia wyroku – stosownie do zapisów § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości opłat kancelaryjnych pobieranych w sprawach sądowoadministracyjnych (Dz. U. Nr 221, poz. 2192) - w kwocie 100 zł oraz wpis od skargi kasacyjnej w kwocie 100 zł (§ 3 ww. rozporządzenia). Na skutek wezwania skierowanego do skarżącego na podstawie art. 255 P.p.s.a., do uzupełnienia informacji i dokumentów w zakresie szczegółowo opisanym w wezwaniu, w odpowiedzi skarżący przekazał pismo z wykazem zobowiązań wobec A, wyciągi z rachunku bankowego, potwierdzenie zawarcia umowy kredytu samochodowego, potwierdzenia uruchomienia usługi spłaty kredytu na raty, duplikaty potwierdzeń wykonania przelewu, potwierdzenia przelewu otrzymanego (wtórniki dokumentu), a także kserokopie: decyzji o waloryzacji emerytury wraz z rocznym obliczeniem podatku przez organ rentowy za lata 2016-2017 (PIT-40A), zeznań podatkowych za lata 2016-2017 (PIT-36), wypisu z CEIDG, w której zawarta jest informacja o rozpoczęciu i zakończeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez skarżącego, pisma C, w którym przedstawiono rozliczenie kosztów związanych z utrzymaniem mieszkania (podatek od nieruchomości, dzierżawa gruntu, opłata eksploatacyjna, fundusz remontowy, wywóz śmieci, zimna woda i kanalizacja, podgrzanie wody, centralne ogrzewanie, energia elektryczna, woda techniczna), pisma zawiadamiającego o popełnieniu przestępstwa, pisma stanowiącego odpowiedź na zapytanie spółdzielni w kwestii zadłużenia, pisma informującego o odrzuceniu wniosku o odstąpienie naliczania odsetek od zadłużenia, sentencji wyroku umarzającego postępowanie z powództwa C przeciwko skarżącemu i jego rodzicom. Oceniając przedłożone dowody referendarz uznał, że skarżący nie udokumentował w pełni istnienia oraz skali wydatków opisanych przez niego jako miesięczne koszty utrzymania a ponadto, że niektórych z tych wydatków nie sposób uznać za konieczne (niezbędne), tj. np. wydatki związane z zakupem paliwa, ubezpieczeniem AC czy też internetem. W tym względzie wskazał na stanowisko orzecznictwa (zob. postanowienie NSA z 20 czerwca 2006 r., I OZ 805/06, niepubl.; postanowienie NSA z 17 czerwca 2008 r., II FZ 178/08, CBOSA; postanowienie WSA w Olsztynie z 10 lipca 2008 r., I SA/OI 238/08,CBOSA), że do kategorii wydatków "utrzymania koniecznego", których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., należą: wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, tj. żywność i mieszkanie, odzież, środki czystości, a w przypadku osób chorych – wydatki na wizyty lekarskie, zabiegi i lekarstwa. Ponadto wskazał, że wykazane miesięczne koszty leczenia w wysokości 500 zł nie zostały przez skarżącego w żaden sposób udokumentowane, oraz, że wydatki należy odnieść do kosztów minimalnych w skali kraju, a nie kosztów, jakie ponosi dana rodzina (postanowienie NSA z 28 grudnia 2004 r., FZ 507/04, CBOSA.). W ocenie referendarza za przyznaniem prawa pomocy nie może przemawiać również fakt obsługi kredytów, albowiem w strukturze wydatków koszty związane z uregulowaniem zobowiązań prywatnoprawnych, w tym zobowiązań kredytowych, nie mają priorytetu przed kosztami sądowymi. Ponadto istotne jest to, że uzyskanie kredytu bankowego czy też karty kredytowej wiąże się z ustaleniem wysokiej zdolności kredytowej, czyli zdolności do terminowej spłaty zadłużenia. W postanowieniu z 14 lutego 2012 r. NSA wskazał, iż "aby uzyskać, a następnie spłacać kredyt, należy uprzednio wykazać zdolność kredytową, czyli zdolność do terminowej spłaty zadłużenia wraz z towarzyszącymi mu kosztami dodatkowymi. Trudno przyjąć, aby ubiegający się o przyznanie prawa pomocy nie miał zabezpieczonych innych należności związanych z utrzymaniem rodziny czy z prowadzoną działalnością gospodarczą, w tym ewentualnych kosztów postępowania skoro wcześniej wykazał odpowiednie zabezpieczenia wobec banku." (sygn. akt II FZ859/11; LEX nr 1116238). Zatem referendarz, mając na uwadze wykazane i udokumentowane dochody gospodarstwa domowego skarżącego w wysokości około 5.326,46 zł netto (pochodzące ze stałego źródła utrzymania) oraz udokumentowane niezbędne wydatki bieżącego utrzymania, a związane z utrzymaniem mieszkania w wysokości 672,65 zł (podatek od nieruchomości, dzierżawa