II SA/Op 381/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Naumowicz po rozpoznaniu w dniu 23 października 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. B. od postanowienia starszego referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu z dnia 18 sierpnia 2017 r., sygn. akt II SA/Op 381/16, o odmowie zmiany prawomocnego postanowienia starszego referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu z dnia 14 grudnia 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi M. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 18 marca 2016 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie udzielenia informacji o dokumentach i wydania dokumentów postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. M. B. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 18 marca 2016 r., nr [...], w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie udzielenia informacji o dokumentach i wydania dokumentów. W piśmie z dnia 1 września 2017 r. skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy poprzez przyznanie adwokata oraz zwolnienie z kosztów sądowych ze względu na trudną sytuację ekonomiczną. Na urzędowym formularzu wniosku (PPF), przesłanym w dniu 4 listopada 2016 r. (data stempla pocztowego), M. B. wskazała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i trzema córkami, z których dwie są pełnoletnie. Podała, że we współwłasności z mężem posiada dom o powierzchni [...] m2 , wartości 150.000 zł, dwa mieszkania o powierzchni [...] m2 i [...] m2, o wartości 90.000 zł. każde, nieruchomość rolną o powierzchni [...] ha, wartości 1.580.000 zł, [...] ha lasu o wartości 1.000 zł, przydomową działkę budowlaną o powierzchni [...] ha. Ponadto mąż posiada nieruchomość rolną o powierzchni [...] ha, wartości 100.000 zł oraz [...] ha lasu, wartości 1.000 zł. Źródłem dochodu rodziny skarżącej jest emerytura jej męża, w kwocie 2.911,94 zł netto. Stałe wydatki to kredyt na nieruchomość rolną 1.158.381 zł, kredyt studencki 24.000 zł, karty kredytowe 7.500 zł, koszty leczenia 700 zł, a dochód z gospodarstwa rolnego jest zerowy. Pismem z dnia 10 listopada 2016 r. starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu wezwał skarżącą do nadesłania w terminie 7 dni dodatkowych dokumentów oraz złożenia dodatkowych wyjaśnień, szczegółowo określonych w piśmie, a następnie postanowieniem z dnia 14 grudnia 2016 r., sygn. akt II SA/Op 381/16, odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, wskazując na nieprzedłożenie wymaganych dokumentów w zakreślonym terminie. Na skutek sprzeciwu wniesionego przez skarżącą, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu postanowieniem z dnia 27 lutego 2017 r. utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego z dnia 14 grudnia 2016 r. Na podstawie treści wniosku Sąd stwierdził, że skarżąca posiada gospodarstwo rolne o powierzchni [...] ha dwa mieszkania oraz [...] ha lasu, które - poza domem mieszkalnym - stanowi współwłasność majątkową małżeńską. Natomiast małżonek skarżącej posiada nieruchomość rolną o powierzchni [...] ha i [...] ha lasu. Skarżąca nie nadesłała żadnych dokumentów ani wyjaśnień odnośnie stanu kont bankowych jej i członków rodziny, stanu spłaty zaciągniętych kredytów, a także stanu zdrowia, uzasadniających konieczność ponoszenia kosztów leczenia we wskazywanej stałej kwocie wynoszącej 700 zł. Następnie M. B., wezwana zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału II tut. Sądu z dnia 10 marca 2017 r. do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł, wniosła zażalenie na to zarządzenie, w którym zawarła kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, wnosząc o "zwolnienie od kosztów sądowych lub odroczenie opłaty w czasie". Zażalenie skarżącej zostało oddalone przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 17 maja 2017 r., sygn. akt I OZ 868/17. W uzasadnieniu Sąd wskazał przy tym, że wniosek skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych będzie