I SA/Op 83/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marta Wojciechowska po rozpoznaniu w dniu 4 czerwca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu S. O. na postanowienie referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu z dnia 13 kwietnia 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi S. O. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z dnia 20 grudnia 2017 r., nr [...] w przedmiocie określenia w podatku od towarów i usług za lipiec 2012 r. kwoty nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia na następny okres oraz kwoty podatku do zapłaty postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 13 kwietnia 2018 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu odmówił S. O. (dalej określanemu jako: "strona", "skarżący") przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, obejmujących wpis od skargi. We wniosku sporządzonym na urzędowym formularzu, o którym mowa w art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. 2017 poz. 1369 ze zm.) - zwanej dalej: [P.p.s.a.], skarżący podał, że prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, uzyskuje miesięczny dochód ze stosunku pracy w wysokości 487 zł netto oraz, że ponosi miesięczne wydatki w wysokości 1.700 zł na które składają się koszty związane z obsługą karty kredytowej w kwocie 750 zł, opłata czynszowa w wysokości 500 zł oraz świadczenie alimentacyjne w kwocie 450 zł. Dodatkowo podatnik wskazał, że posiada majątek w postaci pojazdu mechanicznego ([...]). Ponieważ przedstawione informacje okazały się niewystarczające do oceny sytuacji majątkowej strony, pismem z dnia 9 marca 2018 r. wezwano skarżącego na podstawie art. 255 P.p.s.a. do przekazania: 1) informacji na temat kosztów ponoszonych w skali miesiąca na bieżące utrzymanie, w tym pozycje związane z utrzymaniem mieszkania, zakupem wyżywienia, ubrania, środków czystości, higieny i innymi niezbędnymi dla utrzymania, 2) informacji odnośnie innych wydatków niż bieżące koszty utrzymania również z odpowiednimi dowodami potwierdzającymi taki stan (w przypadku kredytów i pożyczek zażądano przedłożenia kopii odpowiednich umów łącznie z harmonogramem spłaty i dowodami spłaty rat kredytu), 3) szczegółowej informacji odnośnie źródeł finansowych umożliwiających pokrycie ponoszonych koszów (pouczono, że w przypadku gdy nie jest w stanie sam pokryć wykazanych wydatków z własnych źródeł winien szczegółowo opisać rodzaj i wysokość pomocy udzielanej przez instytucje publiczne i osoby trzecie, np. rodzinę pozostającą poza wspólnym gospodarstwem domowym bądź osoby z sąsiedztwa) wraz z odpowiednimi dowodami potwierdzającymi prawdziwość informacji w tym zakresie, 4) dokumentów potwierdzających wykazane w formularzu PPF dochody ze stosunku pracy, 5) kserokopii zeznania o wysokości dochodów osiąganych w 2017 r. (PIT), 6) kserokopii wyciągów i odpisów z kont i lokat bankowych za ostatnie trzy miesiące. W odpowiedzi skarżący przedłożył pismo, w którym poinformował, że miesięcznie ponosi wydatki dotyczące zobowiązania alimentacyjnego (450 zł), zobowiązania kredytowego (600 zł), kosztów związanych z zakupem żywności, ubrań, środków czystości i higieny (800 zł). Podał, że środki na pokrycie wymaganej spłaty kredytowej oraz pozostałych kosztów uzyskuje od rodziny i znajomych nie mając jednakże na tę okoliczność jakichkolwiek dowodów. Wraz z pismem skarżący przesłał wyciągi z rachunków bankowych, wydruki z list płac, zaświadczenie o wynagrodzeniu za pracę oraz kserokopię zeznania o wysokości osiągniętego dochodu z pozarolniczej działalności gospodarczej (PIT-36L, PIT/B), zawiadomienie o zajęciu wynagrodzenia za pracę, oraz tytuły wykonawcze. Powołanym na wstępie postanowieniem, referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Jak wynika z treści jego uzasadnienia, powodem odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanej przez niego pomocy było złożenie niepełnych informacji i dowodów, na podstawie których można było ustalić rzeczywistą sytuację finansową i majątkową strony. Rozpoznający wniosek podniósł, że generalną zasadą postępowania sądowego, wyrażoną w art. 199 P.p.s.a., jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Odstępstwo od tej zasady ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów postępowania powinno sprowadzać się więc jedynie do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w takim postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Jednocześnie podkreślił, iż to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Referendarz podniósł w szczególności, że za niespójne i sprzeczne z zasadami logicznego rozumowania należy uznać informacje przekazane przez skarżącego odnośnie źródeł finansowania wykazanych przez niego kosztów utrzymania. Według referendarza, skarżący nie ujawnił źródeł pokrycia wykazanych kosztów gospodarstwa domowego wraz dowodami potwierdzającymi te informacje. Zatem, skoro skarżący nie przekazał informacji potwierdzonych odpowiednimi dowodami mogących obrazować w pełni jego sytuację finansową i majątkową należało uznać, iż nie wykazał, że spełnia przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W sprzeciwie skarżący, wnosząc o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez zwolnienie go od ponoszenia kosztów sądowych, podniósł, że sytuacja, w której się znalazł wynika z faktu wpadnięcia w tzw. "spiralę zadłużenia", które aktualnie wynosi ponad 150.000 zł. Wnioskodawca nie jest w stanie zaciągnąć dodatkowego zobowiązania na poczet pokrycia kosztów postępowania. Dodatkowo wyjaśnił, że posiadany przez niego samochód osobowy stał się przedmiotem zastawu skarbowego nałożonego przez Urząd Skarbowy w [...], natomiast prowadzona działalność gospodarcza z uwagi na brak możliwości regulowania bieżących kosztów, z dniem 30 kwietnia 2017 r. została zawieszona. W załączeniu skarżący przedłożył: potwierdzenie ustanowienia zastawu skarbowego, wydruk z CEIDG, potwierdzenie zajęć komorniczych na koncie osobistym, wydruk z karty kredytowej oraz zeznania podatkowe PIT-36L i PIT-37 za 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. Zgodnie z art. 259 § 1 P.p.s.a., od zarządzeń i postanowień referendarza sądowego w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Natomiast w myśl art. 260 § 1 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzeń i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przy tym zgodnie z art. 260 § 2, w sprawach, o których mowa w § 1, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji - stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a w myśl § 3 tego artykułu sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym (a o takie wnosi skarżący) może być przyznane osobie fizycznej, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Za trafne uznać należy przywołane w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia stanowisko, wyprowadzane z utrwalonego w orzecznictwie sądów administracyjnych poglądu, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach, a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak, pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Przeszkoda ta musi być realna, a do stwierdzenia jej zaistnienia niezbędne jest dokładne poznanie sytuacji wnioskodawcy. To na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 listopada 2012 r., sygn. akt: I FZ 429/12 – dostępne na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak pozostałe, przytaczane w dalszej części uzasadnienia, orzeczenia). Informacje przekazane przez stronę powinny być, jak stanowi wprost art. 252 § 1 P.p.s.a., dokładne, a zatem od wnioskodawcy wymagana jest w tym względzie należyta staranność. Nadto powinny być konkretne i na tyle szczegółowe, by