II SA/Op 518/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Elżbieta Naumowicz po rozpoznaniu w dniu 14 lutego 2011 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu S. M. na postanowienie referendarza sądowego z dnia 10 stycznia 2011 r., sygn. akt II SA/Op 518/10 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi S. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...], nr [...] w przedmiocie cofnięcia uprawnień do kierowania pojazdami postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Pismem z dnia 20 września 2010 r., S. M. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia [...], nr [...], utrzymującą w mocy decyzję Starosty Głubczyckiego z dnia [...], nr [...], o cofnięciu stronie uprawnień do kierowania pojazdami silnikowymi kategorii B, C, B+E, C+E oraz o nadaniu decyzji rygoru natychmiastowej wykonalności. W wykonaniu zarządzenia Przewodniczącego Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 19 października 2010 r., S. M. wezwany został do usunięcia braków formalnych skargi oraz do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 200zł, w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwań, pod rygorem odrzucenia skargi. Wezwania doręczone zostały skarżącemu pod adresem wskazanym w skardze w dniu 25 października 2010 r. Pismem z dnia 2 listopada 2010 r., przesłanym do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu pocztą, przesyłką nadaną w dniu 3 listopada 2010 r., skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Wskazał, że nie jest w stanie pokryć kosztów procesu, gdyż do dnia 15 grudnia 2010 r. przebywać będzie w zakładzie karnym. W związku z tym wnioskiem skarżącego, referendarz sądowy pismem z dnia 8 listopada 2010r. wezwał S. M. do złożenia wniosku na przesłanym wraz z wezwaniem urzędowym formularzu, w terminie 7 dni. Pouczył przy tym skarżącego, że niezastosowanie się do wezwania skutkować będzie pozostawieniem wniosku o przyznanie prawa pomocy bez rozpoznania. W zakreślonym terminie skarżący przesłał do Sądu wniosek sporządzony na formularzu, w którym podtrzymał zakres swego żądania. Uzasadniając prośbę, zakwestionował działanie organów administracji publicznej w zakresie odmowy wydania mu prawa jazdy. W oświadczeniu o stanie rodzinnym podał natomiast, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z córką, która wraz z dziećmi przebywa w Niemczech. On z kolei "tutaj pilnuje domu". Określając dochody oświadczył, że zamieszkuje na zmianę z żoną, która mieszka w Niemczech i jest na zasiłku socjalnym. Określił wysokość dochodów członków jego gospodarstwa domowego na kwotę 420 euro, którą stanowią środki pochodzące z "zasiłku miesięcznego". W dalszej części wniosku podał ponadto, że posiada dom o powierzchni 60m² (stary, do remontu) oraz nieruchomość rolną o powierzchni 1,02 ha. Wezwaniem z dnia 6 grudnia 2010r. referendarz sądowy zobowiązał skarżącego do uzupełnienia złożonego wniosku w terminie 7 dni, poprzez: - jednoznaczne wyjaśnienie kto z wnioskodawcą tworzy wspólne gospodarstwo domowe, - przedłożenie dokumentu potwierdzającego wysokość uzyskiwanego przez członków gospodarstwa domowego wnioskodawcy dochodu wraz z określeniem z jakiego tytułu jest uzyskiwany, a w przypadku braku dochodu wyjaśnienie przyczyn tego stanu, - przedłożenie zaświadczenia z urzędu pracy w przypadku posiadania statusu osoby bezrobotnej, - przedłożenie wyciągów z posiadanych przez wnioskodawcę i osoby tworzące z nim wspólne gospodarstwo domowe, rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich dwóch miesięcy, - przedłożenie wykazu wydatków, ponoszonych na miesięczne utrzymanie, - wyjaśnienie charakteru posiadanej nieruchomości rolnej o powierzchni 1,02 ha i oświadczenie, czy stanowi ona źródło dodatkowego dochodu. Wezwanie to zawierało pouczenie, że niezastosowanie się do jego treści może zostać uznane za niewykazanie spełniania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i skutkować oddaleniem wniosku. W zakreślonym terminie, ustosunkowując się do wezwania, skarżący w piśmie z dnia 19 grudnia 2010 r. oświadczył, że od dnia 14 lipca 2010 r. przebywał w zakładzie karnym, a w dniu 15 grudnia 2010 r. zgłosił się do Ośrodka Pomocy Społecznej w B., gdzie jest zameldowany. Podał, że właścicielem wskazanego we wniosku domu jest jego córka. On z kolei przebywa tam na zmianę z żoną, gdyż nie mają zatrudnienia. Do października 2009 r. pobierał zasiłek socjalny, ale zrezygnował z niego, gdyż zatrudnił się jako kierowca, natomiast