przedmiotem odrębnego postępowania wpadkowego. W związku ze złożonym wnioskiem M. B. pismem z dnia 9 czerwca 2017 r. została wezwana przez referendarza sądowego, do złożenia - w terminie 7 dni pod rygorem pozostawienia bez zmiany prawomocnego postanowienia z dnia 14 grudnia 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy - wniosku o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu oraz do złożenia wyjaśnień i przedłożenia dokumentów tożsamych z tymi, które była wzywana w piśmie z dnia 10 listopada 2016 r., czyli przed wydaniem postanowienia z dnia 14 grudnia 2016 r., z tym że obecnie żądanie przedłożenia aktualnych wyciągów z posiadanych przez skarżącą i wszystkich członków wspólnego gospodarstwa domowego rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych dotyczyło ostatnich 2 miesięcy, tj. kwietnia i maja 2017 r. W odpowiedzi na wezwanie z dnia 9 czerwca 2017 r. M. B. przedłożyła formularz PPF z dnia 2 lipca 2017 r. skarżąca wniosła wyłącznie o zwolnienie od kosztów sądowych lub "skredytowanie kosztów sądowych". Powołała się na dane zawarte w poprzednim wniosku, przy czym co do zobowiązań i wydatków dodała "+egzekucja komornicza" i wskazała, że emerytura jej męża wynosi 2930, 93 zł. netto. Ponadto przedłożyła pismo z dnia 7 lipca 2017 r., w którym wskazała, że 7-dniowy termin na przedłożenie dokumentów jest za krótki oraz wyjaśniła, że posiada zaległości w opłacaniu KRUS, aktualnie pracuje, córki nie kwalifikują się do pomocy ze względu na posiadany areał gruntowy, pomagają w gospodarstwie i uczą się, posiada dwa zajęcia komornicze, od paru lat nie ogrzewa domu, gdyż nie stać jej na zakup opału, z uwagi na zobowiązania wobec rodziców męża nie żąda od nich opłaty za wynajem jednego z mieszkań, natomiast sprawy sądowe wymuszają sprzedaż drugiego z nich. Ponadto skarżąca stwierdziła, że nie będzie występować do Gminy o zaświadczenie o dochodowości, gdyż opieszałość Gminy miała wpływ na nieuzyskanie przez skarżącą dochodów. Podała także, że córki i mąż musieli przerwać leczenie ze względu na brak środków finansowych, co spowodowało zmianę grupy inwalidzkiej męża z 3 na 2. Stwierdziła, że kredyt spłacają z trudem, a został on przeznaczony na powiększenie gospodarstwa i wyłącznie na zakup gruntów, nie mają żadnych oszczędności ani przedmiotów majątkowych o wartości powyżej 12.000 zł i jako posiadaczka karty dużej rodziny czuje się oszukana i dyskryminowana. Wniosła o "skredytowanie bądź odłożenie w czasie kosztów sądowych". W związku z zarzutem dotyczącym terminu zakreślonego na przedłożenie dokumentacji, skarżąca została pismem z dnia 12 lipca 2017 r. ponownie wezwana przez referendarza sądowego do przesłania dokumentów żądanych wcześniej w piśmie z dnia 9 czerwca 2017 r., pod rygorem pozostawieniem bez zmiany prawomocnego postanowienia z dnia 14 grudnia 2016 r. W odpowiedzi na to wezwanie skarżąca w piśmie z dnia 11 sierpnia 2017 r. oświadczyła, że aktualnie nie jest w stanie złożyć żądanych dokumentów, gdyż ich koszt wynosi ok. 200 zł, której obecnie nie posiada. Postanowieniem z dnia 18 sierpnia 2017 r., sygn. akt II SA/Op 381/16, starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu odmówił zmiany prawomocnego postanowienia z dnia 14 grudnia 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu wskazał, że skarżąca nie przedstawiła żadnych nowych okoliczności w porównaniu z przedstawionymi już w pierwotnym wniosku o prawo pomocy, które wskazywałby na zmianę okoliczności faktycznych. W szczególności, pomimo wezwania nie usunęła wątpliwości, jakie budziło już wcześniej złożone oświadczenie majątkowe. Nie przedłożyła bowiem ani dokumentów pozwalających zweryfikować wysokość dochodów z gospodarstwa rolnego (wyciągów z jego rachunków bankowych, zaświadczenia z Gminy), ani też wyciągów z rachunków bankowych własnych, męża skarżącej, czy jej córek. Nie wykazała również, aby w jej położeniu materialnym zaistniała zmiana, która uzasadniłaby uwzględnienie wniosku. Nie było zatem