w sposób wyczerpujący obrazowały sytuację majątkową i rodzinną wnioskodawcy w jej całokształcie. Orzecznictwo sądowoadminstracyjne przyjmuje, że osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek współdziałania z sądem w tym zakresie, gdyż jedynie wnioskodawca może mieć pełną wiedzę na temat swojej sytuacji majątkowej i życiowej. To wnioskodawca musi wykazać, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia odstępstwo od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Właściwe bowiem przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających wobec niej zastosowanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwi sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji majątkowej. Nastąpić to może tylko w przypadku, gdy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonujący, tj. spójny, niebudzący wątpliwości, że znajduje się w sytuacji pozwalającej na przyznanie jej prawa pomocy. Taka sytuacja jest w orzecznictwie definiowana jako ta, w której zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 3 stycznia 2013 r., sygn. akt II FZ 987/12). Wynika to z faktu, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa. Odnosząc powyższe rozważania do rozpatrywanej sprawy Sąd nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia. Mając bowiem na uwadze treść oświadczenia skarżącego, złożonego na urzędowym formularzu, a także sposób ustosunkowania się przez niego do wezwania referendarza z dnia 8 marca 2018 r., stwierdzić należy, że wyrażona w zaskarżonym postanowieniu ocena o niespójności oświadczeń skarżącego była uprawniona i zasadna. Przypomnieć w tym miejscu należy, że to na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Obowiązku wykazania nie można zatem, jak oczekiwałby tego wnoszący sprzeciw sprowadzić do "oświadczenia", że okoliczności dane zachodzą. "Wykazanie", o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. musi nastąpić przy użyciu środków, które pozwalają na weryfikację twierdzeń wnioskodawcy w oparciu o stosowne oświadczenia, czy złożone dokumenty. Na obecnym etapie postępowania skarżący jest obowiązany do uiszczenia wpisu od skargi, który zgodnie z postanowieniami § 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193) – wynosi kwotę 126 zł. Uwzględnić również należy, iż oprócz niniejszego postępowania, ze skargi strony toczy się obecnie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Opolu kilka innych postępowań zarejestrowanych pod sygn. I SA/Op 82/18 do I SA/Op 87/18, a łączna wysokość wpisów należnych od wszystkich skarg z udziałem skarżącego stanowi kwotę 2.674 zł. W kontrolowanej sprawie u podstaw odmowy przyznania skarżącemu prawa pomocy legło stwierdzenie, że wnioskodawca nie wyjaśnił w sposób wyczerpujący swojej sytuacji finansowej, w szczególności nie przedstawił wiarygodnej informacji dotyczącej źródeł finansowania wykazanych przez niego wydatków. Skarżący oświadczył bowiem, że ponosi stałe miesięczne koszty utrzymania, które według wyjaśnień stanowią łącznie kwotę 2.350 zł, (w tym: opłata czynszowa w wysokości 500 zł, świadczenie alimentacyjne w kwocie 450 zł, obsługa karty kredytowej w kwocie 600 zł, wydatki na wyżywienie, ubrania, środki czystości i higieny 800 zł). Z kolei jako źródło dochodu podatnik wskazał miesięczne wynagrodzenie za pracę w wysokości 487 zł netto. Porównanie wielkości ponoszonych wydatków razem ok. 2.350 zł, z uzyskiwanymi dochodami 487 zł wskazuje zatem wyraźnie na niedobór środków na zaspokojenie ponoszonych kosztów. Wprawdzie w piśmie z dnia 3 kwietnia 2018 r. skarżący oświadczył, że korzysta z pomocy, tj. "środki na utrzymanie wymaganych spłat pożyczam od rodziny oraz znajomych" ... "pozostałe środki pozyskuje z pożyczek prywatnych oraz od rodziny - rodziców", niemniej jednak w żaden sposób faktu tego nie udokumentował, również na etapie wniesionego