gruntu, opłata eksploatacyjna, fundusz remontowy, wywóz śmieci, zimna woda i kanalizacja, podgrzanie wody, centralne ogrzewanie, energia elektryczna, woda techniczna) uznał, że skarżący (przy uwzględnieniu również kosztów wyżywienia i zakupu środków czystości) jest w stanie zrealizować obowiązek związany z opłaceniem kosztów postępowania sądowego. Dysponując bowiem w ramach gospodarstwa domowego dochodami przekraczającymi koszty bieżącego utrzymania i mając świadomość wymagalności kosztów sądowych skarżący winien uwzględnić konieczność ich zapłaty, a dopiero w dalszej kolejności regulować inne zobowiązania, w tym zobowiązania kredytowe. Odnośnie wniosku w zakresie ustanowienia adwokata referendarz podkreślił, że brak udziału zawodowego pełnomocnika nie pozbawia skarżącego możliwości dochodzenia swoich praw przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Opolu. Skarżący nie jest bowiem zobligowany do reprezentowania go przez zawodowego pełnomocnika i ponoszenia związanych z tym kosztów, aby jego skarga mogła być merytorycznie rozpoznana przez tut. Sąd w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. W sprzeciwie na to postanowienie (nazwanym zażaleniem) skarżący wniósł o jego uchylenie. W uzasadnieniu podniósł, że: nie ma osób, które mogłyby go reprezentować przed Sądem z uwagi na wiek bliskich osób (ponad 70 lat) oraz odległość od [...]; zwolnienie od kosztów oraz pomoc prawna zapewniłaby mu dostęp do Sądu i realną ochronę jego praw; nie jest w stanie tych kosztów ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i jego 3-osobowej rodziny. Zwrócił uwagę, że błędem jest określenie jego dochodów na poziomie ok. 3.700 zł, gdyż w tym muszą się zmieścić stałe miesięczne koszty oraz utrzymanie samochodu (raty, OC i AC). Matka otrzymuje z ZUS świadczenie w wysokości ok.1000 zł miesięcznie, gdyż od 2010 r. utrzymuje aparat sądowniczy w Polsce "za działalność w obronie życia, zdrowia i nieruchomości człowieka". Podtrzymał twierdzenia o ponoszonych przez niego niezbędnych wydatkach na utrzymanie, zaś informacja o konieczności uiszczenia wpisu w kwocie 500,00 zł, jaką otrzymał z Sądu, była nierzetelna. Podniósł, że poniósł uszczerbek w kosztach utrzymania swego i rodziny ponosząc znaczne koszty od 2010 r., a jego rodzina ponosi straty materialne oraz osobiste wyrażające się powstawaniu zaległości z tytułu opłat za użytkowanie lokalu, za media, wskazał na brak środków na leczenie i lekarstwa, pozbawianie członkostwa, oraz kompletne zubożenie, tj. brak środków na kupno ubrań, nowego sprzętu RTV, AGD – które to sprzęty są ponad 10-letnie. Wskazał na prowadzone postępowania sądowe, np. w Sądzie Rejonowym [...], gdzie jest zwalniany z kosztów sądowych i gdzie jest ustanawiany adwokat. Zarzucił też, iż podnoszone przez niego argumenty zostały ocenione w sposób niezgodny z rzeczywistością, gdyż co prawda działalność gospodarcza została zarejestrowana ale z braku dochodów została "uśpiona" (to wynika z zeznań PIT), a mieszkanie, w którym zamieszkuje wspólnie z rodzicami ma obniżoną wartość, przez co nie może uzyskiwać z niego pożytków, co błędnie ocenił referendarz. Podtrzymał wcześniejsze twierdzenia o bezprawnym wybudowaniu obiektów budowalnych na dachu budynku. Rozstrzygnięcie referendarza narusza art. 71 Konstytucji RP, wobec czego należy je uchylić. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (w tym również od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy - art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a.), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Według § 2 tego przepisu, wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Nie może budzić zastrzeżeń stanowisko zaprezentowane w zaskarżonym postanowieniu, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy może mieć miejsce w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, bądź też w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w takim zakresie następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Oznacza to, że w tym przypadku prawo pomocy winno być stosowane do osób, które wykażą, że żyją w skrajnym ubóstwie (przykładowo do osób zaliczanych do bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osób ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Stosownie do art. 243 § 1, art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może zostać przyznane na wniosek strony, będącej osobą fizyczną, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W niniejszej sprawie skarżący wnioskował o zwolnienie go od kosztów w całości oraz o ustanowienie adwokata, czyli o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, co wymagało wykazania przez niego, że żyje w skrajnym ubóstwie. Również prawidłowo przyjęto w zaskarżonym postanowieniu, że obowiązek wykazania wszystkich okoliczności dających podstawę do uwzględnienia wniosku obciąża wnioskującego (por. postanowienia NSA: z 24 listopada 2011 r., I OZ 881/11; z 20 stycznia 2012 r., II FZ 863/11), oraz, że prawo pomocy stanowiąc odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony, ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Tym samym zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów postępowania powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w takim postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., GZ 71/04, ONSA i WSA 2005, nr 1, poz. 8). Celem bowiem tej instytucji, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym osobom fizycznym, osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Zdaniem Sądu, ocena referendarza przedstawiona w zaskarżonym postanowieniu została oparta na przedstawionych przez stronę dokumentach, których rzetelność nie budzi zastrzeżeń, i uwzględnia ona wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia elementy. Jeśli chodzi o wysokość dochodu skarżącego uzyskiwanego ze stosunku pracy, to prawidłowo przyjęto, iż z tego tytułu dochód netto (a więc ten wypłacany skarżącemu) wynosi ok. 3.700 zł, zaś matka jego z tytułu emerytury uzyskuje, już po potrąceniu zaliczek, kwotę wskazaną przez samego skarżącego, tj. ok. 1626 zł. Przy czym, jak wynika z dokumentacji, z emerytury dokonywane są potrącenia, przez co przekazywana na jej rzecz kwota wynosi ok. 1.130 zł. Łącznie daje to kwotę około 4.800 zł. Referendarz przyjął wprawdzie kwotę emerytury matki określoną we wniosku, jednak z dalszych informacji strony, znajdujących potwierdzenie w przedłożonych dokumentach wynika, że dochód ten jest mniejszy z uwagi na potrącenia egzekucyjne. Ta okoliczność nie ma jednak w okolicznościach sprawy niniejszej decydującego znaczenia. W kontekście ustalenia wysokości dochodów, jakimi dysponuje skarżący, niesłuszne jest jego stanowisko, że przy ocenie przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy winien być brany pod uwagę dochód, jakim dysponuje już po poniesieniu kosztów utrzymania i innych stałych wydatków. Otóż, jak słusznie zauważył referendarz i co wynika z orzecznictwa sądów administracyjnych, dochody skarżącego należy zestawić z niezbędnymi dla utrzymania wydatkami, a więc nie wszystkim, lecz takimi, które służą zapewnieniu podstawowych potrzeb życiowych. Za orzecznictwem sądów administracyjnych prawidłowo wskazano na wydatki "utrzymania koniecznego", takie jak: wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, tj. żywność i mieszkanie, odzież, środki czystości, a w przypadku osób chorych – wydatki na wizyty lekarskie, zabiegi i lekarstwa. Nie wszystkie więc wydatki opisane w wniosku należało uwzględnić, lecz tylko takie, które cechują się tą niezbędnością, a do nich zaliczono prawidłowo m.in. koszty opłaty czynszu i za dostawę mediów. Równocześnie zasadnym było nieuwzględnienie wydatków na leczenie i zakup lekarstw w kwocie ok. 500 zł miesięcznie, skoro ich poniesienie nie zostały one udokumentowane oraz innych, w tym związanych z zakupem paliwa, ubezpieczeniem AC czy też Internetem, jako niemogących być zaliczonymi do "wydatków utrzymania koniecznego". W tej grupie wydatków nie mogą być z całą pewnością być uwzględnione także koszty obsługi kredytów, skoro zmierzają one do uregulowania zobowiązań prywatnoprawnych, jakimi są zobowiązania kredytowe. Takie wydatki w żadnym razie nie mają priorytetu przed kosztami sądowymi. Niedopuszczalnym jest by skarżący w ramach posiadanych środków finansowych (jak wskazano wyżej przekraczających wielkość kosztów sądowych) preferencyjnie traktował zobowiązania prywatnoprawne uznając, że koszty sądowe powinien