I SA/Op 78/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Krzysztof Bogusz po rozpoznaniu w dniu 5 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku P. S. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi P. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 29 stycznia 2015r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu IV raty podatku rolnego za 2012 r. postanawia: zwolnić skarżącego P. S. od wpisu od skargi ponad kwotę 100 (sto) zł, a w pozostałym zakresie odmówić przyznania prawa pomocy. Przedmiotem skargi wniesionej przez P. S. (dalej też skarżący, strona) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 29 stycznia 2015 r., utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy Walce z dnia 8 maja 2014 r. o odmowie umorzenia zaległości z tytułu IV raty podatku rolnego za 2012 r. w kwocie 840 zł. Wraz ze skargą skarżący złożył wniosek o przyznanie mu prawa pomocy przez zwolnienie go od ponoszenia kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Uzasadniając wniosek skarżący w nadesłanym na wezwanie Sądu druku formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy, o którym mowa w art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - dalej powoływana jako: [P.p.s.a.] oświadczył, że sam pozostaje w gospodarstwie domowym. Skarżący podniósł, iż w związku z wydatkami ponoszonymi na leczenie, prace polowe w gospodarstwie rolnym, utrzymanie domu wraz budynkami gospodarczymi oraz na opłacenie pracownika i składek na rzecz KRUS nie jest w stanie dokonać zapłaty wymaganych kosztów sądowych. Odnośnie swojej sytuacji majątkowej oświadczył, że posiada dom mieszkalny o powierzchni [...] m², nieruchomość rolną o powierzchni [...] ha, zabudowania gospodarcze i sprzęt rolniczy (stodoła, szopa, obora budynek inwentarski, ciągnik rolniczy, przyczepa, wywrotka trójstronna, agregat uprawowy podorywkowy, opryskiwacz polowy), oraz że miesięczne dochody uzyskiwane z gospodarstwa rolnego opiewają na kwotę 2.000 zł. Dodatkowo skarżący oświadczył, że otrzymał środki finansowe z Agencji Rolnej i Modernizacji Rolnictwa w kwocie 18.000 zł. Uzupełniając wniosek na wezwanie referendarza sądowego w trybie art. 255 P.p.s.a. skarżący przedłożył: zestawienie kosztów utrzymania z paragonami fiskalnymi, zestawienie kosztów leczenia za okres od 17 czerwca do 18 września 2015r. z fakturami i paragonami fiskalnymi, zestawienie pozostałych wydatków związanych m.in. z prowadzeniem gospodarstwa rolnego (tj. zakup paliwa, nawozów, nasion, części do maszyn, itp.), obsługą kredytów, zapłatą podatku rolnego i podatku od nieruchomości, opłatą składek przekazywanych na KRUS, zestawienie przychodów wraz z odpowiednimi dokumentami, umowę kredytu inwestycyjnego i krótkoterminowego. Ponadto na wezwanie referendarza wyjaśnił, że zamieszkujący wspólnie ze skarżącym P. H., pomaga mu w prowadzeniu gospodarstwa rolnego. W zamian za świadczoną pomoc pracownik otrzymuje wyżywienie i utrzymanie oraz środki na opłacenie składek na ubezpieczenie społeczne w KRUS. Postanowieniem z dnia 7 października 2015r. sygn.akt I SA/Op 401/15 referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu, odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W motywach rozstrzygnięcia wskazano, że prawo pomocy stanowi instytucję wyjątkową, skierowaną do osób znajdujących się w szczególnej sytuacji życiowej, której skarżący w złożonym wniosku oraz nadesłanych dokumentach nie wykazał. Na podstawie przedłożonych dokumentów ustalono bowiem, że skarżący z prowadzenia gospodarstwa rolnego w ostatnim okresie osiągnął przychody w łącznej wysokości 28.182,12 zł (dopłata z Agencji Rolnej i Modernizacji Rolnictwa w Opolu, sprzedaż żywca). Z kolei na podstawie przekazanych zestawień kosztów i załączonych do nich paragonów i faktur ustalono, że koszty związane z bieżącym utrzymaniem (tj. zakupem żywności) wraz z wydatkami na leczenie łącznie osiągnęły w okresie od czerwca 2015r. do września 2015r. poziom 926,50 zł ( w tym wyżywienie 698,21 zł, leki – 237,29 zł). Natomiast koszty związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego (m.in. zakup paliwa, nawozów, nasion, części do maszyn, itp.), obsługą kredytów, podatku rolnego i od nieruchomości, zapłatą składek przekazanych na KRUS opiewają na kwotę w przybliżeniu 14.834,56 zł. W rozliczeniu powyższym nie uwzględniono natomiast kwot związanych z zadłużeniem z tytułu kredytów, gdyż te nie dotyczyły kosztów