jego żona nadal zasiłek ten pobiera. Dalej wnioskodawca wyjaśnił, że obecnie mieszka w Polsce z uwagi na brak prawa jazdy. Oznajmił przy tym, że nie posiada żadnego konta bankowego, a jego wydatki z tytułu opłat mieszkaniowych wynoszą ok. 300 zł miesięcznie (za energię – 200 zł, gaz – 50 zł, podatek "gruntowy" – 95 zł kwartalnie). Na własne utrzymanie wydaje ok. 500 zł. Wydatki pokrywa z dochodów, jakie uzyskuje w lecie ze sprzedaży malin z 20 arowej uprawy oraz z hodowli drobiu. Pomaga mu również córka. Do pisma skarżący nie dołączył jednak żadnych dokumentów. Postanowieniem z dnia 10 stycznia 2011 r., sygn. akt II SA/Op 518/10, referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu, odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy uznając, że informacje zawarte we wniosku były niewystarczające do oceny jego sytuacji rodzinnej i majątkowej, a nadto skarżący nie wykazał, iż spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy. Postanowienie to doręczone zostało skarżącemu w dniu 24 stycznia 2011 r. wraz z pouczeniem o sposobie i terminie wniesienia sprzeciwu. Postanowieniem z dnia 25 stycznia 2011 r., sygn. akt II SA/Op 518/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu odrzucił skargę S. M. z uwagi na nieuzupełnienie braku formalnego w postaci własnoręcznego podpisu na skardze. W piśmie z dnia 28 stycznia 2011 r., wniesionym do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, nadanym w placówce publicznego operatora pocztowego w dniu 31 stycznia 2011 r., zatytułowanym "zażalenie", skarżący domagał się "cofnięcia postanowienia z dnia 20.01.2011". W uzasadnieniu skarżący podniósł, że nie mógł w terminie dostarczyć jakichkolwiek dokumentów, czy i gdzie jest zarejestrowany. Wyjaśnił, że jego żona, z którą pozostaje od 13 lat w separacji, zamieszkuje w Niemczech. Natomiast córka wraz z wnukami jest właścicielem nieruchomości, jednakże fakt jej zameldowana nie oznacza, że tutaj mieszka. Skarżący stwierdził ponadto, że "pole które posiadamy to jest dla naszych potrzeb". Wskazał także na potrzebę zamieszkiwania pod aktualnym adresem z uwagi na konieczność sprawowania dozoru i zabezpieczania przed kradzieżami. Podniósł, że trudno jest stworzyć w tym miejscu wspólnie gospodarstwo bez wizji pracy. Do pisma dołączył: decyzje Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w B. z dnia [...] i z dnia [...] przyznające zasiłki celowe na zakup posiłku lub żywności w kwocie 250 zł w grudniu 2010r. oraz w kwocie 100zł w styczniu 2011 r., a ponadto decyzję Dyrektora Powiatowego Urzędu Pracy w G. z dnia [...] o uznaniu skarżącego z dniem 27 grudnia 2010r. za osobę bezrobotną i o odmowie przyznawani prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie, rozważając kwalifikację pisma skarżącego z dnia 28 stycznia 2011r., pomimo zatytułowania go zażaleniem i wskazania w nim wadliwej daty kwestionowanego postanowienia, należało przyjąć, że pismo to stanowi sprzeciw na postanowienie referendarza sądowego z dnia 10 stycznia 2011 r. o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy. Przemawia za tym zarówno treść przedstawionych w powyższym piśmie argumentów, jak i fakt wniesienia go w terminie do złożenia sprzeciwu na powyższe postanowienie referendarza sądowego, a także okoliczność, że w dniu 20 stycznia 2011 r. nie zostało wydane w sprawie jakiekolwiek postanowienie. Rozpoznając zatem złożony sprzeciw należy wskazać, że zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej P.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Skuteczne wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza w przedmiocie prawa pomocy skutkuje zatem dokonaniem przez Sąd ponownych ustaleń oraz ponownej oceny pod kątem spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. Dokonując takiej oceny, w pierwszej kolejności odnotować należy, że instytucja praw pomocy polega na zwolnieniu strony od kosztów sądowych oraz ustanowieniu adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 244 § 1 P.p.s.a.). Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym, czyli takim, jaki był wnioskowany przez skarżącego, następuje gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym przyznawane jest wowczas, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści przytoczonej wyżej regulacji wynika, że instytucja prawa pomocy posiada wyjątkowy charakter i jest stosowana jedynie w sytuacjach, gdy obiektywne okoliczności wskazują, że wnioskodawca nie posiada wystarczających możliwości finansowych pokrycia kosztów sądowych związanych z jego udziałem w sprawie, bez zachwiania swojej sytuacji materialnej i bytowej w sposób uniemożliwiający zapewnienie minimum warunków socjalnych. Jednocześnie, zawarte w powołanym przepisie sformułowanie "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek wykazania, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej zasady ponoszenia kosztów sądowych. Powinien on zatem należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności wskazujące na jego sytuację materialną. Rozstrzygnięcie w kwestii zasadności przyznania prawa pomocy zależy bowiem od tego co zostanie przez stronę wykazane. Strona ma zatem przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie kosztów postępowania, czyli że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym lub całkowitym. Podzielić przy tym należy pogląd wyrażony w orzecznictwie, że strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli natomiast fakty, które we wniosku podaje nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 września 2004 r., sygn. akt FZ 360/04, opubl. na stronie internetowej – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Realizacja obowiązku wykazania przez stronę swojej złej sytuacji materialnej polega m.in. na przedstawieniu informacji, niezbędnych dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy, w urzędowym formularzu wniosku, a także na składaniu dodatkowych oświadczeń i dokumentów, w trybie tzw. postępowania wyjaśniającego. Zasadą bowiem jest, że wniosek o przyznanie prawa pomocy składa się na urzędowym formularzu, według ustalonego wzoru (art. 252 § 2 P.p.s.a.), przy czym powinien on zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym (art. 252 § 1 P.p.s.a.). Jeśli natomiast informacje zawarte we wniosku okażą się niewystarczające lub wzbudzą wątpliwości, możliwe jest wezwanie strony w trybie art. 255 P.p.s.a. do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W myśl § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245), dokumentami źródłowymi, które potwierdzają sytuację majątkową wnioskodawcy, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpis aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy. Treść powołanego przepisu wyraźnie wskazuje, że katalog dokumentów mogących stanowić źródło dla potwierdzenia sytuacji majątkowej nie jest zamknięty. O ile jednak strona może przedstawiać również inne dowody, to właśnie na niej ciąży obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie jej prawa pomocy w żądanym zakresie. Uchylając się od przedstawienia określonych dokumentów i oświadczeń na wezwanie sądu administracyjnego, strona powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do uwzględnienia jej wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 29 lipca 2009 r., sygn. akt II FZ 267/09, zamieszczone na stronie internetowej - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Sąd nie jest bowiem zobligowany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy pełna ocena stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych, z uwagi na postawę wnioskodawcy, nie jest możliwa. W niniejszej sprawie informacje należy uznać, że zawarte w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy, były niewystarczające do oceny sytuacji rodzinnej i majątkowej S. M. Wątpliwości budzi zwłaszcza kwestia, z kim w istocie skarżący tworzy wspólne gospodarstwo domowe oraz jakie są źródła utrzymania wszystkich osób wchodzących w skład tego gospodarstwa. Wobec tego, że podane przez stronę we wniosku informacje były niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu rodzinnego, majątkowego oraz możliwości płatniczych, skarżący został wezwany w trybie art. 255 P.p.s.a. do wyjaśnienia wątpliwości istniejących w tym zakresie i przedłożenie dokumentów. W ocenie Sądu, pomimo wezwania skarżący nie wyjaśnił jednak powstałych wątpliwości, a tym samym nie wykazał, aby zaistniały przesłanki warunkujące przyznanie żądanego prawa pomocy. Dostrzec należy, że z wyjaśnień skarżącego, zawartych w piśmie z dnia 19 grudnia 2010 r. wynika, że pod względem finansowym radzi on sobie we własnym zakresie, bądź przy pomocy osób bliskich. Ani jednak z tych wyjaśnień ani z treści wniosku, jak również z pisma stanowiącego sprzeciw, nie wynika, z kim w istocie S. M. tworzy wspólne gospodarstwo domowe. Skarżący oświadczył, że wraz z małżonką mieszkającą od 13 lat w Niemczech, "na zmianę mieszka" w Polsce, w domu w P., będącym własnością