II SA/Op 133/16

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu Violetta Radecka po rozpoznaniu w dniu 26 lipca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. M. o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi J. M. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Opolu z dnia 28 grudnia 2015 r., nr [...] w przedmiocie przyznania płatności rolnośrodowiskowej w pomniejszonej wysokości postanawia: 1) zwolnić skarżącą od uiszczenia opłaty kancelaryjnej za odpis wyroku wraz z uzasadnieniem oraz wpisu od skargi kasacyjnej, 2) w pozostałym zakresie niewymienionym w punkcie 1, wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oddalić, 3) ustanowić J. M. radcę prawnego. Wyrokiem z dnia 16 czerwca 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, oddalił skargę J. M. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Opolu z dnia 28 grudnia 2015 r., nr [...], dotyczącą przyznania płatności rolnośrodowiskowej w pomniejszonej wysokości na rok 2014. Na skutek wniosku skarżącej, doręczony został jej pełnomocnikowi odpis zapadłego w sprawie wyroku wraz z uzasadnieniem. Skarżąca wniosła także o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego z urzędu. Uzasadniając swoje żądanie wskazała na złą sytuację finansową jej rodziny, która utrzymuje się z prowadzonego przez skarżącą gospodarstwa rolnego. Podniosła, że zaciągnęła kredyty na zakup sprzętu rolnego, a zeszłoroczna susza i decyzje organu o odmowie płatności rolnośrodowiskowych oraz sankcje za nienależnie pobrane płatności za lata 2011 i 2012, wpływają niekorzystnie na sytuację materialną jej rodziny. Zdaniem skarżącej, grozi jej zerwanie umów kredytowych zaciągniętych w bankach. W oświadczeniu o stanie majątkowym i rodzinnym podała, że tworzy wspólne gospodarstwo domowe z mężem oraz trójką pełnoletnich dzieci w wieku: [...] lat, [...] lat i [...] lata. Rodzina skarżącej utrzymuje się, zgodnie z jej oświadczeniem, z dochodów uzyskiwanych z tytułu gospodarstwa rolnego i dopłat przyznawanych przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, a łączna wysokość dochodu uzyskała wysokość w 2015 r. – 180.000 zł. Skarżąca podała także, że posiada dom jednorodzinny o powierzchni [...] m² o wartości szacunkowej 200.000 zł; prowadzi produkcję roślinną na powierzchni [...] ha własnościowego gospodarstwa rolnego i dzierżawy od ANR ([...] ha) oraz ustnej dzierżawy ([...] ha); posiada podstawowy sprzęt do uprawy – 3 ciągniki, 2 przyczepy, sprzęt rolniczy niezbędny do produkcji. Wyjaśniła, że wszystko co posiada jest objęte małżeńską wspólnością majątkową; dwaj synowie skarżącej nie pracują zarobkowo, są osobami bezrobotnymi, a córka jest uczennicą. Podniosła, że w ubiegłym roku susza spowodowała duże straty w jej gospodarstwie w uprawie, rzędu 56%, co potwierdzają załączone protokoły. Skarżąca wskazała, że posiada kredyty zaciągnięte w sześciu bankach i instytucjach finansowych, na łączną kwotę 1.179.000 zł. Pismem z dnia 22 czerwca 2016 r. referendarz sądowy wezwał skarżącą do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy przez złożenie wyjaśnień i dokumentów. Zobowiązał skarżącą do wskazania jakiej wysokości są koszty utrzymania jej domu przez nadesłanie rachunków lub oświadczenia o ich wysokości za energię elektryczną, wodę itp.; do przedłożenia wyciągów z posiadanych przez skarżącą i wszystkich członków jej gospodarstwa domowego rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich 3 miesięcy. Zażądał także aktualnych zaświadczeń z właściwego urzędu pracy o tym, że synowie skarżącej są osobami bezrobotnymi; udokumentowania odpowiednim zaświadczeniem z banku stanu posiadanych kredytów, oraz wysokości spłacanych, co miesiąc rat z tego tytułu. Zwrócił się ponadto o przedłożenie zaświadczenia z właściwego Urzędu Gminy o dochodowości posiadanego gospodarstwa rolnego; zaświadczenia z uczelni córki o pobieraniu lub też nie pobieraniu przez nią stypendium naukowego, socjalnego itp., oraz