II SA/Op 430/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym : Przewodniczący : Sędzia WSA Elżbieta Kmiecik po rozpoznaniu w dniu 20 lutego 2015 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi D. L. na decyzję Wojewody Opolskiego z dnia 22 maja 2014 r., nr [...] w przedmiocie wymeldowania na skutek sprzeciwu skarżącej D. L. na postanowienie referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 18 grudnia 2014 r., sygn. akt II SA/Op 430/14 o odmowie przyznania prawa pomocy postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. 8 D. L., skarżąca decyzję Wojewody Opolskiego z dnia 22 maja 2014 r., nr [...] w przedmiocie wymeldowania, zwróciła się o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata z urzędu. Uzasadniając swoje żądanie wskazała na złą sytuację finansową spowodowaną wypowiedzeniem przez Gminę [...] z dniem 1 lipca 2014 r., umowy zawartej z nią w sprawie powierzenia jej świadczenia usług opiekuńczych i bytowych w formie rodzinnego domu pomocy osobom starszym. Podała, że wypowiedzenie umowy spowodowało brak uzyskiwania dochodów i niemożność prowadzenia działalności zarobkowej, a także spłaty należności z tytułu pożyczki hipotecznej. Dodała, że zmuszona będzie prosić o pomoc rodzinę w trudnej sytuacji, w której znalazła się nie ze swojej winy. Oświadczyła, że tworzy wspólne gospodarstwo domowe z niepełnoletnim synem, posiada dom o powierzchni 220 m² (darowizna od rodziców). Nie wykazała innych składników majątkowych należących do niej lub jej syna. Wskazała ponadto, że z tytułu prowadzonej działalności nie uzyskuje dochodu, a jej syn otrzymuje alimenty w wysokości 600 zł oraz zasiłek rodzinny w wysokości 106 zł (do listopada 2014 r.). Do akt sprawy dołączyła: kserokopię pierwszej strony pozwu o ustalenie istnienia stosunku prawnego - umowy z Gminą [...] wraz z wnioskiem o zabezpieczenie; kserokopię zeznania podatkowego za 2013 r. (PIT-36); terminarz spłat pożyczki za okres od dnia 17 lipca 2013 r. do dnia 20 czerwca 2018 r.; kserokopie faktur i rachunków z tytułu zakupu obuwia, leków, podręczników, żywności. W piśmie z dnia 14 października 2014 r. oświadczyła także, że uzyskiwany przez nią dochód za lipiec i sierpień 2014 r. wyniósł łącznie 12.160 zł, a ze środków tych zmuszona jest pokryć ratę kredytu i składkę ZUS. Dodała, że jej zobowiązania podatkowe względem urzędu skarbowego wynoszą 2.000 zł. Oświadczyła, że ponosi koszty z tytułu utrzymania, tj.: opłata za energię elektryczną – od 120-150 zł, za gaz – 60 zł, za paliwo – 100 zł; składka z tytułu ubezpieczenia samochodu – 40 zł, opłata za nieczystości – 50 zł; wydatki na zakup stałych leków syna – 100 zł, koszty zakupu ubrań, środków czystości – 150 zł, koszty zakupu podręczników i pomocy naukowych – 1.500 zł, koszty zaciągniętych pożyczek na działalność – 5.000 zł; dzienny koszt wyżywienia – 10 zł na osobę. Pismem z dnia 21 października 2014 r. referendarz sądowy wezwał skarżącą w terminie 14 dni, do złożenia wyjaśnień i dokumentów, tj.: - przedłożenie wyciągów z posiadanych przez wnioskodawczynię rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich trzech miesięcy, tj. lipiec, sierpień i wrzesień 2014 r. Przedłożone przez wnioskodawczynię przy piśmie z dnia 14 października 2014 r. odpisy przelewów, nie stanowiły bowiem wyciągu bankowego przedstawiającego przebieg wszystkich operacji bankowych na rachunku za konkretny okres, lecz obrazowały tylko jednostkowe transakcje; - przedłożenie zaświadczenia z urzędu skarbowego o uzyskanym dochodzie w 2014 r.; - udokumentowanie ponoszonych kosztów utrzymania koniecznego domu (np. opłata za czynsz, za energię elektryczną, za gaz, za wywóz nieczystości) przez przedłożenie