II SA/Op 315/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Bogusz po rozpoznaniu w dniu 25 lutego 2008r. na posiedzeniu niejawnym wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi Stowarzyszenia A na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie niedopuszczalności zażalenia na postanowienie w sprawie nałożenia obowiązku sporządzenia raportu oddziaływania na środowisko na skutek sprzeciwu B S.A. w N. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 22 sierpnia 2007r., sygn. akt II SA/Op 315/07 postanawia: oddalić wniosek. Przedmiotem skargi wniesionej do Sądu przez Stowarzyszenie A w G. jest postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...], nr [...] stwierdzające niedopuszczalność zażalenia tegoż Stowarzyszenia na postanowienie Burmistrza [...] nr [...] z dnia [...] w sprawie nałożenia na B S.A. w N. obowiązku sporządzenia raportu oddziaływania na środowisko planowanego przedsięwzięcia polegającego na odkrywkowym wydobywaniu kopaliny ze złoża piaskowca "[...]" i związanej z eksploatacją złoża przeróbce surowca skalnego na materiały kamienne. W toku postępowania sądowoadministracyjnego strona skarżąca wniosła o przyznanie jej prawa pomocy przez zwolnienie z kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazano, że Stowarzyszenie działa realizując cele statutowe, w szczególności ochronę środowiska, tworzenie społeczeństwa obywatelskiego, ochronę zdrowia i życia ludzi. Podniesiono, że Stowarzyszenie nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej a koszty funkcjonowania podmiotu pokrywane są przez członków z własnych funduszy. Utrzymuje się ze składek członkowskich wpłacanych po 2 zł od każdego członka Stowarzyszenia. Postanowieniem referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 22 sierpnia 2007 r. przyznano stronie skarżącej prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości. Rozstrzygniecie to zaskarżył sprzeciwem uczestnik postępowania B S.A. w N. Wnosząc "o uchylenie postanowienia i cofnięcie przyznania prawa pomocy" Stowarzyszeniu, uczestnik podniósł, że "szczytne cele statutowe organizacji nie są realizowane, natomiast cała energia członków stowarzyszenia sprowadza się do destrukcyjnego oprotestowywania wszelkich czynności spółki zmierzających do kontynuowania wydobycia piaskowca w złożu "[...]", eksploatowanego wcześniej przez 50 lat". Zdaniem wnoszącego sprzeciw, "jeżeli członkowie stowarzyszenia ponoszą altruistycznie koszty jego działalności, to zgodzili się na ponoszenie kosztów sądowych. Założenia a priori, że Sąd uwzględni oświadczenie o braku środków nie może stanowić podstawy wniosku o prawa pomocy". Dlatego – zdaniem tej strony - zaskarżone postanowienie narusza przepis art. 246 § 2, 247 i 249 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed Sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) dalej w skrócie "P.p.s.a.". W toku postępowania Sąd uzupełnił braki wniosku o przyznanie prawa pomocy, w szczególności przez oświadczenie strony skarżącej co do finansowej strony jej działalności. Po wezwaniu sądu stowarzyszenie działające formalnie od 20 grudnia 2005 r. złożyło dopiero 3 grudnia 2007 r. zeznanie o wysokości osiągniętego dochodu przez podatnika podatku dochodowego od osób prawnych za rok 2006 na formularzu CIT – 8, w którym wykazano przychody ogólne w kwocie 96 zł, w tym przychody wolne 48,30 zł. Oświadczono, że stowarzyszenie nie ma majątku trwałego, nie otrzymuje darowizn ani dotacji. Koszty korespondencji urzędowej ponoszą członkowie we własnym zakresie ( por. statut Stowarzyszenia i oświadczenie z 12 lipca 2007 r. i 3 grudnia 2007 r. wraz z załącznikami k- 25 – 34 i 97-98). Organ nadzoru nad stowarzyszeniem Starosta [...] wyjaśnił, że Stowarzyszenie nie było wzywane do przedkładania informacji i sprawozdań w trybie art. 8 ust. 5 pkt 2 w zw. z art. 25 pkt 3 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach ( Dz. U. 2001, Nr 79, poz. 855 ze zm.), ( por. pismo Starosty [...] k- 103). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Rozpocząć wypada od powołania się na przepis art. 260 P.p.s.a. zgodnie z którym, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Wobec takiego uregulowania nie ma potrzeby składania przez wnoszącego sprzeciw uczestnika postępowania wniosku o uchylenie orzeczenia referendarza sądowego. Postanowienie wydane 22 sierpnia 2007 r. utraciło moc z chwilą wniesienia w terminie ustawowym sprzeciwu, odpowiadającego wszelkim wymaganiom pisma procesowego, stosownie do art. 46 P.p.s.a. Prawo pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, może być przyznane: 1) w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Zgodnie z art. 244. § 1. P.p.s.a. prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, a po myśli 245 § 1 P.p.s.a. może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. ( §3 art. 245 P.p.s.a.). Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. (§ 4 cyt. artykułu). Wskazać też należy, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Wobec przedstawionej regulacji prawnej dotyczącej kosztów sądowych i prawa pomocy przed sądem administracyjnym oraz oceniając oświadczenie strony skarżącej zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, uzupełnione przy piśmie z dnia 3 grudnia 2007 r. a złożone w oparciu o procedurę z art. 255 P.p.s.a , Sąd uznał, że wniosek Stowarzyszenia nie zasługuje na uwzględnienie. Wskazać trzeba, że zasadą jest ponoszenie przez stronę kosztów postępowania sądowego, a wyjątkiem przyznawanie prawa pomocy w jakiejkolwiek formie. Jest to konsekwencja zapisów, iż koszty sądowe stanowią dochód budżetu Państwa, jako należące do danin publicznych ( tak: Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 11 stycznia 1995, sygn. III ARN 75/94, opubl. OSNP 1995/9/106 i Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. FZ 478/04, niepubl.). Także zwrócić trzeba uwagę na dość jednolite orzecznictwo sądowe w stosunku do osób prawnych i jednostek organizacyjnych nie posiadających osobowości prawnej, a występujących o przyznanie prawa pomocy. Wobec takich podmiotów prawa na wyjątkowość w zakresie zwalniania od kosztów sądowych nie mogą liczyć: upadły, co do tego, że koszty upadłości miałyby mieć pierwszeństwo przed innymi kosztami sądowymi; przedsiębiorstwo państwowe korzystające z kredytu bankowego, które to obciążenie miałoby być powodem braku środków na poniesienie kosztów procesu, albo były przedsiębiorca nie prowadzący już działalności a dochodzący należności od swoich dłużników ( por. orzeczenia: sądów apelacyjnych i Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 1990 r., sygn. II Cz 113/90 opubl. OSNC 1991 poz. 111, z 19 lutego 1997 r., sygn. I ACż 65/97, opubl. OSA Apelacji Lubelskiej 1997/2/10, z 14 listopada 1994 r., I ACr 277/95, opubl. OSA 1996/5/22 i powołane tam dalsze orzeczenia Sądu Najwyższego). Skarżące stowarzyszenie nie prowadzi - ponad wszelką wątpliwość – działalności gospodarczej, ani nie ma stałego majątku. Nie oznacza to jednak zwolnienia a priori – jak słusznie zauważa uczestnik w sprzeciwie – od obowiązku ponoszenia na równi z innymi podmiotami prawa kosztów prowadzonych spraw, w tym kosztów sądowych. Wyborem osób tworzących Stowarzyszenie jest przedmiot jego działalności. Skarżące Stowarzyszenie A przyjęło bardzo szerokie cele statutowe. Należą do nich miedzy innymi: - promocja Ziemi [...] - inicjowanie i wspieranie projektów inwestycyjnych istotnych dla Ziemi [...] - walka z korupcją - integracja Ziemi [...] z Unią Europejską - współpraca z regionami partnerskimi - wspieranie rozwoju społeczności lokalnych - promocja zatrudnienia i aktywizacja zawodowa osób bezrobotnych. Biorąc pod uwagę zapis art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. 