wskazania wysokości tego świadczenia; wskazanie rocznika, marki i szacunkowej wartości posiadanego sprzętu rolniczego, w tym w szczególności ciągników. Referendarz zobowiązał także skarżącą do przedłożenia protokołu potwierdzającego kwotę straty w plonach w ubiegłym roku, a także wyjaśnienia, czy dochód ze sprzedaży płodów rolnych i dopłat rolnych wyniósł w 2015 r. deklarowaną w PPF (rubryka nr 9) kwotę 18.000 zł, czy wyniósł tyle już w roku 2016, a także ile stanowił dochód z dopłat, a ile ze sprzedaży. W odpowiedzi na powyższe, skarżąca w piśmie z dnia 4 lipca 2016 r. wyjaśniła, że obaj synowie pozostają bez pracy i nie są zarejestrowani z urzędzie pracy. Wynika to z faktu, że jeden z nich podjął zatrudnienie na czas określony (3 miesiące), a po upływie tego okresu pozostaje nadal bez zatrudnienia (w załączeniu do akt odpis umowy zlecenia). Drugi z synów podjął próbę zatrudnienia poza granicami kraju, która jednakże nie powiodła się z uwagi na barierę językową oraz napływ nowej kadry pracowników. Skarżąca podniosła, że wobec poszukiwania pracy za granicą, syn wnioskował w urzędzie pracy o przełożenie terminu do stawienia się w tamtejszym urzędzie, a pomimo tego wykreślono go z rejestru bezrobotnych wobec właśnie nie stawienia się w wyznaczonym terminie. Obecnie syn pozostaje bez zatrudnienia i bez prawa do uzyskania statusu osoby bezrobotnej. Obydwaj synowie pomagają rodzicom w gospodarstwie rolnym. Najmłodsza córka, zgodnie z oświadczeniem skarżącej, nie otrzymuje stypendium, ani żadnej pomocy finansowej z uczelni. Skarżąca stwierdziła, że posiada sprzęt rolniczy w postaci dwóch ciągników (każdy o wartości szynkowej – 70.000 zł), pługa, brony talerzowej, opryskiwacza, siewnika, dwóch przyczep – wszystko o wartości 80.000 zł. Oświadczyła, że dochód ze sprzedaży w 2015 r. wyniósł 18.000 zł, a dopłaty unijne to rekompensata do produkcji rolnej (nakłady), natomiast w 2016 r. skarżąca nie osiągnęła jeszcze żadnych dochodów, bowiem utrzymuje się tylko z gospodarstwa rolnego – produkcji roślinnej, a żniwa dopiero się odbędą. Oświadczyła także, że koszt utrzymania jej domu to kwota rzędu 300 zł miesięcznie. Odnosząc się do żądania referendarza w kwestii przedłożenia zaświadczeń, skarżąca podała, że nie może ich uzyskać z uwagi na konieczność opłacenia wydania zaświadczeń, a ona nie posiada na ten cel środków. Ponadto, uzyskanie zaświadczenia z uczelni córki wymaga podróży do [...], co wiąże się z kolejnymi wydatkami. Skarżąca podała także, że oprócz dotychczasowych problemów rodziny, pojawił się kolejny, bowiem w dniu 30 czerwca 2016 r. podczas wyładowań atmosferycznych, piorun uderzył w instalację elektryczną domu skarżącej, na skutek czego powstał pożar, doszło do spalenia instalacji i urządzeń do niej podłączonych, a obecnie nie posiada w domu prądu. Dom nie był także ubezpieczony na okoliczność wystąpienia tego typu zdarzeń. Na potwierdzenie zaistniałego zdarzenia, skarżąca dołączyła do akt sprawy odpis wydanego przez straż pożarną protokołu z dnia 30 czerwca 2016 r. o przekazaniu obiektu objętego działaniem ratowniczym. W aktach sprawy znajdują się także odpisy: - decyzji o utracie przez synów skarżącej statusu osoby bezrobotnej; decyzji Burmistrza [...] z dnia 24 listopada 2015 r. i 3 czerwca 2016 r. o odroczeniu terminu płatności zobowiązania podatkowego, odpowiednio z tytułu III i IV raty za 2015 r. w wysokości 6.230,00 zł do dnia 30 czerwca 2016 r., a z tytułu I i II raty za 2016 r. w wysokości 5.519,00 zł do dnia 31 sierpnia 2016 r.; - decyzji ww. organu z dnia 11 lutego 2016 r. z tytułu podatku rolnego, podatku leśnego i od nieruchomości za 2016 r., w łącznej wysokości 11.035,00 zł; - protokołu z dnia 3 września 2015 r. oszacowania zakresu i wysokości szkód w gospodarstwie rolnym spowodowanych zjawiskiem atmosferycznym, tj. suszą powstałą na skutek dwumiesięcznych niedoborów opadów (w okresie od dnia 20 czerwca 2015 r. do dnia 31 sierpnia 2015 r.), w którym wskazano kwotę