jego córki, która zameldowana jest w tym domu wraz z wnukami. Córka i wnuki wskazani zostali przez skarżącego we wniosku jako członkowie jego gospodarstwa domowego. Wobec braku jednoznacznego oświadczenia, a także uprawdopodobnienia w oparciu o okoliczności faktyczne, na podstawie wyjaśnień skarżącego nie sposób jednoznacznie ustalić, z kim w rzeczywistości tworzy on gospodarstwo domowe. Zauważyć przy tym trzeba, że pomimo zawartej w sprzeciwie informacji o tym, że skarżący pozostaje ze swą żoną w separacji od 13 lat, nie przedłożył on żadnego dowodu potwierdzającego tę okoliczność. W myśl natomiast art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), zwanej dalej k.r.o., małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. W ocenie Sądu, ustalenie rzeczywistego składu osobowego rodziny wnioskodawcy ma kluczowe znaczenie dla ustalenia jego sytuacji materialnej dla celów przyznania prawa pomocy. Sytuacja majątkowa osób prowadzących ze skarżącym wspólne gospodarstwo domowe podlega bowiem ocenie w ramach szeroko pojętej sytuacji majątkowej strony. Skoro strona twierdzi, że nie może samodzielnie ponieść kosztów postępowania, to konieczne jest zbadanie, czy również przy pomocy bliskich nie jest w stanie tego uczynić (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 262/09, LEX nr 552223). Strona musi zatem wykazać nie tylko swoją sytuację majątkową, ale również sytuację majątkową innych członków rodziny, którzy pozostają z nią we wspólnym gospodarstwie domowym bądź są zobowiązani do jej alimentacji (art. 252 P.p.s.a.), zwłaszcza, że przepisy k.r.o., regulujące stosunki między małżonkami i między rodzicami i dziećmi, nakładają na małżonków, rodziców i dzieci określone obowiązki alimentacyjne (art. 128 k.r.o.). Do obowiązków tych zalicza się również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 stycznia 2009 r., sygn. akt II FZ 6/09, LEX nr 551925). Stosownie do powyższego stwierdzić przyjdzie, że w niniejszej sprawie nie było możliwe dokonanie oceny sytuacji majątkowej skarżącego oraz członków jego rodziny tworzących z nim gospodarstwo domowe. Wprawdzie skarżący przedłożył decyzję o uznaniu go z dniem 27 grudnia 2010 r. za osobę bezrobotną bez prawa do zasiłku oraz decyzje przyznające mu zasiłki celowe, jednakże te dowody nie są przesądzające przy ocenie sytuacji skarżącego dla celów przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Podkreślić trzeba, że postępowanie dotyczące przyznania prawa pomocy jest postępowaniem odrębnym od postępowania administracyjnego przed organami pomocy społecznej. W tym postępowaniu Sąd dokonuje samodzielnej oceny sytuacji materialnej skarżącego, czyniąc to w oparciu o dowody, jakie uzna za wymagane w realiach indywidualnej sprawy. Takich dowodów, wskazanych przez Sąd, skarżący w niniejszej sprawie nie przedłożył. W szczególności, pomimo wezwania, nie przedłożył dokumentów potwierdzających wysokość dochodów uzyskiwany przez członków gospodarstwa domowego. Nie przesłał również wyciągów z posiadanych przez niego oraz osoby tworzące z nim wspólne gospodarstwo domowe rachunków bankowych i w żaden sposób nie odniósł się do okoliczności ich posiadania. Wskazał natomiast, że sumę, jaką wydaje na swoje utrzymanie, uzyskał częściowo z tytułu sprzedaży w lecie malin, pochodzących z 20 arów upraw, a także, że hoduje i sprzedaje drób oraz "trochę" pomaga mu córka. Nie określił jednak, jaka jest wysokość dochodu uzyskanego z wymienionej sprzedaży ani nie określił rodzaju i wysokości pomocy udzielanej przez córkę. W tym stanie rzeczy, z uwagi na niewyjaśnienie wskazanych okoliczności, niemożliwym było pozytywne rozpoznanie wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy, a to z uwagi na brak dostatecznych danych odnoszących się do jego sytuacji rodzinnej i materialnej. Bierność skarżącego w zakresie wyjaśnienia powstałych w rozpoznawanej sprawie wątpliwości oraz przedstawianie przez niego dowodów w sposób wybiórczy, spowodowała brak możliwości pełnej i rzetelnej oceny sytuacji majątkowej jego rodziny. Jeszcze raz zatem podkreślić należy, że to na stronie spoczywa ciężar udowodnienia, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Dlatego też - jak trafnie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 30 lipca 2009 r. (sygn. akt I FZ 171/09, LEX nr 552205) - strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd o zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Mając na uwadze powyższe, orzeczono jak w sentencji.