II SA/Op 149/18

Starszy referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu Anna Misiak-Janik po rozpoznaniu w dniu 16 maja 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia A z siedzibą w [...] o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia A z siedzibą w [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 20 września 2017 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia lokalizacji inwestycji celu publicznego postanawia: odmówić przyznania prawo pomocy w zakresie objętym wnioskiem. Stowarzyszenie A z siedzibą w [...] (zwane dalej "Stowarzyszeniem"), działając przez swojego przedstawiciela, wniosło do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu, z dnia 20 września 2018 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia lokalizacji inwestycji celu publicznego. Odpowiadając na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł, odebrane w dniu 17 kwietnia 2018 r., Stowarzyszenie w dniu 23 kwietnia 2018 r. (data stempla pocztowego) przesłało urzędowy formularz wniosku PPPr, składany przez osoby prawne lub jednostki organizacyjne nie posiadające osobowości prawnej, podpisany przez jego przedstawiciela S. K. W tym miejscu przychodzi zauważyć, że w rubryce nr 15 urzędowego formularza wniosku PPPr złożonego przez Stowarzyszenie brak jest podpisu osoby wnoszącej - uprawnionej do jego reprezentacji. Przedstawiciel Stowarzyszenia złożył jednak ten podpis w rubryce nr 13 wniosku, obejmującej dane osoby wnoszącej - uprawnionej do reprezentacji Stowarzyszenia, co zostało uznane – przez referendarza sądowego - za spełnienie wymogu podpisania wniosku. Stowarzyszenie wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, to jest poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając wniosek wskazało, że działalność Stowarzyszenia oparta jest na pracy społecznej członków. Stowarzyszenie nie ma żadnego majątku, nie prowadzi żadnej działalności, z której mogłoby czerpać dochody. Niedobór środków w kasie Stowarzyszenia na dzień 23 kwietnia 2018 r. wynosi 1,75 zł. Suma składek członkowskich w Stowarzyszeniu - według nadesłanego rejestru wpływów za okres od 1 stycznia 2018 r. do 23 kwietnia 2018 r. – wyniosła 240 zł, przeznaczono je na opłacenie listów poleconych i materiały poligraficzne. Członków Stowarzyszenia jest 8, 4 z nich to emeryci, 1 rencista i tylko 3 osoby czynne zawodowo. Składki członkowskie są dobrowolne, w regulaminie ustalono jedynie, że ich minimalny wymiar to 20 zł od osoby na rok. Walne Zebranie Członków nie może podwyższyć minimalnej, rocznej stawki członkowskiej, ponieważ tworzą je społecznicy o bardzo niskich emeryturach. Powoduje to brak możliwości zapłacenia wpisu sądowego od skargi, dotyczącej najżywotniejszego interesu społecznego, jakim jest degradowanie przez Burmistrza [...] i zagraniczny kapitał ([...]) – zdrowia oraz użytkowa i rynkowa wartość działek gruntowych polskiej ludności. Stowarzyszenie podało, że nie posiada środków trwałych, a w piśmie procesowym z 23 kwietnia 2018 r. wskazało, że nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej, nie otrzymuje żadnych darowizn, spadków, zapisów, dotacji, nie korzysta ze środków ofiarności publicznej, nie prowadzi wobec powyższych księgi rachunkowej. Stosownie do treści art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, ze zm.) zwanej dalej P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Jednocześnie ustawodawca w art. 246 § 2 pkt 1 i 2 P.p.s.a. uzależnił przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – od wykazania przez stronę, że nie ma ona żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania; (pkt 1), a w zakresie częściowym - od wykazania przez stronę, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (pkt 2). Jak wynika - ze złożonego na urzędowym formularzu oświadczenia o majątku i dochodach oraz znajdującego się w aktach sądowych regulaminu - celem Stowarzyszenia jest szeroko pojęta działalność na rzecz ludności środowiska, rozumianego, jako wszelkie elementy przyrodnicze i środowiskowe, w tym między innymi ochrona przed budową i eksploatacją nadajników nadmiernego promieniowania elektromagnetycznego (PEM), wysokich częstotliwości w pobliżu skupisk ludzkich (stacje bazowe i przekaźniki telefonii komórkowej, nadajniki telewizyjne, stanowiska radiowe, itp.). W rozpoznawanej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony został przez podmiot działający w formie stowarzyszenia i choć w oświadczeniu o stanie majątkowym i dochodach strona podała, że nie posiada środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych, prawo pomocy nie może zostać przyznane. Według referendarza okoliczność, iż stroną skarżącą jest stowarzyszenie zwykłe nie może, sama w sobie, prowadzić do swego rodzaju uprzywilejowania strony skarżącej, w stosunku do innych podmiotów występujących ze skargą do sądu administracyjnego. Treść art. 42 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 roku - Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2017 r. poz. 210, ze zm.) określa, że stowarzyszenie zwykłe wprawdzie nie może prowadzić działalności gospodarczej (art. 42 ust. 1 pkt 3 ww. ustawy), ale może przyjmować darowizny, spadki, zapisy, uzyskiwać dochody z majątku stowarzyszenia i ofiarności publicznej oraz otrzymywać dotacje (art. 42 ust. 2 i 3 ww. ustawy). Stąd uprawniony jest wniosek, że stowarzyszenie