I SA/Op 498/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Marzena Łozowska po rozpoznaniu w dniu 21 lutego 2011 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi S. H. na decyzję Dyrektora Opolskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Opolu z dnia 7 września 2009 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania płatności w ramach systemów wspierania bezpośredniego na 2008 r., w związku z wnioskiem skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy S. H. w piśmie z 2 października 2009 r. zawarła skargę na decyzję Dyrektora Opolskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Opolu z dnia 7 września 2009 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania płatności w ramach systemów wspierania bezpośredniego na 2008r. Zarządzeniem z 6 listopada 2009 r. (k.14) wezwano skarżącą do uiszczenia wpisu w kwocie 200 zł w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania pod rygorem odrzucenia skargi, wskazując jako podstawę ustalenia wysokości wpisu § 2 ust. 3 pkt 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ). Po upływie zakreślonego terminu do złożenia wpisu oraz terminu wyznaczonego na złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu PPF skarżąca złożyła, na tym formularzu, wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości i ustanowienia adwokata. W związku z tym zarządzeniem z 18 grudnia 2009 r. referendarz sądowy pozostawił wniosek bez rozpoznania (k. 29-30). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, w wyniku rozpoznania wniosku skarżącej o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, postanowieniem z 1 marca 2010 r. odmówił przywrócenia terminu w tym przedmiocie (k. 47-50). Na powyższe postanowienie skarżąca wniosła zażalenie (k. 57) i złożyła wniosek przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego (k. 70-71), który zarządzeniem z 20 kwietnia 2010 r. został pozostawiony bez rozpoznania z uwagi na uchybienie terminu do jego złożenia (k. 74-75). Następnie Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 15 czerwca 2010 r. Sygn. Akt II CZ 115/10 oddalił zażalenie na powyższe zarządzenie (k. 93-96). W międzyczasie tj. 26 kwietnia 2010 r. zostało wydane zarządzenie o pozostawieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy bez rozpoznania (k. 78-80), będące skutkiem wniesienia w terminie sprzeciwu od zarządzenia referendarza sądowego z 18 grudnia 2009 r. Kolejnym wnioskiem złożonym na formularzu PPF, a sporządzonym 4 sierpnia 2010 r., skarżąca zwróciła się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości (k. 118-121). W ocenie referendarza informacje przedstawione przez skarżącą we wniosku o przyznanie prawa pomocy były niewystarczające do oceny jej rzeczywistej sytuacji majątkowej i finansowej, w związku z czym, działając na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz.1270 ) –zwanej dalej p.p.s.a., pismem z 12 sierpnia 2010 r. (k. 125) wezwano ją do przekazania, w terminie siedmiu dni od dnia otrzymania wezwania, dodatkowych oświadczeń i dokumentów dotyczących jej stanu majątkowego, rodzinnego i dochodów. Referendarz, w wyniku analizy przekazanych zaświadczeń i pisma (k. 127-129), uznał że skarżąca nie wywiązała się z obowiązku pełnego i rzetelnego wyjaśnienia okoliczności związanych z jej sytuacją majątkową, rodzinną i finansową, nałożonego pismem z 12 sierpnia 2010 r. i postanowieniem z 9 września 2010 r. odmówił przyznania prawa pomocy (k. 132-138). Następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu postanowieniem z 8 października 2010 r. odrzucił sprzeciw na powyższe postanowienie referendarza z uwagi na uchybienie terminu do jego wniesienia (k. 147-149), które Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 17 listopada 2010 r. utrzymał w mocy, oddalając zażalenie (k. 160-163). Zarządzeniem z 8 grudnia 2010 r. (k. 170) skarżąca ponownie została wezwana do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 200 zł