kredytować Skarb Państwa. Podsumowując Sąd podkreśla, że w przypadku wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym niezbędnym jest wykazanie, że wnioskujący nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, co w istocie oznacza, że pozostaje w skrajnym ubóstwie, a więc nie posiada, ze względu na okoliczności życiowe, żadnych środków do życia. W tej sprawie takie okoliczności nie występują, co wykazano powyżej opisując stan dochodów skarżącego, jego matki oraz zakres udokumentowanych niezbędnych wydatków dla utrzymania koniecznego skarżącego. Uiszczenie przez skarżącego wpisu w kwocie 200,00 zł, przy uzyskiwanych przez niego dochodach wynoszących ok. 3.700 zł nie może stanowić o zagrożeniu dla jego egzystencji, ani tym bardziej świadczyć o niemożności poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania. Prawo pomocy jest zastrzeżone dla osób najuboższych, a do takiej kategorii osób, jak trafnie ustalił referendarz, skarżący zaliczony być nie może. Zgodzić się należy również z argumentacją przedstawioną w postanowieniu, że skoro prawo pomocy finansowane jest z budżetu państwa, to przy analizie zasadności jego przyznania należy uwzględniać tylko niezbędne wydatki na utrzymanie i tylko takie wydatki przyrównać do wysokości uzyskiwanych dochodów. O zasadności wniosku i także sprzeciwu nie może rozstrzygać zaś podnoszone przez niego twierdzenie, że sądy powszechne takie prawo pomocy skarżącemu przyznały. Końcowo wskazać należy, iż należny w tej sprawie wpis sądowy od skargi, ze względu na jej przedmiot, wynosi kwotę 200,00 zł jak to prawidłowo przyjął referendarz w uzasadnieniu swego postanowienia, a nie – jak omyłkowo wskazano w wezwaniu do uiszczenia wpisu z dnia skierowanym do skarżącego – kwotę 500 zł. Wyjaśnić w tym miejscu trzeba, iż określenie wysokości wpisu na kwotę 200,00 zł wiąże się ze zmianą przepisów ustawy z dnia 10 lutego 2017 r. o zmianie ustawy o finansach publicznych, która wprost w art. 60 w pkt 6a wskazuje, iż środkami publicznymi stanowiącymi niepodatkowe należności budżetowe o charakterze publicznym są należności z tytułu grzywien nałożonych w drodze mandatu karnego. W następstwie tego podstawą do udzielenia ulgi takiej, jak objęta niniejszą skargą, jest art. 64 ust. 1 pkt 2 ustawy o finansach publicznych. W konsekwencji wpis należny od skargi wynosi 200,00 zł, a nie jak określono to w wezwaniu do jego uiszczenia – kwotę 500,00 zł. W tym zatem zakresie zarzut podniesiony w zażaleniu jest trafny, jednak nie może to mieć wpływu na skuteczność wniesionego środka zaskarżenia, gdyż ustalenie wysokości wpisu na kwotę niższą, bo 200,00 zł, tym bardziej przemawia za zasadnością stanowiska zajętego w zaskarżonym postanowieniu referendarskim. Podsumowując, zestawienie wysokości dochodów skarżącego z kwotą konieczną do zapłaty tytułem wpisu od skargi prowadzi do nieodpartego wniosku, że w realiach tej sprawy uiszczenie przez skarżącego takiej kwoty nie spowoduje uszczerbku w utrzymaniu koniecznym skarżącego i jego rodziny (prawo pomocy w zakresie częściowym) ani tym bardziej nie zostało dowiedzione, by skarżący żył w skrajnym ubóstwie (tj., że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania). Dodać tylko trzeba, że na zasadność tych ustaleń i oceń nie ma wpływu podkreślana przez skarżącego okoliczność, iż jego dochody są obciążone zobowiązaniami wobec banków. Nie jest dopuszczalne, i stanowisko to jest ugruntowane w orzecznictwie sądów administracyjnych, W tym stanie rzeczy, uznając za trafną argumentację referendarza przedstawioną w zaskarżonym postanowieniu oraz analizę prawną mających zastosowanie w sprawie przepisów, Sąd zaskarżone postanowienie utrzymał w mocy na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 § 1 P.p.s.a. Podniesione w zażaleniu argumenty trafności tej oceny nie podważyły. Nie jest dopuszczalne, i stanowisko to jest ugruntowane w orzecznictwie sądów administracyjnych, by strona w ramach posiadanych środków finansowych (w tej sprawie znacząco przekraczających wielkość kosztów sądowych) preferencyjnie traktowała zobowiązania prywatnoprawne uznając, że koszty sądowe powinien kredytować Skarb Państwa (por. postanowienie NSA z 20 stycznia 2012 r., sygn. akt I FZ499/11; LEX nr 1103914).