II SA/Op 167/15

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu Anna Misiak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 grudnia 2015 r. wniosku skarżącego C. Z. o przyznanie prawa pomocy zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi C. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 27 czerwca 2014 r., nr [...], w przedmiocie odmowy dofinansowania kosztów kształcenia młodocianego pracownika postanawia: oddalić wniosek skarżącego C. Z. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. C. Z. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 27 czerwca 2014 r., nr [...], w przedmiocie odmowy dofinansowania kosztów kształcenia młodocianego pracownika. Wyrokiem z dnia 9 czerwca 2015 r., Sąd oddalił skargę C. Z. W dniu 7 września 2015 r. wpłynął wniosek skarżącego o zwolnienie go z opłaty 100 zł, za sporządzenie i doręczenie na piśmie wyroku wraz z uzasadnieniem. W związku z tym stosownie do przepisu art. 252 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, z późn. zm.), zwanej dalej P.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy składa się na urzędowym formularzu według ustalonego wzoru, referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu przesłał skarżącemu w dniu 9 września 2015 r. wymagany formularz. Jednocześnie wezwał go do jego wypełnienia i odesłania w terminie 7 dni, pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania, w razie niezastosowania się do wezwania. Skarżący odebrał wezwanie w dniu 14 września 2015 r. i w dniu 21 września 2015 r. (data nadania przesyłki w placówce pocztowej), odesłał wypełniony formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uzasadniając wniosek wskazał, że jest osobą samotną, samodzielnie prowadzącą gospodarstwo domowe i mały zakład mechaniczny. Nie radzi sobie, ma problemy z opłatami, ZUS i podatkami, dochody często nie wystarczają na bieżące opłacenie mediów. Miesięczny dochód to 1000 zł miesięcznie, brak mu na opłatę sądową. Majątek jaki posiada to poniemiecki dom o powierzchni 80 m 2 , oraz działka rolna przydomowa o powierzchni 0,8 ha. Działając na podstawie art. 255 P.p.s.a., referendarz sądowy, zwany tez daje "orzekającym", wezwał skarżącego pismem z dnia 30 września 2015 r. – do rąk jego pełnomocnika - adwokata M. B., w terminie 7 dni od dnia otrzymania niniejszego wezwania do złożenia wyjaśnień i dokumentów, tj. - jakiej wysokości są koszty utrzymania jego domu poprzez nadesłanie rachunków lub oświadczenia o ich wysokości za energię elektryczną, wodę itp., - przedłożenie wyciągów z posiadanych przez niego gospodarstwa domowego (jeśli takowi są) rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich 2 miesięcy lipiec i sierpień 2015 r.) - przesłanie deklaracji VAT-7 za okres od lipca 2015 r. do sierpnia 2015 r., (ewentualnie od sierpnia 2014 r. do września 2015 r.), składanych z prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej, z potwierdzeniem złożenia we właściwym urzędzie, - przesłanie deklaracji podatkowej skarżącego w podatku dochodowym za 2014 r., z potwierdzeniem złożenia we właściwym urzędzie, lub innego zaświadczenia o wysokości dochodów za ten okres, - przesłanie ewentualnych dowodów obciążających skarżącego zadłużeń, z tytułów przez niego wskazanych, jak składki ZUS, podatki, czy innych długów. Wezwanie to zawierało pouczenie, że niezastosowanie się do niego w zakreślonym terminie, może być uznane za niewykazanie spełniania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i skutkować jego odmową. Jednocześnie poinformowano, że strona skarżąca może zwracać się o przedłużenie wyznaczonego w nim 7 dniowego terminu. Pełnomocnik skarżącego odebrał wezwanie z dnia 30 września 2015 r. w dniu 6 października 2015 r. i pismem z dnia 13 października 2015 r. (przesłanym w tym samym dniu), zwrócił się o przedłużenie terminu wykonania wezwania do dnia 15 października 2015 r., z powodu nieobecności osoby prowadzącej rachunkowość skarżącego. Pismem z dnia 19 października 2015 r. orzekający przedłużył wnioskowany termin do dnia 26 października 2015 r. (poniedziałek). W dniu 26 października 2015 r. (data nadania przesyłki w placówce pocztowej), skarżący przesłał pismo, którym wskazał, że majątek to dom mieszkalny w [...]