możliwe ustalenie, czy skarżąca spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy w części, tj. czy stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Na powyższe postanowienie M. B. wniosła sprzeciw, w którym zarzuciła, że zaskarżone rozstrzygnięcie zamyka jej drogę do przedstawienia sprawy przez sądem, a przez to sąd odbiera skarżącej konstytucyjne prawa zagwarantowane w art. 2, art. 18, art. 32, art. 37, i art. 45 Konstytucji. Wyjaśniła, że koszt żądanych zaświadczeń, których brak jest przyczyną odmowy uwzględnienia wniosku o prawo pomocy, przekracza jej możliwości finansowe. Podała, że koszt zaświadczenia z banku wynosi 150 zł, a koszt trzech zaświadczeń z Gminy - 51 zł. Poza tym Gmina doprowadziła do niekorzystnego dysponowania własnością, gdyż nie pozwoliła skarżącej na korzystanie z drogi dojazdowej do działki o powierzchni [...] ha. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, z późn. zm.), zwanej dalej P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 P.p.s.a., wojewódzki sąd administracyjny wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a sąd orzeka, jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie z art. 245 § 1-3 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego lub częściowym, bądź w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), a w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Z treści przywołanego wyżej przepisu art. 246 § 1 P.p.s.a. jednoznacznie wynika, iż ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów postępowania, zarówno w zakresie całkowitym, jak i częściowym, spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. W związku z tym musi on przedstawić sądowi argumentację, która potwierdzałaby jego niezdolność do wygospodarowania środków na pokrycie tych kosztów. Strona powinna zatem należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy, a także - jeżeli zajdzie taka potrzeba - przedłożyć na wezwanie wydane w trybie art. 255 P.p.s.a., dodatkowe wyjaśnienia czy dokumenty, potwierdzające wykazywane we wniosku okoliczności. Podkreślić należy, że strona posiada w tym zakresie inicjatywę dowodową, a rozpoznający wniosek na podstawie przedstawionych przez nią dowodów, dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Jeżeli zatem strona nie dopełniła w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego i dochodów, to fakt ten uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy (por.: J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2012, s. 649). Przypomnienia wymaga, że przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest postanowienie referendarza sądowego z dnia 18 sierpnia 2017 r., odmawiające zmiany postanowienia z dnia 14 grudnia 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Od razu dostrzec należy, że objęte sprzeciwem postanowienie z dnia 18 sierpnia 2017 r. zostało wydane w wyniku rozpoznania ponownego wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy, przy czym był to wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, gdyż aktualnie skarżąca wniosła wyłącznie o zwolnienie od kosztów sądowych. Wniosek ten został przez referendarza sądowego potraktowany jako wniosek o zmianę prawomocnego postanowienia z dnia 14 grudnia 2016 r. o odmowie przyznania skarżącej prawa pomocy w całości i został rozpoznany w trybie art. 165 P.p.s.a., który stanowi, że postanowienia niekończące postępowania w sprawie (a do tej kategorii należą również postanowienia wydane w przedmiocie prawa pomocy - dopisek Sądu) mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Przepis art. 165 P.p.s.a. przewiduje zatem możliwość weryfikacji określonych rozstrzygnięć wojewódzkiego sądu administracyjnego pod warunkiem, że zmianie uległ stan faktyczny sprawy w sposób na tyle istotny, że zachodzą przesłanki do zmiany wydanego uprzednio orzeczenia. Jak wskazuje się w orzecznictwie, złożenie przez stronę kolejnego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych nie obliguje jednak