faktur, rachunków; - złożenie oświadczenia, czy w kosztach utrzymania ww. domu uczestniczą osoby trzecie (np. członkowie rodziny), a jeżeli tak – należy wskazać wysokość ich udziału w partycypacji utrzymania; - przedłożenie kserokopii dokumentu potwierdzającego wysokość uzyskiwanych przez syna wnioskodawczyni alimentów (np. stosowne orzeczenie sądu, wyciąg z rachunku bankowego, itp.); - wyjaśnienie czy skarżąca otrzymuje (otrzymywała) od Gminy [...] z tytułu zawartej umowy z dnia 4 czerwca 2013 r. o świadczenie usług opiekuńczych środki na utrzymanie domu i w jakiej wysokości. Wezwanie o podanej treści zostało doręczone osobiście skarżącej w dniu 12 listopada 2014 r., co potwierdza zwrotne potwierdzenie odbioru przesyłki pocztowej. Zakreślony 14-dniowy termin do dokonania żądanych czynności, upłynął zatem w dniu 26 listopada 2014 r. Skarżąca w żaden sposób nie odniosła się do tego wezwania. Wobec powyższego, postanowieniem z dnia 18 grudnia 2014 r. referendarz sądowy odmówił D. L. przyznania prawa pomocy, uzasadniając to niespełnieniem przez nią przesłanek materialnych z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.), warunkujących przyznanie tego prawa. W szczególności podniósł, że skarżąca nie wykazała swej złej sytuacji bytowej, przez nie przedłożenie właściwych dokumentów źródłowych. Odpis ww. postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy został doręczony skarżącej w dniu 9 stycznia 2015 r., o czym świadczy adnotacja na pocztowym zwrotnym potwierdzeniu odbioru przesyłki. W dniu 20 stycznia 2015 r. do Sądu wpłynął sprzeciw od postanowienia z dnia 18 grudnia 2014 r., wniesiony za pośrednictwem poczty w dniu 16 stycznia 2015 r. (data stempla pocztowego). W sprzeciwie, skarżąca wskazała, że w sprawie doszło do nieprawidłowej oceny jej sytuacji materialnej, przez błąd w odczytywaniu dokumentów podatkowych i ustaleniach faktycznych, jakie legły u podstaw zakwestionowanego postanowienia. Zarzuciła ponadto nadgorliwość, polegającą na żądaniu od skarżącej zbyt dużej ilości dokumentów i wskazując na powyższe żądała ponownego rozpoznania wniosku. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.) - zwanej dalej w skrócie: "P.p.s.a.", w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W niniejszej sprawie skarżąca wniosła sprzeciw na postanowienie referendarza sądowego z dnia 18 grudnia 2014 r. w ustawowym terminie siedmiu dni, a więc postanowienie to utraciło moc, a wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy podlegał rozpoznaniu przez Sąd. Przechodząc zatem do oceny okoliczności sprawy Sąd zważył, iż w przywołanej wyżej ustawie "P.p.s.a.", uregulowana została instytucja procesowa prawa pomocy, której istota przejawia się w tym, że obejmuje ona zwolnienie strony od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 244 § 1 P.p.s.a.). W rozpoznawanej sprawie skarżąca wniosła o przyznanie jej prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata z urzędu. Tak określone żądanie powodowało, że skarżąca winna wykazać, że spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, wynikające z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zdaniem Sądu, analiza oświadczeń złożonych przez skarżącą na urzędowym formularzu wniosku, a także zebranego na podstawie art. 255 P.p.s.a. materiału dowodowego, nie pozwala na przyjęcie, że D. L. wykazała, aby spełniała przesłanki ustawowe, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Z akt sprawy wynika, że w chwili składania wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżąca prowadziła rodzinny dom pomocy, na mocy umowy zawartej w dniu 4 czerwca 2013 r. z Gminą [...]