obniżenia przychodu upraw skarżącej w wyniku wystąpienia suszy na łączną kwotę 128.538,08 zł (z tytułu upraw: kukurydzy - 115.593,49 zł, soi – 12.117,12 zł, ziemniaków – 827,43 zł) wobec średniego przychodu z trzech ostatnich lat w wysokości 228.407,02 zł; - decyzji Wójta Gminy [...] o wymiarze łącznego zobowiązania pieniężnego za 2016 r. z tytułu podatku rolnego w wysokości 617 zł; - decyzji Burmistrza [...] w sprawie wymiaru podatku rolnego za 2016 r. w wysokości 1.558,00 zł; - harmonogramów spłat kredytów w: A S.A. z ratą miesięczną w wysokości 1.287,17 zł; w B – 855,67 zł i 476,02 zł; w C – ok. 700 zł; - wyciągu bankowego z D z saldem: -400.000,00 zł oraz terminarz spłat rat kredytu w wysokości 1.943,07 zł miesięcznie; - wezwań do zapłaty z różnych banków i instytucji finansowych; - wypowiedzenia umowy kredytu datowane na dzień 6 maja 2016 r., z tytułu zadłużenia na kwotę 86.006,00 zł. Działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r., poz. 718), zważono co następuje: W przywołanej wyżej ustawie Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – zwanej dalej w skrócie: "P.p.s.a.", przewidziana została instytucja procesowa prawa pomocy, której istota przejawia się w tym, że obejmuje ona zwolnienie strony od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 244 § 1 P.p.s.a.). Przez koszty sądowe rozumieć należy przy tym opłaty sądowe (czyli wpis sądowy i opłatę kancelaryjną) oraz zwrot wydatków. Ustawodawca w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. określił przesłanki udzielenia osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym stanowiąc, że przyznanie tego prawa następuje wówczas, gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast w zakresie częściowym, gdy wykaże, nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). W orzecznictwie sądowym utrwalony został pogląd, że zasadność wniosku o udzielenie prawa pomocy powinna być rozpatrywana zarówno pod kątem obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, jak i pod kątem możliwości finansowych strony (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 1981 r., sygn. akt IV PZ 5/81, opubl. LEX nr 8305; T. Woś, H. Knysiak – Molczyk, M. Romańska: "Postępowanie sądowoadministracyjne" Wyd. I, Warszawa 2004 r., str. 379). Sąd przede wszystkim dokonuje zatem oceny kosztów utrzymania koniecznego strony w stosunku do jej stanu majątkowego i w stosunku do kosztów sądowych, jakie są wymagane od strony na podstawie przepisów prawa. W niniejszym przypadku istotne jest więc ustalenie wpierw kosztów sądowych ciążących na skarżących, a następnie dokonanie oceny możliwości poniesienia tychże kosztów, w kontekście ich sytuacji materialnej. Uwzględniając powyższe uwagi na tle rozpoznawanej sprawy zważono, że na obecnym etapie postępowania sądowego skarżąca jest zobowiązana do uiszczenia opłaty kancelaryjnej za odpis orzeczenia z uzasadnieniem, doręczonego na skutek wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku (podstawa prawna: § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości opłat kancelaryjnych w sprawach sądowoadministracyjnych - Dz.U. Nr 221, poz. 2192 z późn. zm.) oraz wpis od skargi kasacyjnej (§ 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U. Nr 221, poz. 2193 z późn. zm.). Opłaty powyższe należało zatem objąć zakresem rozpoznania wniosku. Brak jest natomiast podstaw do zwolnienia skarżącej od uiszczonego już w dniu 8 marca 2016 r., wpisu od skargi w wysokości 200 zł, albowiem opłata ta została dokonana przed złożeniem wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wniosek taki jest z kolei skuteczny od chwili jego wniesienia (w niniejszej sprawie, od dnia 16 czerwca 2016 r.) i nie obejmuje zwolnienia od kosztów, do uiszczenia których strona obowiązana jest przed jego złożeniem (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 czerwca 2004 r., sygn. akt FZ 125/04, udostępnione w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, znajdującej