sprzeciwu. Nie wskazał, kto rzeczywiście udziela mu tej pomocy, w jakiej formie i zakresie. Oceny tej nie zdołały podważyć podniesione w piśmie strony ogólnikowe i lakoniczne wyjaśnienie. W szczególności skarżący nie wyjaśnił zakresu uzyskiwanej pomocy pomimo, iż dane te, zgodnie z wezwaniem należało udokumentować. Tymczasem, jak już wyżej wskazano, samo przedstawienie Sądowi pewnych okoliczności, bez ich poparcia stosownymi dokumentami, uprawdopodobniającymi chociażby podniesione twierdzenia, nie może być uznane za wystarczające dla pozytywnego rozpatrzenia wniosku. To do skarżącego bowiem należał obowiązek wskazania i udokumentowania wszystkich aktualnych źródeł utrzymania. Jak bowiem powszechnie przyjmuje się w orzecznictwie, poprzestanie jedynie na złożeniu oświadczeń nie jest wystarczające, muszą one być co do zasady poparte dokumentami lub dowodami przemawiającymi za zasadnością twierdzeń zawartych we wniosku (por. postanowienie NSA z dnia 25 listopada 2011 r., sygn. akt I GZ 518/14). Sąd nie jest przy tym zobligowany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy pełna ocena stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych, z uwagi na postawę wnioskodawcy, nie jest możliwa. Za prawidłową zatem Sąd uznaje ocenę, że wykazane przez skarżącego we wniosku dochody budzą uzasadnione wątpliwości co do wiarygodności oświadczenia w tym zakresie. Podkreślić należy, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym nie budzi wątpliwości, że uchylanie się przez stronę od obowiązków nałożonych w toku postępowania uzupełniającego należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 8 listopada 2006 r., sygn. akt II OZ 1112/06, ONSAiWSA 2007, nr 4, poz. 79). Nie może ujść także uwadze, że z nadesłanych przez stronę dokumentów bezspornie wynika, że podatnik od 2007 r. zatrudniony jest w firmie A M. K., na czas nieokreślony, na stanowisku [...], natomiast średnie miesięczne wynagrodzenie za świadczoną pracę z ostatnich trzech miesięcy wynosi 451,85 zł netto. Zauważyć należy, że podatnik jest osobą młodą i zdolną do pracy. Posiadając kwalifikacje oraz doświadczenie zawodowe (skarżący zatrudniony jest na stanowisku kierowniczym w branży informatycznej od 2007 r.) ma niewątpliwie znaczące możliwości podjęcia dodatkowego zatrudnienia, w celu poprawy warunków materialnych. Uwzględniając wykazywane przez podatnika dochody, nie sposób uznać, że skarżący przy dochodach plasujących się na granicy ubóstwa jest w stanie prowadzić odrębne i samodzielne gospodarstwo domowe. Z logiki i doświadczenia życiowego wynika, że osoba, której sytuacja materialna jest trudna, dąży wszelkimi możliwymi sposobami by ją polepszyć. To, że skarżący nie podejmuje żadnych działań w tym kierunku i zdaje się wyłącznie na pomoc osób trzecich, nie jest przesłanką pozwalającą na finansowanie go ze środków budżetu Skarbu Państwa. Pozostaje to w sprzeczności z założeniem ustawodawcy dotyczącym osób, którym prawo pomocy ma być udzielone ze środków publicznych, na które składają się inni podatnicy. Powyższe uwagi poddają również pod wątpliwość oświadczenie strony dotyczące samodzielnego pozostawania w gospodarstwie domowym. Twierdzenie skarżącego w tym zakresie może rodzić przypuszczenie, że wnioskodawca może pozostawać we wspólnocie rodzinnej i majątkowej z inną osobą (innymi osobami) – w tym przypadku ze swoimi rodzicami. To z kolei oznacza, że łączne wydatki i potrzeby finansowe tych osób bezsprzecznie kształtują status majątkowy wnioskodawcy. Sąd podkreśla, że za uwzględnieniem wniosku o przyznanie prawa pomocy nie mogła przemawiać również akcentowana przez podatnika okoliczność obsługi kredytów, czy fakt spłaty rat kredytowych oraz innych zobowiązań. Skarżący wykazał, że posiada limit kredytowy na karcie kredytowej ustalony w wysokości 55.000,00 zł. Zdaniem Sądu, zdolność kredytowa