faktycznie poniesionych. Wskazano również na fakt poniesienia przez skarżącego kosztów związanych z najmem kombajnu zbożowego w celu zebrania plonów. Referendarz uznał, że skarżący, dysponując w ramach gospodarstwa domowego wykazanymi wyżej przychodami z prowadzenia gospodarstwa rolnego, przewyższającymi opisane koszty jest w stanie uzyskać dodatkowe środki finansowe na pokrycie wpisu od skargi w wysokości 500 zł. We wniesionym sprzeciwie, skarżący podtrzymał wniosek wskazując, że w związku z wydatkami ponoszonymi na leczenie, prace polowe w gospodarstwie rolnym oraz obsługę kredytów nie jest w stanie dokonać zapłaty wymaganych kosztów sądowych. Domagając się przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie skarżący zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. przez jego niezastosowanie. Jednocześnie skarżący podkreślając swój wiek i stan zdrowia wskazał na niemożność uzyskiwania innych, dodatkowych dochodów poza tymi, które osiąga z tytułu prowadzonej działalności rolnej. Podniesiono, że na trudną sytuację finansową skarżącego miały i mają wpływ czynniki od niego niezależne. W tym względzie wskazano na skutki powodzi z 2010r. oraz fakt wymarznięcia w 2012r. ok. 80 % zasiewów, a także suszy, której wynikiem była obniżka plonów o około 40 %. Skarżący wyjaśnił ponadto, że gdyby nie zaciągnięte przez niego kredyty związane z wydatkami inwestycyjnymi nie byłby w stanie zmodernizować gospodarstwa rolnego, co jest istotne z punktu widzenia strony, a uzyskał je na warunkach preferencyjnych. Ponadto wskazał na brak wiedzy prawniczej, co w jego ocenie uzasadnia wniosek o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wniosek zasługuje na częściowe uwzględnienie, przy czym jego rozpoznanie następuje wg przepisów obowiązujących przed wejściem w życie ustawy z dnia 9 kwietnia 2015r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. 2015 poz. 658). Zgodnie z art. 258 § 1 P.p.s.a czynności w zakresie przyznania prawa pomocy mogą wykonywać referendarze sądowi, a do czynności tych należą w szczególności (...) wydawanie na posiedzeniu niejawnym postanowień co do przyznania lub odmowy przyznania prawa pomocy. Na podstawie art. 259 § 1 P.p.s.a. od zarządzeń i postanowień referendarza sądowego, w tym w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy, przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. W myśl art. 260 P.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie. Natomiast stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym, a o takie wnioskuje skarżący, może zostać przyznane na wniosek strony będącej osobą fizyczną, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Jak wynika z przepisu art. 245 § 2 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Przeszkoda ta musi być realna, a do stwierdzenia jej zaistnienia niezbędne jest dokładne poznanie sytuacji wnioskodawcy. To na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 listopada 2012r., sygn. akt I FZ 429/12, opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o sprawach na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl podobnie jak wszystkie niżej podane orzeczenia sądowe). Rozstrzygnięcie zatem w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. To strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Właściwe bowiem przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających wobec niej zastosowanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwi sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji majątkowej. Nastąpić to może tylko w przypadku, gdy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonywujący, tj. spójny, niebudzący wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej zasadność zastosowania wobec niej instytucji prawa pomocy. Skoro udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, to powinno ono sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 stycznia 2013r., sygn. akt II FZ 987/12). Ponadto w orzecznictwie podkreśla się, że instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Może być ono przyznane na wniosek osób bardzo ubogich, znajdujących się ze względu na różne zdarzenia życiowe w sytuacji, która nie pozwala im na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, lub gdy ich zapłata byłaby związana z poniesieniem uszczerbku koniecznego dla wnioskującego i jego rodziny, tj. uniemożliwiłoby zaspokojenie najbardziej podstawowych potrzeb życiowych (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 października 2008r., sygn. akt VII SA/Wa 1486/08). Na obecnym etapie postępowania skarżący jest obowiązany do uiszczenia wpisu od skargi, który zgodnie z postanowieniami § 2 ust. 3 pkt 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.) – stanowi kwotę 500 zł. Analizując treść oświadczenia zamieszczonego we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak też dalszych składanych wyjaśnień i dokumentów Sąd uznał, że zasadnym jest przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od wpisu należnego od skargi ponad kwotę 100 zł, a to na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 1 i § 3 P.p.s.a. Z informacji złożonych przez skarżącego wynika, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, którego źródłem utrzymania jest średni miesięczny dochód na poziomie ponad 2.000 zł., uzyskiwany w dużej mierze z dopłat Agencji Rolnej i Modernizacji Rolnictwa. Majątek skarżącego stanowi dom mieszkalny i nieruchomość rolna, na której zamieszkuje i prowadzi swoją działalność rolniczą oraz sprzęt wykorzystywany w ramach prowadzonej działalności. Zestawienie kosztów postępowania, częściowo ewentualnych i odroczonych w czasie z możliwościami finansowymi strony skarżącej, przy uwzględnieniu takich choćby okoliczności jak sezonowość prac rolniczych, co w konsekwencji przekłada się na nieregularność uzyskiwanych dochodów, prowadzi do wniosku, że zbyt dużym obciążeniem dla skarżącego byłoby uiszczenie wpisu od skargi w pełnej wysokości, tj. 500 zł. Przedstawiona przez stronę sytuacja dochodowa nie pozwala na zwolnienie jej z kosztów w całości. Sytuacja ta nie jest bowiem na tyle zła, aby istniała konieczność zniesienia obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Podstawą tej oceny jest fakt, że wykazane i udokumentowane przez skarżącego przychody w łącznej wysokości 28.182,12 zł nawet przy uwzględnieniu ponoszonych wydatków pozwalają, zdaniem Sądu uzyskać środki finansowe na pokrycie wpisu od skargi do wysokości 100 zł, nawet przy przyjęciu sezonowości dochodów w rolnictwie. Strona wstępująca na drogę sądową powinna liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i powinna w związku z tym znaleźć pokrycie w swych dochodach przez ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla jej utrzymania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 lipca 2009 r., I OZ 753/09). Dopiero gdyby oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o pomoc państwa (postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04). Wobec powyższego nie ma znaczenia, iż część dochodu skarżącego przeznaczona jest na spłatę kredytu i pożyczki. Zobowiązania cywilnoprawne nie mogą bowiem korzystać z pierwszeństwa przed należnościami publicznoprawnymi, w tym opłatami sądowymi (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 września 2014 r., sygn. akt I FZ 344/14). Z tych samych względów oddaleniu podlegał wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 20 czerwca 2008 r. sygn. akt II OZ 625/08, ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika prawnego z urzędu następuje tylko wówczas, gdy brak profesjonalnej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości obrony swoich praw. Takie niebezpieczeństwo nie zachodzi w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym z uwagi na gwarancje procesowe przewidziane w art. 134 § 1 i art. 140 § 1 P.p.s.a. Zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd zatem bada wnikliwie sprawę bez względu na treść skargi lub wniosku sporządzonych przez stronę. Ponadto sąd poucza strony działające w sprawie bez zawodowego pełnomocnika o jej uprawnieniach procesowych, w tym środkach odwoławczych. Na etapie postępowania sądowoadministracyjnego przed sądem I instancji nie obowiązuje przymus posiadania zawodowego pełnomocnika. Skarżący może skutecznie dokonać wszystkich czynności osobiście. Należy przy tym podkreślić, że skarżący w sposób zrozumiały formułuje swoje żądania i zgodnie z obowiązującymi przepisami podejmuje kroki procesowe, co nie wskazuje na zupełny brak rozeznania w obowiązujących przepisach. Reasumując, Sąd doszedł do przekonania, że zwolnienie skarżącego od opłaty sądowej ponad kwotę 100 zł stanowi dopuszczalną przepisami formę wsparcia w zabezpieczeniu jego praw. W tym stanie rzeczy, działając w oparciu o art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a orzeczono jak w sentencji.