w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania pod rygorem odrzucenia skargi. W związku nie uiszczeniem wpisu w terminie wyznaczonym powyższym zarządzeniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu postanowieniem z 29 grudnia 2010 r. odrzucił skargę (k. 179-181). W dniu 7 stycznia 2011 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu wpłynęło pismo skarżącej wraz z formularzem PPF, w których skarżąca zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych (konkretnie wpisu) i ustanowienie adwokata. Odnośnie swojej sytuacji rodzinnej, majątku i dochodach skarżąca oświadczyła, iż od 1991 r. jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku korzystającą ze wsparcia społecznego do 2008 r., właścicielką lokalu mieszkalnego o powierzchni 48, 65 m² i prowadzącą wspólnie z dwojgiem uczących się dzieci (syn – 21 lat, córka – 16 lat) gospodarstwo domowe, w którym uzyskują miesięcznie dochody brutto łącznie w kwocie 451,24 zł (dodatek mieszkaniowy - 232,24 zł, zasiłek rodzinny- 189 zł, alimenty – 30 zł). Ponadto wskazała, że dzieci za ubiegły rok szkolny otrzymały stypendium socjalne w wysokości 850 zł. Pismem z 17 stycznia 2011 r. skarżąca została wezwana do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, co uczyniła w piśmie z dnia 27 stycznia 2011r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 245 § 2 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego następuje, gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Warunkiem przyznania przedmiotowego uprawnienia stronie, jest wykazanie przez nią, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Tak ukształtowany charakter prawa pomocy wynika z tego, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest podnoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna liczyć się więc z wydatkami na ten cel i gromadzić środki finansowe na pokrycie koniecznych kosztów. Jak wskazał bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04, niepublik.), opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z kolei w innym postanowieniu NSA (postanowienie z dnia 6 października 2004 r., GZ 71/04, ONSA i WSA 2005, nr 1, poz. 8) stwierdził, iż: "udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe ". Przy czym wymaga podkreślenia, iż to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Rozstrzygniecie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Dlatego też jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana, na mocy art. 255 p.p.s.a., złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W ocenie Sądu dostarczone przez skarżącą informacje okazały się niewystarczające, więc pismem z 17 stycznia 2011 r. została wezwana do ich uzupełnienia poprzez: - jednoznaczne oświadczenie – wobec nie wykazania w formularzu wniosku, w części dotyczącej stanu rodzinnego, P. H. określanego jako mąż – czy jest on członkiem gospodarstwa domowego skarżącej, a jeśli nie – wskazanie przyczyn tego stanu łącznie z oświadczeniem co do rozdzielności majątkowej, separacji czy też rozwodu, - przedłożenie wyciągów z posiadanych przez wszystkich członków gospodarstwa domowego rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich trzech miesięcy, - przekazanie zaświadczenia o wysokości i okresie pobierania stypendiów unijnych przez dzieci skarżącej, - wyjaśnienie kwestii nieruchomości położonej w miejscowości K. o powierzchni 17,26 ha, tj. w szczególności czy stanowi ona współwłasność skarżącej i jej męża, a jeśli nie, to należy przedstawić dokument potwierdzający stan prawny nieruchomości. Ponadto, wskazanie jakiego rodzaju jest to nieruchomość, czy stanowi ona źródło dochodu i jaką ma szacunkową wartość rynkową, - wyjaśnienie kwestii, czy w związku ze sprzedażą w 2009 r. (zapłata ostatniej raty ceny w dniu 31 grudnia 2009r.) przez P. H. nieruchomości rolnej z zabudowaniami o powierzchni 17,26 ha za cenę 360000 zł, dokonaną na podstawie aktu notarialnego Repertorium A numer [...], podpisanego w dniu 1 lipca 2008 r., skarżąca