. Prowadzi działalność na zasadzie usług, nie obciążoną podatkiem VAT, dochody osiągane po zapłaceniu tzw. ryczałtu i opłaceniu ZUS i opłat z tytułu mediów, są rzędu 1500 zł. Oświadczył też, że nie ma dalszych zobowiązań i kredytów. Przesłał w załączeniu dowody opłat na ZUS, opłat z tytułu energii i wody. Oświadczył, że deklarację VAT której rodzaj opisał w sposób dla orzekającego, nieczytelny, jako ze "ZUIU", prześle dopiero po otrzymaniu jej od księgowego. Do pisma dołączył 3 dowody opłacenia składek ZUS z dnia 10 października 2015 r., na kwoty 279,41 zł, 754,67 zł i 58,20 zł, wezwanie z dnia 19 października 2015 r., Tauronu do zapłaty kwoty 261,15 zł do dnia 5 listopada 2015 r., fakturę do zapłaty kwoty 34,56 zł za wodę i kanalizację z terminem płatności do dnia 10 listopada 2015 r., dowód zapłaty kwoty 146,17 zł za telefon komórkowy w dniu 9 października 2015 r. Wobec nie przesłania przez skarżącego wszystkich żądanych dokumentów, jak przykładowo: wyciągów z rachunków bankowych, deklaracji w podatku dochodowym lub innego zaświadczenia o wysokości dochodów w 2014 r., orzekający wezwał go pismem z dnia 9 listopada 2015 r. do rąk jego pełnomocnika, do nadesłania brakujących dokumentów wynikających z wezwania z dnia 30 września 2015 r., w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania, wskazując, że niezastosowanie się do wezwania w zakreślonym terminie będzie uznane za niewskazanie przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i spowoduje jego odmowę. Skarżącemu, jak wynika ze zwrotnego pocztowego potwierdzenia odbioru przesyłki pocztowej wezwanie to zostało doręczone do rąk jego pełnomocnika-adwokata M. B., w dniu 16 listopada 2015 r. Skarżący przesłał w dniu 23 listopada 2015 r., pismo z tego samego dnia, wskazał w nim, że przesyła dokumenty bankowe w ilości 4 o stanie konta, deklarację podatkową o dochodach za rok 2014 r., PIT-36, rachunek opłat za wodę i kanalizację, decyzję o zobowiązaniach podatkowych tytułu z podatku od nieruchomości. Z deklaracji podatkowej za rok 2014 r. wynika, że skarżący uzyskał przychód w kwocie 19663,64 zł, dochód 16358,49 zł, dochód do opodatkowania wynosił 7760,93 zł, podatek 840,96 zł. Saldo na koncie bankowym skarżącego, wynikające z najnowszego wydruku z tego konta z dnia 31 października 2015 r., wynosił 538,35 zł. Skarżący przesłał też fakturę VAT za wodę i kanalizację za okres od 16 października 2015 r. do 30 listopada 2015 r., na kwotę do zapłaty 13,82 zł, wskazano też w niej trzy faktury nierozliczone za okres od 19 sierpnia 2015 r. do 10 listopada 2015 r. na łączną kwotę 34,56 zł. Do dnia wydania niniejszego postanowienia skarżący nie przesłał deklaracji VAT, z której wynikałoby, że wybrał on zwolnienie od tego podatku, według orzekającego deklarację taka stanowiłaby deklaracja VAT-5. Skarżący wniósł o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez całkowite zwolnienie od kosztów sądowych. Koszty, jakie obecnie jest obowiązany ponieść skarżący wynoszą łącznie 200 zł i składają się na nie opłata kancelaryjna za doręczenie odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem w kwocie 100 zł i wpis od skargi kasacyjnej w kwocie 100 zł. Działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.), zwanej dalej P.p.s.a., należało zatem rozważyć, czy w świetle podanych okoliczności skarżący spełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, z punktu widzenia tej regulacji, należy do obowiązku podmiotu ubiegającego się o przyznanie tego prawa. Strona zobligowana jest zatem wykazać, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania lub ich części albo że nie ma adekwatnych środków na poniesienie tych kosztów. Sąd natomiast zobowiązany jest podać powody, dla których uznał, że żądanie strony zasługuje bądź nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy, z jednej strony, uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej, ocenić jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez stronę dochody. Informacje niezbędne dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy strona postępowania ma obowiązek przedstawić w urzędowym formularzu wniosku, wykazując tym samym, że spełnia przesłanki wynikające z art. 246 P.p.s.a. Zasadą bowiem jest, że wniosek o przyznanie prawa pomocy składa się na urzędowym formularzu według ustalonego wzoru (art. 252 § 2 P.p.s.a.). Skarżący wnosząc o zwolnienie od kosztów sądowych, czyli stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., o