. Oświadczyła także, że uzyskiwany przez nią dochód za lipiec i sierpień 2014 r. wyniósł łącznie 12.160 zł, a ze środków tych zmuszona jest pokryć ratę kredytu i składkę ZUS. Dodała, że jej zobowiązania podatkowe względem urzędu skarbowego wynoszą 2.000 zł. Podała, że ponosi koszty z tytułu utrzymania: opłata za energię elektryczną – od 120 -150 zł, za gaz – 60 zł, za paliwo – 100 zł; składka z tytułu ubezpieczenia samochodu – 40 zł, opłata za nieczystości – 50 zł; wydatki na zakup stałych leków syna – 100 zł, koszty zakupu ubrań, środków czystości – 150 zł, koszty zakupu podręczników i pomocy naukowych – 1.500 zł, koszty zaciągniętych pożyczek na działalność – 5.000 zł; dzienny koszt wyżywienia – 10 zł na osobę. Na wezwanie referendarza o przedstawienie dodatkowych dokumentów, które pozwoliłyby na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącej, strona nie odniosła się w żaden sposób do tego zobowiązania. Dopiero w sprzeciwie z dnia 14 stycznia 2015 r. zarzuciła referendarzowi nadgorliwość w gromadzeniu materiału dowodowego sprawy. W związku z powyższym wyjaśnić należy, że w sformułowaniu "wykazać" użytym w przywołanym wyżej art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., zawiera się obowiązek polegający na udowodnieniu, że strona jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. To strona zatem ma przekonać rozpoznającego wniosek (sąd czy referendarza sądowego), że znajduje się w przedstawionej przez nią sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, a dokonać tego powinna przez złożenie wyczerpujących informacji w formularzu wniosku, jak również przez doręczenie stosownych dokumentów i złożenie dodatkowych oświadczeń w postępowaniu wyjaśniającym, wszczętym w trybie art. 255 P.p.s.a. Powyższe oznacza, że to na wnioskodawcy (stronie) ciąży obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania lub że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. To strona ma wykazać zaistnienie takiej sytuacji materialnej, która uzasadniałaby przyznanie prawa pomocy. Brzmienie tego przepisu nie może pozostawiać przy tym żadnych wątpliwości, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do uprawdopodobnienia, iż zachodzą uwarunkowania przemawiające za przyznaniem na rzecz strony prawa pomocy ciąży na wnioskodawcy (por. postanowienie WSA w Gliwicach z dnia 23 października 2009 r., sygn. III SA/GL 823/09, umieszczone na stronie internetowej NSA - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych: www.nsa.qov.pl). Wnioskodawca ma też obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jej rzeczywistego stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych. Dostrzec należy także, iż w przepisie § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. nr 227, poz. 2245) katalog otwarty dokumentów źródłowych. Dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe, wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, wypisy z rejestrów urzędowych, odpis aktualnych bilansów, zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat, zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy. Stad też wnioskodawczyni zobowiązana była do wykonania wezwania z dnia 21 października 2014 r. W sprawie bowiem nie sposób pominąć, że stosownie do art. 252 §1 P.p.s.a. strona składająca wniosek o przyznanie prawa pomocy ma złożyć oświadczenie obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym, rodzinnym. Analiza natomiast oświadczenia złożonego na urzędowym formularzu, w którym skarżąca nie wskazała żadnych wartościowych przedmiotów, ani nie zawarła żadnych dodatkowych informacji dotyczących tego stanu, w sytuacji, gdy w piśmie z dnia 14 października 2014 r. wskazała, że ponosi koszty utrzymania i eksploatacji samochodu (paliwo – 100 zł , ubezpieczenie auta 40 zł miesięcznie) musiało budzić wątpliwości, co do podania dokładnych danych dotyczących stanu majątkowego. Również co do wysokości uiszczania opłaty za wywóz nieczystości i wskazanej przez skarżącą kwoty 50 zł miesięcznie pojawiają się wątpliwości, czy w istocie w tej wysokości strona ponosi koszty z tym związane, zwłaszcza jeśli się uwzględni, że dołączona do wniosku informacja Urzędu Gminy [...] z dnia 7 stycznia 2014 r. nie jest imiennie adresowana do skarżącej i stanowi tylko informację o wysokości opłaty ustalonej dla mieszkańców za gospodarowanie odpadami, a w informacji tej widnieją także inne stawki za odbiór odpadów. Podkreślić należy także, iż brak współpracy przez niedostarczenie dokumentów bądź nieskładnie wyczerpujących oświadczeń musi mieć wpływ na dokonywaną przez sąd ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 4 kwietnia 2011r., sygn. akt II FZ 103/11, umieszczone na stronie internetowej NSA pn. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych: www.nsa.gov.pl). Na podstawie bowiem zebranego materiału dowodowego, rozpoznający wniosek dokonuje oceny wniosku pod względem spełniania przesłanek z art. 246 § 1 P.p.s.a. Wniosek jest analizowany w szczególności pod kątem oceny, czy przedstawiona sytuacja materialna wnioskodawcy pozwala mu na poniesienie kosztów sądowych (przynajmniej w części) i opłacenie pełnomocnika z wyboru, czy też nie. W niniejszej sprawie informacje zawarte we wniosku, złożonym na urzędowym formularzu PPF, są niewystarczające do oceny sytuacji majątkowej D. L. Wątpliwości pojawiają się w szczególności w kwestii uzyskiwanego dochodu skarżącej i kosztów jakie ponosi na utrzymanie domu, w którym jednocześnie prowadzi działalność zarobkową. Z akt sprawy wynika bowiem, że w chwili składania wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżąca prowadziła rodzinny dom pomocy, na mocy umowy zawartej w dniu 4 czerwca 2013 r. z Gminą [...]. Z uwagi na rodzaj prowadzonej przez skarżącą działalności zarobkowej, opartej na zawartej z Gminą [...] umowy, zaistniała konieczność zweryfikowania informacji czy skarżąca otrzymuje, bądź otrzymywała od wymienionej Gminy z tytułu zawartej umowy o świadczenie usług opiekuńczych, środki na utrzymanie domu i w jakiej wysokości. Przedstawione bowiem przez skarżącą informacje niewystarczająco wskazują, jakie w istocie skarżąca ponosi koszty utrzymania mieszkania i czy koszty te są pokrywane w całości przez nią samą, czy być może z racji prowadzenia rodzinnego domu pomocy, uzyskiwała wsparcie finansowe na utrzymanie lokalu mieszkalnego, ze strony Gminy. Niejasna jest także kondycja finansowa wnioskodawczyni. Z jednej strony wyraźnie twierdzi ona w piśmie z dnia 14 października 2014 r., że w lipcu i sierpniu 2014 r. uzyskała łącznie dochód w wysokości 12.160 zł, czyli wysoki jak na warunki polskich rodzin, a jednocześnie podaje, że posiada zadłużenie z tytułu obowiązku fiskalnego w wysokości 2.000 zł, a także zmuszona jest wpłacić składkę ZUS, nie podając jej wysokości. Wnioskodawczyni nie określiła także wysokości ponoszonych kosztów. Załączone: terminarz spłat pożyczki oraz przelewy dokonane z tytułu ich spłaty pokazują, że skarżąca spłaca raty pożyczki zaciągniętych z różnych źródeł, tj. fundacji, A S.A. i B. Wysokość zaciągniętych zobowiązań kredytowych, skarżąca określiła na kwotę ok. 5.000 zł miesięcznie, co w ocenie Sądu może świadczyć o wysokiej zdolności kredytowej skarżącej, a w konsekwencji dobrej kondycji finansowej. Kredyty i pożyczki nie są przecież przyznawane osobom, które nie posiadają odpowiedniej zdolności kredytowej. Wnioskodawczyni pomimo wezwania, nie odniosła się do