osób obiektywnie ubogich, a tak przedstawia swój status skarżący, uniemożliwia im posiadanie kart kredytowych pozwalających na tak wysoki limit zadłużenia (por. postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2016 r., I OZ 559/06). Należy wskazać, że w strukturze wydatków koszty związane z uregulowaniem zobowiązań prywatnoprawnych, w tym zobowiązań kredytowych, w żadnym razie nie mają priorytetu przed kosztami sądowymi. Wprawdzie obowiązek spłaty zobowiązań finansowych ma wpływ na sytuację materialną strony, nie stanowi jednak przesłanki, która przesądziłaby o zwolnieniu od kosztów sądowych i okoliczność ta nie przesądza o braku możliwości poniesienia kosztów związanych z postępowaniem sądowoadministracyjnym. Spłata kredytu i innych zobowiązań cywilnoprawnych nie jest wydatkiem, którego ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. W orzecznictwie sądowym ukształtowało się już stanowisko, że zobowiązania cywilnoprawne nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego. Dbałość o regulowanie zobowiązań prywatnoprawnych nie wyklucza bowiem konieczności regulowania nie mniej ważnych należności o charakterze publicznoprawnych (por. postanowienie NSA z 20 stycznia 2012 r., sygn. akt I FZ499/11; LEX nr 1103914). W konsekwencji, w ocenie Sądu, nie znajduje uzasadnienia, aby skarżący dysponując tak ograniczonymi środkami finansowymi w pierwszej kolejności ponosił wydatki na zaspokojenie zobowiązań o charakterze prywatnoprawnym oczekując jednocześnie, że koszty związane z postępowaniem sądowym zostaną pokryte ze środków publicznych. Dodać jednocześnie należy, że jakkolwiek akcentowane przez skarżącego okoliczności poniesienia straty w 2017 r., zawieszenia działalności gospodarczej, czy obciążeń i dokonanych zajęć rachunków bankowych niewątpliwie wpływać mogą na jego sytuację majątkową, to w obliczu wybiórczego przedstawienia materiału źródłowego, nie ma możliwości rzetelnej oceny tej zależności. Przyjęcie natomiast argumentacji zaprezentowanej przez podatnika prowadziłoby do wniosku, że w zasadzie każdy podmiot, który przykładowo zrezygnował z aktywności i zawiesił działalność gospodarczą albo względem którego np. prowadzona jest egzekucja administracyjna, powinien być zwolniony z ponoszenia kosztów sądowych. Oceny powyższej nie zmienia fakt, że skarżący, choć przedstawił dokumenty potwierdzające wysokość ponoszonych obciążeń, w dalszym ciągu nie uwiarygodnił kwestii realnych środków jakimi dysponuje. Odnośnie wydatków w większości nadesłał wyciągi z kont potwierdzające istniejące na nich zadłużenia. Uzasadniony jest zatem wniosek, że podatnik uwypukla jedynie fakty ujawniające liczne rozchody, pomijając kwestię rzeczywiście posiadanych środków i dochodów. Reasumując, Sąd stwierdza, że postawa podatnika, który w sposób selektywny prezentuje informacje mające potwierdzić jego sytuację majątkową uniemożliwia uzyskanie pewności, co do jego rzeczywistej sytuacji finansowej. Przemilczenie pewnych okoliczności albo zdawkowe oświadczenie (np. co do obecnych źródeł utrzymania) nakazują przyjąć, że rozstrzygniecie referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy było prawidłowe. Jeżeli strona nie wyjaśnia wątpliwości rodzących się na podstawie złożonych dokumentów co do jej faktycznej sytuacji, to nie może liczyć na przyznanie wyjątku od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez prawo pomocy. W tej sytuacji prawidłowo referendarz sądowy rozstrzygnął, że w sprawie nie zaszły przesłanki przemawiające za obciążeniem Skarbu Państwa kosztami prowadzonego przez stronę postępowania sądowoadministracyjnego. Z powyższych względów Sąd nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonego sprzeciwem postanowienia poprzez przyznanie stronie prawa pomocy w dochodzonym zakresie i na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.