zwykłe nie jest pozbawione jakiegokolwiek źródła finansowania. W niniejszej sprawie jednakże Stowarzyszenie podało, że nie ma żadnego majtku, ani dochodów z żadnego z wymienionych wyżej źródeł. Jedyny sposób finansowania Stowarzyszenia to składki członkowskie. Ustalenie tych składek w odpowiedniej wysokości oraz możliwość ich wyegzekwowania leży, zatem w interesie Stowarzyszenia. Okoliczność natomiast, że działalność Stowarzyszenia jest realizowana społecznie przez jego członków, prowadzi do wniosku, że obciążenia wynikające z kosztów sądowych na rzecz Stowarzyszenia winni ponosić właśnie członkowie. Fakt, że Stowarzyszenie jest organizacją prowadzoną na zasadzie wolontariatu, nie oznacza automatycznego zwolnienia go od zapewnienia środków na prowadzenie działalności regulaminowej, w zakres, której wchodzą również sprawy sądowe, wymagające, co do zasady uiszczania opłat i czynienia wydatków. Stowarzyszenia przystępujące do aktywnej realizacji zamierzonych celów także w postępowaniu sądowoadministracyjnym, muszą mieć świadomość, że ich członkowie powinni liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Podkreślić przy tym należy, że z treści art. 246 § 2 P.p.s.a. jednoznacznie wynika, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Chcąc uzyskać prawo pomocy strona powinna wykazać, że podjęła wszelkie, niezbędne kroki zmierzające do wygospodarowania środków pieniężnych na opłacenie kosztów sądowych, jednakże nie przyniosły one zamierzonego efektu. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe, bowiem zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Istnieją zatem prawem przewidziane instrumenty, które umożliwiają zgromadzenie środków finansowych na funkcjonowanie podmiotu, w tym na jego udział w postępowaniach przed sądem. Skoro więc skarżące Stowarzyszenie nie wykazuje zamiaru zgromadzenia środków finansowych od swoich członków, a więc osób bezpośrednio zainteresowanych działalnością Stowarzyszenia, w wysokości umożliwiającej prowadzenie sporu sądowego (zainicjowanego przecież jego skargą), to brak jest podstaw, aby przerzucać ciężary związane z jego funkcjonowaniem na Państwo, czyli ogół obywateli. Podzielając pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego, wyrażony w postanowieniu z dnia 20 grudnia 2006 roku, w sprawie o sygn. akt II OZ 1433/06, dostępne internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych https://cbois.nsa.gov.pl) należy stwierdzić, że skutkiem takiego działania, jest okoliczność, iż faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to jest zaprzeczeniem zasady, prowadzenia działalności stowarzyszenia na bazie własnego majątku. Konstytucja RP przewiduje wprawdzie prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, nie gwarantuje to jednak wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo. Podsumowując wskazać należy, iż osoby zrzeszone w Stowarzyszeniu winny być świadome konieczności finansowego zasilenia jego funduszy, poprzez uiszczanie składek w wysokości umożliwiającej skuteczne funkcjonowanie Stowarzyszenia. Nie można zatem uznać za wystarczającą przesłankę przyznania prawa pomocy ogólnego stwierdzenia wnioskodawcy, że nie posiada środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego, gdyż 5 z 8 członków Stowarzyszenia to emeryci i rencista. Twierdzenie to nie odzwierciedla, bowiem zdolności płatniczych strony skarżącej, jako stowarzyszenia zwykłego osób fizycznych. W konsekwencji uznać należy, iż pomimo tego, że ze złożonego do akt wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika brak środków po stronie Stowarzyszenia, wprost umożliwiających partycypację w kosztach postępowania, to ze wskazanych wyżej przyczyn uprawnione jest oddalenie przedmiotowego wniosku. Prawo do sądu, w realiach niniejszej sprawy. nie zostanie bowiem ograniczone, gdyż jak wykazano wcześniej, podmiot działający w formie stowarzyszenia zwykłego posiada przewidzianą prawem możliwość pozyskiwania środków finansowych, a fakt ich niewykorzystywania nie może pozytywnie oddziaływać na ocenę zasadności żądania strony. Zgodnie natomiast z postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2011 r., sygn. akt I OZ 322/11, internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych https://cbois.nsa.gov.pl). Konstytucja RP przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszeniach, nie gwarantuje jednak wszystkim prawa do finansowania ich działalności przez Państwo, gdyż założeniem instytucji prawa pomocy jest przyznanie pomocy finansowej ze strony Państwa podmiotom, które z powodów od siebie niezależnych nie mogą zgromadzić środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie podmiotom które dobrowolnie zaniechały pozyskiwania tych środków. Fakt, że stowarzyszenie jest organizacją nie przynoszącą dochodu (...) nie oznacza, że jest zwolnione od zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres, której wchodzą również sprawy sądowe, wymagające, co do zasady uiszczania opłat i czynienia wydatków. Referendarz sądowy, zgadzając się z zaprezentowanym powyżej poglądem NSA, w sytuacji, gdy Stowarzyszenie nie wykazało, aby poczyniło jakiekolwiek starania o zebranie środków na prowadzenie sprawy przed sądem, na podstawie 246 § 2 pkt 2 w związku z art. 258 § 1 i 2 pkt 7 P.p.s.a, orzekł jak w sentencji o odmowie przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.