się na stronie internetowej NSA: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Z tych względów wniosek skarżącej w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi należało oddalić. Oceniając natomiast sytuację materialną skarżącej, w pierwszej kolejności należało dokonać systematyzacji treści oświadczeń i dokumentów złożonych w trakcie postępowania. Skarżąca oświadczyła, że tworzy wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem oraz trójką dzieci. Referendarz zważył także odnosząc się do uzyskiwanego przez rodzinę skarżącej dochodu, że dane te nie zostały przez nią przedstawione jednoznacznie. Mianowicie, w formularzu wniosku wnioskodawczyni wskazała kwotę 180.000 zł, stanowiącą jej dochód roczny, z kolei w piśmie z dnia 4 lipca 2016 r. podała, że dochód ze sprzedaży w 2015 r. osiągnął wysokość 18.000 zł, a dopłaty unijne to rekompensata do produkcji rolnej. Skarżąca nie określiła jednocześnie wysokości uzyskanych dopłat. Posiłkując się zatem przedstawionym przez nią odpisem decyzji o przyznaniu płatności za 2015 r. (decyzja z dnia 7 marca 2016 r., k-98 akt sądowych), przyjąć należało, że wyniosły one 111.186,84 zł. Ponadto przyjąć należało, że skarżąca posiada [...] ha gruntów (w tym [...] ha z tytułu dzierżawy), co podała w formularzu wniosku. Wskazać zatem można, kierując się regulacjami art. 18 ustawy z 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (Dz.U. z 2016 r., poz. 617), że dochód z gospodarstwa rolnego wylicza się przyjmując za podstawę wielkość posiadanych gruntów w ha przeliczeniowych, tj. w przypadku skarżącej 86 ha przel. Zgodnie z obecnie obowiązującym, a wydanym na podstawie powołanego unormowania obwieszczeniem Prezesa GUS z dnia 23 września 2015 r. w sprawie wysokości przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego w 2014 r. (MP z 2015 r., poz.861), dochód ten wyniósł 2.506 zł. Stąd dochód z posiadanych gruntów rolnych, obliczony na podstawie przywołanych przepisów uznać należało za kształtujący się na poziomie 215.516 zł rocznie, tj. 17.959,60 zł miesięcznie (86 ha przel. x 2.506 zł = 215.516 /dochód roczny/: 12 miesięcy = 17.959,60 zł). Niejako wartość tę potwierdza średni przychód gospodarstwa skarżącej z trzech ostatnich lat podany w protokole oszacowania szkód, w którym wskazano wartość – 228.407,02 zł (k-120 akt). Jednocześnie jednak w protokole tym wskazuje się na kwotę obniżenia przychodu w 2015 r. w wyniku wystąpienia suszy, tj. o 128.538,04 zł, przyjmując tym samym uzyskany przychód w 2015 r. na poziomie 99.868,98 zł, co daje po uśrednieniu uzyskanych dopłat kwotę 9.965,85 zł miesięcznie. Z akt sprawy wynika natomiast, że skarżąca ponosi wydatki na bieżące utrzymanie domu w wysokości 300 zł, raty kredytowe – ok. 5.261,93 zł, należności z tytułu podatku – 1.100 (uśrednione w stosunku miesięcznym). W ocenie referendarza przedstawiona sytuacja materialna i bytowa skarżącej, daje podstawę do przyznania jej prawa pomocy przez ustanowienie radcy prawnego i zwolnienie od opłaty kancelaryjnej oraz wpisu od skargi kasacyjnej. Referendarz przyjmując taki pogląd, kierował się materiałem dowodowym zebranym w sprawie i zważył na specyfikę działalności rolniczej stanowiącej źródło utrzymania skarżącej, w szczególności na fakt, że podany wyżej przychód przeznaczany jest nie tylko na bieżące utrzymanie rodziny i kosztów mieszkaniowych, ale ze środków tych skarżąca zobowiązana jest ponosić wydatki związane z bieżącą działalnością (w tym zakup sprzętu i środków niezbędnych do prowadzenia gospodarstwa). Ponadto, przychód ten ma charakter jednorazowy, obejmuje cały rok i stanowi jedyne źródło utrzymania pięcioosobowej rodziny. Z oświadczenia skarżącej wynika bowiem, że pełnoletni synowie wspólnie z rodzicami zajmują się gospodarstwem rolnym, a córka jest osobą uczącą się. Referendarz dał wiarę przy tym twierdzeniu skarżącej, że synowie pomimo prób podjęcia zarobkowania, co było przyczyną ich wyrejestrowania się jako