2001 Nr 79 poz. 855 ze zm.) określenie celu działalności stowarzyszenia jest autonomicznym prawem osób w nim zrzeszających się. Prawu wyboru celów statutowych odpowiada jednak obowiązek jego realizacji wobec członków stowarzyszenia. Działalność stowarzyszenia może się opierać na pracy społecznej członków albo jego sprawy mogą prowadzić zatrudnieni pracownicy ( art. 2 ust. 3 ustawy). W obu wypadkach to jednak na członkach reprezentowanych przez władze stowarzyszenia spoczywa obowiązek zapewnienia środków finansowych na prowadzenie działalności organizacji. Dotyczy to także strony skarżącej skoro, nawet w przypadku stowarzyszeń zwykłych, które obejmuje ustawowy zakaz prowadzenia działalności gospodarczej albo przyjmowanie np. spadków, darowizn, dotacji, środki na działalność organizacji muszą pochodzić ze składek członkowskich. W konsekwencji deklarowane przez Stowarzyszenie składki członkowskie po 2 zł od osoby stowarzyszonej nie mogą być podstawą oceny możliwości płatniczych tej organizacji w aspekcie ponoszenia kosztów sądowych. Stowarzyszenie powinno przewidywać w swoim budżecie także wydatki na koszty i opłaty sądowe. Planowanie wydatków bez uwzględnienia konieczności posiadania środków na prowadzenie ewentualnych procesów sądowych traktować należy jako naruszenie zasady równoważnego traktowania swoich powinności finansowych. Preferencyjne traktowanie innych wydatków i ponoszenie ich przez członków – jak twierdzi strona z własnych, prywatnych środków – nie zwalnia organizacji od takiego ustalenia np. wysokości składek członkowskich, aby realizować we własnym zakresie finansowym prawo do Sądu z art. 45 Konstytucji RP. Zwolnienie Stowarzyszenia z opłat sądowych o jakich mowa w art. 17 ust. 4 ustawy o Stowarzyszeniach jest jedynym zwolnieniem ustawowym należnym stronie skarżącej z urzędu. Inne opłaty sądowe jako część kosztów postępowania sądowego ( kosztów sądowych ), podlegają – co do zasady – uiszczeniu. Strona skarżąca nie wykazała w toku postępowania, aby spełniała przesłankę z art. 246 § 2 pkt 1 P.p.s.a. Skoro majątek stowarzyszenia powstaje przede wszystkim także ze składek członkowskich ( art. 33 ust. 1 ustawy o Stowarzyszeniach), to jest obowiązkiem władz skarżącego stowarzyszenia także ustalenie wysokości tych składek tak aby zapewniały realną działalność nakreślaną jej celami statutowymi. W rozpatrywanej sprawie należne koszty sądowe ograniczają się do wpisu, który wynosi 100 zł. Trudno przyjąć, aby Stowarzyszenie liczące – jak deklaruje – 46 członków nie było w stanie ustalić składek na poziomie gwarantującym uiszczenie podobnych opłat sądowych. Zwolnienie przez Sąd organizacji społecznej działającej na zasadach stowarzyszenia i rezygnacja z opłat sądowych w chwili wszczęcia postępowania stanowiłaby w istocie formę kredytu udzielonego przez Skarb Państwa. Powinno zatem ograniczać się do przypadków, w których zdobycie środków przez stronę na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Taka sytuacja w sprawie nie występuje. Obciążenie członków stowarzyszenia dodatkowymi składkami na poczet wszczętego postępowania oznaczałoby wydatkowanie przez nich nie więcej niż 2,50 zł, przez jedną osobę. Stanowisko takie zbieżne jest z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego. W postanowieniach z 9 czerwca 2006 r., sygn. II OZ 317/06 i z 6 czerwca 2006 r. II OZ 588/06 Sąd ten przyjął, wobec organizacji non profit, że brak dochodów stowarzyszenia nie zwalnia jej od obowiązku zapewnienia środków, chociażby w drodze obowiązkowych składek członkowskich na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe ( tak też B. Dauter "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – orzecznictwo" wyd. Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., Warszawa 2007 r.). Z powyższych względów uznać należało, że wnioskodawca nie wykazał, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek środków postępowania w rozumieniu art. 246 § 2 pkt 1 P.p.s.a. W konsekwencji Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w postanowieniu i oddalił wniosek na podstawie art. 260 P.p.s.a