powyższych kwestii, a ponadto nie nadesłała zbiorczych wyciągów transakcji z posiadanych rachunków bankowych, pomimo złożonego oświadczenia, że takowe konta posiada (tak: w piśmie z dnia 14 października 2014 r. – k: 24 akt). Nie wyjaśniła także z jakich powodów wyciągów tych nie przedłożyła. W zakresie wykazania swojej sytuacji materialnej ograniczyła się jedynie do wcześniejszego przedłożenia wyciągów przelewów z jednostkowych transakcji na koncie, które nie odzwierciedlają całokształtu obrotów miesięcznych, jak i stanu środków na nim. Nie udokumentowała także w żaden sposób wysokości dochodu uzyskiwanego w 2014 r. Wprawdzie przesłała zeznanie podatkowe o osiągniętym dochodzie w 2013 r., ale na tej podstawie nie można ocenić aktualnej sytuacji finansowej skarżącej. Tym samym, brak reakcji na wystosowane wezwanie spowodował, że Sąd nie dysponuje wystarczającymi dokumentami świadczącymi o aktualnej sytuacji wnioskodawczyni. Brak jest zatem odpowiedniego materiału dowodowego, który pozwoliłby na dokonanie dokładnej analizy sytuacji finansowej skarżącej, ewentualnie zgromadzonych przez stronę na posiadanym przez nią rachunku bankowym środków, czy też ustalenie np. sposobu gospodarowania posiadanymi przez nią środkami finansowymi. Nie przedłożenie takich dokumentów powoduje dodatkowo wątpliwości, co do wiarygodności składanych oświadczeń, a tym samym uniemożliwia uwzględnienie wniosku. Dokumenty, o które zwracał się Sąd do skarżącej mają istotne znaczenie, gdyż pozwoliłyby one na dokładne ustalenie sytuacji materialnej skarżącej i ocenę czy strona posiada, czy też nie możliwość poniesienia kosztów postępowania sądowego, w tym i ustanowienia pełnomocnika z wyboru. Dysponowanie przez Sąd wyciągami z rachunków bankowych umożliwiłyby dodatkowo jednoznaczne określenie rodzaju i wysokości kosztów miesięcznych, jakie wnioskodawczyni ponosi. Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy jest instytucją wyjątkową i stanowi rodzaj ulgi w obowiązku uiszczenia daniny publicznej z tytułu prowadzenia postępowania przed sądem, a ustanowiona została z myślą o osobach ubogich, których trudna sytuacja materialna uniemożliwia dostęp do sądu (por. postanowienie z dnia 16 listopada 2010r., sygn. akt II OZ 1131/10, umieszczone w programie komputerowym LEX nr 743653). Prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Koszty sądowe natomiast należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami (por. postanowienie NSA z dnia 26 października 2010 r., sygn. akt I OZ 819/10, LEX nr 742076). W ocenie Sądu, skarżąca nie wykazała przesłanki wynikającej z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., warunkującej przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym. Odnosząc się do zarzutów sprzeciwu zauważyć należy, że wprawdzie ma rację skarżąca twierdząc, że w październiku 2014 r. nie dysponowała jeszcze PIT -em za 2014 r. - jak to określiła, jednakże do jego złożenia nie była zobowiązana, gdyż zobowiązanie dotyczyło złożenia zaświadczenia o wysokości dochodów. Nie sposób nie dostrzec, że nawet w sprzeciwie skarżąca w żaden sposób nie odniosła się do przyczyn niewykonania wezwania Sądu i złożenia m.in. wyciągów z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich 3 miesięcy (por. k: 53 akt). Skarżąca pozostawiła bez odpowiedzi wezwanie z dnia 21 października 2014 r., czym uniemożliwiła Sądowi ustalenie rzeczywistej sytuacji materialnej i rodzinnej oraz usunięcia wątpliwości, co do istnienia bądź nie możliwości poniesienia kosztów postępowania sądowego, w tym zastępstwa procesowego. Wobec powyższego, Sąd na zasadzie art. 254 § 1 w związku z art. 260 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.