prawo pomocy w zakresie częściowym, powinien wykazać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego. Dokonując oceny sytuacji materialnej skarżącego pod względem wyżej podanych przesłanek ustawowych, orzekający, wziął pod uwagę dane zawarte w przesłanym wniosku oraz uzupełniających go dokumentach. Na ich podstawie stwierdził, że skarżący nie wykazał w sposób dostateczny, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, bez uszczerbku swojego utrzymania koniecznego, Aktualny dochód miesięczny gospodarstwa domowego skarżący wskazał bowiem raz jako 1000 zł, a następnie jako 1500 zł. W ocenie referendarza sądowego, kwota miesięcznego dochodu na jedną osobę 1500 zł, nie pozwala na przyjęcie, że wnioskodawca spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie, tym bardziej, że posiada on jak wynika z decyzji w sprawie łącznego zobowiązania w podatku od nieruchomości za rok 2015 r., nieruchomość rolną o powierzchni 1,3510 ha, która może być dla niego dodatkowym źródłem dochodu. W trakcie analizy dokumentacji nadesłanej przez skarżącego pojawiły się też wątpliwości, przykładowo w wydruku z konta bankowego z dnia 31 października 2015 r., uwidoczniony jest przelew na jego rzecz na kwotę 285,83 zł, gdzie wskazano iż pochodzi on z ARIMR, co może sugerować, że jest to przelew z tytułu dopłat rolnych z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Ponadto skarżący w deklaracji PIT-36 podaje adres zamieszkania, jako [...], ul. [...], adres prowadzenia działalności gospodarczej [...], a z kolei na decyzji o wymiarze podatku od nieruchomości pojawia się adres skarżącego: ul. [...],[...], wynika z niej natomiast, że nieruchomość rolna oraz grunty i budynki związane z prowadzoną działalnością gospodarczą skarżącego położona jest w [...]. Powyższe stwarza wątpliwość co do posiadanych przez skarżącego nieruchomości, sugeruje bowiem, że może mieć on nawet trzy odrębne nieruchomości. Skarżący twierdził, że jest opodatkowany jako ryczałtowiec i dlatego korzysta ze zwolnienia w podatku od towarów i usług, przesłał jednak deklarację PIT-36, którą składają podatnicy opodatkowania na zasadach ogólnych, a nie ryczałtowcy, dla których – przy ryczałcie ewidencjonowanym – przewidziana jest deklaracja PIT-28. Nie przesłał też do chwili obecnej potwierdzenia, że nie jest on podatnikiem podatku od towarów i usług. Należy zatem stwierdzić, że referendarz sądowy ocenił, iż skarżący nie wykazał, że zasługuje na przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym, nie wykazał on bowiem, że spełnił przesłankę z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznania prawa pomocy w tym zakresie, czyli, że nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku swojego utrzymania koniecznego. Skarżący bowiem wskazał, że ma dochód nawet 1500 zł miesięcznie, posiada majątek w postaci nieruchomości rolnej i domu, a także budynków przeznaczonych pod działalność gospodarczą, a na dzień 31 października 2015 r. na rachunku bankowym posiadał środki w kwocie 538,53 zł, a zatem przewyższające wymagane od niego koszty sądowe. Jednocześnie pomimo długiego czasu, jaki miał na przesłanie dokumentów, nie przesłał wszystkich, jak np. deklaracji VAT, czy to rozliczeniowych, czy o zwolnieniu go z obowiązku płacenia tego podatku. Nadesłane przez niego dokumenty wzbudzają natomiast wątpliwości, a pewnej mierze są niespójne z jego oświadczeniami, przykładowo co do ryczałtowej formy opodatkowania, z której ma wynikać zwolnienie go z podatku od towarów i usług. Ponadto wystąpiły wyżej wskazane wątpliwości co posiadanych przez skarżącego nieruchomości. Reasumując, uznać należało, że środki finansowe jakimi dysponuje wnioskodawca, biorąc pod uwagę wykazane przez niego koszty utrzymania koniecznego, wskazują, że nie jest on osobą, której nie przysługuje prawo pomocy. Skarżący ma bowiem stały dochód, posiada tez majątek nieruchomy. Według natomiast, podzielanego przez orzekającego, ugruntowanego w orzecznictwie sądów administracyjnych poglądu, "Koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami, a ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania (patrz: postanowienie naczelnego Sadu Administracyjnego z 28 stycznia 2015 r., sygn. akt II OZ 39/15, Lex nr 1640590). Podobnie orzekł Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 12 marca 2014 r., sygn. akt II GZ 96/14, Lex