otrzymała jakieś pieniądze od P. H., a także wyjaśnienie na jaki cel zostały pieniądze przeznaczone, bądź czy pozostają one lub ich część nadal w dyspozycji jej męża ( np. na jego rachunku bankowym ), - wskazanie marki samochodu posiadanego przez męża skarżcej, rocznika samochodu i jego szacunkowej wartości rynkowej; - wyjaśnienie czy skarżąca wystąpiła o podwyższenie alimentów od męża na wspólne dzieci, jeśli tak, to należy wskazać na jakim etapie jest sprawa; - wyjaśnienie czy w gospodarstwie rolnym w R. znajdują się budynki - jakiego są rodzaju i powierzchni, jaka jest ich szacunkowa wartość rynkowa, a także czy stanowią one źródło dochodu np. z tytułu wynajmu; - wyjaśnienie czy były bądź też są obecnie podejmowane próby podjęcia pracy przez skarżącą oraz jej dwoje pełnoletnich dzieci wraz z dowodami, że takie próby były podejmowane. W odpowiedzi skarżąca przedłożyła pismo sporządzone w dniu 27 stycznia 2011 r., w którym oświadczyła, że mąż od 1991 r. nie jest członkiem gospodarstwa domowego, że uzyskuje on niewielkie dochody z tytułu renty, że posiadają odrębność majątkową (25 ha), że rodzina boryka się z jego niepełnosprawnością, że żaden z członków gospodarstwa domowego nie posiada oszczędności, że zgodnie z wolą zmarłych rodziców męża nie otrzymała żadnych pieniędzy ze sprzedanego gospodarstwa rolnego, że jest właścicielką samochodu osobowego marki Fiat 125p, że świadczenie alimentacyjne na rzecz córki D. wynosi obecnie 30 zł, że w odrębnym gospodarstwie od 1991 r. nie jest powadzona działalność gospodarcza, a budynki w tym gospodarstwie ze względu na zniszczenie zostaną usunięte, oraz że obecnie dwoje dzieci jest pełnoletnich, w tym jedno jest zarejestrowane – podobnie jak sama skarżąca - w Powiatowym Urzędzie Pracy w Nysie jako osoba bezrobotna i oboje zawarli kontrakt socjalny bez wsparcia z Ośrodkiem Pomocy Społecznej w Nysie. Przekazanie powyższego pisma w żaden sposób nie można uznać za wywiązanie się przez skarżącą z obowiązku pełnego i rzetelnego wyjaśnienia okoliczności związanych z jej sytuacją majątkową i finansową, nałożonego pismem z 17 stycznia 2011 r. W ocenie Sądu skarżąca nie wyjaśniła wątpliwości w kwestii oświadczenia o prowadzeniu z mężem odrębnych gospodarstw domowych od 1991 r. Ze znajdujących się w aktach sprawy zaświadczeniach z urzędu skarbowego o wysokości dochodów uzyskanych przez członków rodziny w roku podatkowym 2008 i 2009 (k. 129) wynika, iż skarżąca rozlicza się wspólnie z mężem, wskazując tym samym na wspólne prowadzenie gospodarstwa domowego. Ponadto twierdzeniu skarżącej o prowadzeniu odrębnych gospodarstw domowych przeczy okoliczność zameldowania jej męża na pobyt stały pod tym samym adresem oraz wiedza na temat choroby męża i odbieranie przez niego korespondencji kierowanej do skarżącej. W tym kontekście sytuacja majątkowa jej męża nie pozostaje bez wpływu na jej własną sytuację majątkową i finansową. W związku z tym istotny dla oceny opisanej przez skarżącą sytuacji oraz wiarygodności podanych przez nią w tym względzie informacji jest niewyjaśnienie w pełni okoliczności dotyczących źródeł dochodów gospodarstwa domowego, w tym szczególnie brak udokumentowanych wyjaśnień odnośnie sprzedaży przez jej męża nieruchomości rolnej z zabudowaniami o powierzchni 17,28 ha za cenę 360.000 zł, dokonanej na podstawie aktu notarialnego Repetytorium A numer [...] z 1 lipca 2008 r. (zapłata ostatniej raty ceny nastąpiła 31 grudnia 2009 r.) i rozdysponowania kwoty ze sprzedaży. Zdaniem Sądu niezrozumiałym jest w tej sytuacji, że skarżąca mając wiedzę o posiadaniu tak znaczących środków przez męża (reprezentowała go przy sprzedaży tej nieruchomości) nie wystąpiła o podwyższenie alimentów na dzieci. Poza tym należy zwrócić uwagę na rozbieżności związanych wysokością uzyskiwanych miesięcznie dochodów i kosztów ponoszonych w tym okresie na utrzymanie lokalu mieszkalnego. We wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca bowiem oświadczyła, że miesięczne