sądu (referendarza sądowego) do dokonywania ponownej oceny sytuacji materialnej wnioskującego w kontekście przesłanek z art. 246 P.p.s.a. Rolą sądu (referendarza sądowego) jest w takim przypadku zbadanie, czy strona powołała nowe (zmienione) okoliczności skutkujące pogorszeniem sytuacji materialnej wnioskodawcy, które mogłyby wpłynąć na zmianę dotychczasowego stanowiska sądu. W tego typu sytuacjach nie jest więc możliwe dokonywanie odmiennych ocen kondycji finansowej strony na podstawie tożsamych elementów stanu faktycznego, tj. w oparciu o analogiczną do zawartej we wcześniejszym wniosku argumentację. W związku z tym, jeżeli podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy nie wskaże jakichkolwiek nowych okoliczności, bądź też podane przez niego fakty nie będą na tyle znaczące, aby mogły doprowadzić do odmiennych od dotychczasowych ocen, skorzystanie z art. 165 P.p.s.a. nie będzie możliwe (por. postanowienia NSA z 22 lipca 2014 r., II FZ 957/14 oraz z 29 marca 2012 r., akt II FZ 282/12, powołana strona internetowa). W świetle powyższego, na gruncie rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie, a stanowisko referendarza sądowego w zakresie przyjętych podstaw odmowy przyznania prawa pomocy należy ocenić jako prawidłowe i uzasadnione. Przypomnieć należy, że powodem odmowy przyznania prawa pomocy we wcześniejszym orzeczeniu było podanie przez skarżącą we wniosku zbyt ogólnikowych danych, z których jednakże wynikało, że posiada ona znaczny majątek nieruchomy (dwa mieszkania, dom, dwa gospodarstwa rolne, jedno należące do męża) i duży kredyt, przy czym jego celu, spłaty i aktualnej kwoty skarżąca nie wyjaśniła i nie przesłała żadnych dodatkowych informacji. Nie przedłożyła też dodatkowych dokumentów, o które była wzywana przez referendarza sądowego, dotyczących stanu kont bankowych . Sąd podziela stanowisko referendarza, że w dalszym ciągu nie jest możliwe poczynienie jakichkolwiek kategorycznych ustaleń w zakresie sytuacji majątkowej skarżącej, pozwalających ocenić czy zachodzi przesłanka do udzielenia jej prawa pomocy w zakresie całkowitym, o co wnosiła w poprzednim wniosku. To samo dotyczy możliwości dokonania oceny w aspekcie zmiany (pogorszenia się) sytuacji majątkowej skarżącej w stosunku do jej stanu majątkowego z grudnia 2016 r., kiedy ostatni raz rozpoznawano jej kondycję finansową. Składając kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy skarżąca nie uzupełniła żądanych danych ani nie przedstawiła żadnych nowych okoliczności - poza okolicznościami przedstawionymi już w pierwotnym wniosku - które wskazywałby na zmianę okoliczności faktycznych. W aktualnie przedłożonym formularzu wniosku o prawo pomocy zawarto informacje tożsame jak w druku PPF złożonym poprzednio. Skarżąca natomiast po raz kolejny nie udzieliła odpowiedzi na wystosowane w trybie art. 255 P.p.s.a. wezwanie z dnia 12 lipca 2017 r., które miało na celu usunięcie tych wątpliwości, jakie budziło wcześniej złożone oświadczenie w zakresie sytuacji majątkowej i dochodowej skarżącej. Nowych okoliczności uzasadniających zmianę postanowienia Sąd nie dopatrzył się również w treści sprzeciwu. Brak powołania się na nowe okoliczności, które nie byłyby znane na wcześniejszym etapie postępowania, skutkuje zaś brakiem możliwości zmiany dotychczasowego stanowiska referendarza sądowego w kwestii odmowy przyznania prawa pomocy. Na powyższą ocenę nie może mieć wpływu argumentacja przedstawiona w sprzeciwie, natomiast przepisy procedury sądowoadministracyjnej nie przewidują możliwości skredytowania ani odłożenia w czasie kosztów sądowych. W tych okolicznościach, nie znajdując podstaw do uwzględnienia sprzeciwu, należało uznać za zasadne utrzymanie w mocy orzeczenia referendarza sądowego odmawiającego zmiany wcześniej wydanego postanowienia o odmowie przyznania skarżącej prawa pomocy. Z tych względów, na podstawie art. 260 § 1 oraz § 3 w związku z art. 165 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.