nr 1450831, wskazując, że "Zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna być rozpatrywana w dwóch aspektach: z jednej strony z uwzględnieniem wysokości obciążeń finansowych, jakie wnioskodawca musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej strony - jego możliwości finansowych. Dodatkowo ubiegający się o prawo pomocy winien w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa." Kolejne podobne orzeczenie to postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 sierpnia 2014 r., sygn. akt II GZ 433/14, Lex nr 1502228, "Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona – ze względu na swój stan majątkowy – nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Prawo pomocy jest przyznawane osobom charakteryzującym się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które winny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami." Należy zatem stwierdzić, że referendarz sądowy ocenił, iż skarżący nie wykazał, że zasługuje na przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych, nie spełnia on bowiem przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznania prawa pomocy w częściowym zakresie, czyli, że nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku swojego utrzymania koniecznego. Według natomiast poglądów wyrażonych w orzecznictwie sądowym na tle zagadnienia przyznawania prawa pomocy, posiadanie majątku wolnego od obciążeń prawami osób trzecich, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, gdyż majątek ten może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, dostępne System Informacji Prawnej Lex nr 1319089). Ponadto skarżący zadeklarował aktualnie średnie stałe dochody w wysokości przekraczającej wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę ustalonego w 2015 r. na kwotę brutto 1750 zł, co daje netto 1286,17 zł. (patrz: rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 września 2014 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę w 2015 r. (Dz. U. z 2014 r., poz. 1220), Według natomiast zachowującego aktualność poglądu wyrażonego w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04, dostępne na stronie internetowej https://cbois.nsa.gov.pl/cbois), przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć charakter wyjątkowy i być stosowane do osób charakteryzujących się ubóstwem, przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę." Reasumując przychodzi zauważyć, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony. Przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Dlatego też prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel jakichkolwiek źródeł. W literaturze przedmiotu zwrócono uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub wręcz pozbawienie prawa do sądu (patrz. H. Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd prawa Publicznego 2007 r., nr 4, s. 36-39). Podkreślenia też wymaga, że skarżący dysponuje stałym źródłem dochodu, zatem nie grozi mu całkowite pozbawienie środków do życia. Prawo pomocy nie może być natomiast wykorzystywane jako instrument ochrony własnych zasobów majątkowych, a obowiązkiem każdego skarżącego zasadniczo jest partycypowanie w kosztach sądowych, jak wskazano wyżej nawet jeśli miałoby to spowodować pewne oszczędności w wydatkach do granic zabezpieczenia utrzymania koniecznego (art. 199 § P.p.s.a.). Orzekający uznał zatem, że skarżący nie wykazał, że zasługuje na przyznanie mu prawa pomocy, nie wyzwał go ponadto do wyjaśnienia opisanych wyżej wątpliwości, co do posiadanego rzeczywiście majątku, to jest czy nie ma dodatkowej nieruchomości w [...], czy jest zwolniony z podatku VAT, a także czy korzysta z dopłat unijnych do gruntów rolnych, gdyż tak naprawdę okoliczności te nie zmieniają faktu, że skarżący na podstawie przesłanych dokumentów w ocenie orzekającego nie jest osobą zasługująca na przyznanie prawa pomocy. Ponadto skarżący korzysta z pomocy fachowego pełnomocnika i miał wraz nim wystarczającą długi okres czasu na przesłanie pełnej dokumentacji obrazującej w sposób wyczerpujący jego sytuację materialną, na uprawdopodobnienie braku środków na zapłatę 200 zł kosztów sądowych, ale tego, pomimo dwukrotnych wezwań i przedłużenia terminu nadesłania dokumentów, nie uczynił. W tym stanie rzeczy na podstawie art. 258 § 1 i 2 pkt 7 P.p.s.a., referendarz sądowy orzekł jak w sentencji postanowienia.