dochody uzyskiwane w gospodarstwie domowym wynoszą 451,24 zł brutto, natomiast z pisma z 20 lipca 2010 r. (znajdującego się w aktach sprawy; k. 109) wynika, że miesięczne koszty ponoszone na utrzymanie mieszkania stanowią kwotę 656,48 zł. Skarżąca w żaden sposób nie wyjaśniła jak ponosząc koszty utrzymania tylko lokalu mieszkalnego w kwocie przekraczającej wielkość uzyskiwanych w gospodarstwie domowym dochodów jest w stanie utrzymać rodzinę. Oznaczać to może, iż skarżąca bądź też osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają inne źródła dochodów lub korzystają z pomocy osób trzecich. Nie udokumentowała jednakże ani rodzaju pomocy, ani podmiotów jej udzielających. Brak jakichkolwiek danych w tym względzie nie pozwala na ustalenie rzeczywistych środków jakimi dysponuje. W tym względzie należy również wskazać, iż wykazane w formularzu PPF kwota miesięcznych dochodów z tytułu zasiłku rodzinnego, alimentów i dodatku mieszkaniowego wynosząca 451,24 zł nie zostały potwierdzone jakimikolwiek innymi dowodami. W tym kontekście należy również wskazać, iż w wypełnionym formularzu PPF złożonym przy sprawie o sygn. akt I SA/Op 497/09 w tym samym dniu, co przedmiotowy wniosek, skarżąca wśród dochodów wykazała dodatek mieszkaniowy w kwocie 440,37 zł, nie podając przyczyny tej rozbieżności. Nadto należy podnieść, iż skarżąca wskazując w piśmie z 27 stycznia 2011 r. na niepełnosprawność męża nie przedstawiła jednocześnie żadnych dowodów potwierdzających leczenie męża oraz wielkość wydatków z tym związanych. Poza tym należy wskazać, że oddanie nieodpłatnie przez skarżącą gospodarstwa rolnego nie może stanowić okoliczności potwierdzającej jej trudną sytuację a jedynie niewykorzystanie wszystkich możliwości uzyskania dodatkowych dochodów. W związku z powyższym, w sytuacji gdy skarżąca nie przekazała dowodów mogących obrazować w pełni wiarygodną sytuację finansową i majątkową jej i rodziny, należało uznać, iż nie wykazała, że spełnia przesłanki określone w art. 246 § 1p.p.s.a. W tym względzie należałoby powołać stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarte w postanowieniu z dnia 18.06.2004 r., w którym podkreślił, iż ciężar dowodu co do okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na składającym wniosek, albowiem do uwzględnienia wniosku nie wystarczy ogólnikowe stwierdzenie o trudnej sytuacji tej osoby (FZ 165/04, niepubl.). W szczególności jeżeli podane informacje – tak jak to ma miejsce w niniejszej sprawie – są niepełne, rozbieżne czy też przeczą zasadom logicznego rozumowania. Również w szeregu innych orzeczeniach NSA podkreśla się, iż na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek wykazania trudnej sytuacji (Sygn. akt: II FZ470/05, II FZ 834/05, II FZ 875/05, II OZ 348/05, II OZ 412/05). Przy tym należy podkreślić, iż to, że skarżąca nie wykazała przesłanek uzasadniających przyznanie jej prawa pomocy w żądanym zakresie jest konsekwencją jej działania. Nie dopełniła ona bowiem w sposób należyty ciążącego na niej obowiązku rzetelnego i wyczerpującego zaprezentowania swojej sytuacji finansowej, a także udokumentowania powołanych we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności, szczególnie gdy pismem z 17 stycznia 2011 r. została do tego wezwana. Poza tym należy nadmienić, że o ile nie przeprowadzenie, w oparciu o przepis art. 255 p.p.s.a., postępowania uzupełniającego co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony, w sytuacji, gdy okoliczności przedstawione we wniosku budzą wątpliwości, jest istotną wadą postanowienia skutkującą jego uchyleniem, o tyle uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie informacji wskazanych we wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z 5.09.2005 r., II FZ 414/05; postanowienie NSA z 14.09.2005r., II FZ 575/05; postanowienie NSA z 10.01.2008 r., II FZ 540/07 niepubl.). Mając na względzie powyższe, na podstawie art. 245 § 2 oraz art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.