osób bezrobotnych, nie mogą znaleźć stałego zatrudnienia. W tym miejscu wskazać bowiem należy na wyrażany w orzecznictwie pogląd, że orzekając o przyznaniu prawa pomocy referendarz sądowy (sąd) powinien mieć na uwadze nie tylko osiągany dochód, ale także samą możliwość zarobkowania przez wnioskującego i osób tworzących z nim wspólne gospodarstwo domowe. Nie można bowiem dopuścić do sytuacji, w której zdolna do podjęcia pracy, jednakże z wyboru niepracująca osoba, korzysta ze środków budżetu państwa w celu prowadzenia swoich spraw przed sądem i nie ponosi żadnego wysiłku, aby w kosztach tych partycypować w jakimkolwiek zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 22 czerwca 2010 r., I GZ 189/10, powołana strona internetowa). Zdaniem referendarza przedstawione przez skarżącą w tym względzie argumenty, a w szczególności odpis umowy zlecenia pokazujący wykonywanie prac zarobkowych przez jednego z synów w okresie od 22 lutego 2016 r. do dnia 31 maja 2016 r., tezę o próbach podjęcia, lecz niemożności zatrudnienia przez jej synów, uprawdopodabniają. W kontekście uzyskiwanych dochodów nie można tracić z pola widzenia okoliczności, że gospodarstwo rolne skarżącej zostało w 2015 r. dotknięte suszą, co w znacznym stopniu przyczyniło się do obniżenia uzyskiwanego z niego przychodu, tj. o ok. 56%, co z kolei stanowi realną przyczynę zachwiania jej płynności finansowej. Dodatkowo, w dniu 30 czerwca 2016 r., co potwierdza zaświadczenie wydane przez straż pożarną, miał miejsce pożar domu skarżącej, który naraził ją na kolejne wydatki. O trudnościach finansowych skarżącej świadczy wiele wezwań do zapłaty, kierowanych przez banki i instytucje finansowe, a nawet wypowiedzenie umowy kredytowej z uwagi na nie spłacanie należności. Więcej, znajdują się także decyzje organów samorządowych prolongujące spłatę należności podatkowych. Referendarz nie kwestionuje przy tym przyjętego w orzecznictwie poglądu, że co do zasady sam fakt spłaty zaciągniętych kredytów nie stanowi przesłanki do zwolnienia od kosztów sądowych, a spłata zobowiązań z tytułu tychże kredytów bankowych nie korzysta z pierwszeństwa zaspokojenia przed należnościami publicznoprawnymi. Zaciągnięte przez stronę kredyty świadczą bowiem o jego zdolnościach płatniczych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 czerwca 2005 r., sygn. akt II GZ 56/05, nieopubl.). Zdaniem referendarza, przepisy P.p.s.a. w sposób precyzyjny określają warunki przyznania prawa pomocy, jednakże kryteria te każdorazowo odnosić należy do sytuacji finansowej ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy. Dopiero analiza podanych we wniosku okoliczności dokonywana w związku z przepisami P.p.s.a. daje odpowiedź, czy w odniesieniu do konkretnej sytuacji zachodzą przesłanki przemawiające za uwzględnieniem wniosku w aspekcie wysokości obciążeń finansowych, jakie muszą zostać poniesione przez stronę na konkretnym etapie postępowania, a zatem czy strona posiada realną możliwość ich poniesienia. W orzecznictwie przyjmuje się nadto, że dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy, w części dotyczącej ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, kluczowe znaczenie ma etap postępowania sądowego, w którym taki wniosek został zgłoszony (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2005 r., sygn. akt II OZ 818/05, niepubl.). Wyrokiem z dnia 10 czerwca 2016 r. została oddalona skarga J. M. Od przedmiotowego orzeczenia przysługuje skarga kasacyjna (art. 173 § 1 P.p.s.a.), a powyższy środek odwoławczy objęty jest przymusem adwokacko - radcowskim (art. 175 § 1 P.p.s.a.). A zatem od przyznania prawa pomocy przez ustanowienie pełnomocnika z urzędu może być uzależniona realizacja przez skarżącą prawa do sądu. Mając na względzie przedstawione okoliczności sprawy, referendarz działając na zasadzie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a., orzekł o przyznaniu skarżącej prawa pomocy w zakresie określonym w sentencji.