II FZ 6/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA ( del.) Aleksandra Wrzesińska-Nowacka po rozpoznaniu w dniu 27 stycznia 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. M. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 grudnia 2008 r. sygn. akt III SA/Wa 1739/07 w przedmiocie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi J. M. Z. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 1 sierpnia 2007 r., nr [..] w przedmiocie umorzenia zaległości podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 23 grudnia 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił J. M. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z uzasadnienia tego orzeczenia wynika, że skarżący złożył 15 września 2008 r. oświadczenie o braku środków na opłacenie profesjonalnego pełnomocnika, który sporządziłby w jego imieniu skargę kasacyjną , ma kłopoty ze zdobyciem środków na zakup biletu miesięcznego, zalega z opłatami za telefon, nie dysponuje pieniędzmi na opłacenie grzywny skarbowej oraz grzywny orzeczonej z tytułu jazdy bez biletu środkami komunikacji miejskiej, stan jego zdrowia systematycznie się pogarsza, nie ma pieniędzy na wykonanie badań i zakup leków, pomaga mu żona i znajomi. Brak środków finansowych uniemożliwia mu dostęp do sądu, gwarantowany w art. 45 pkt 1 Konstytucji RP. Do pisma skarżący dołączył umowę o wyłączenie wspólności majątkowej, zawartą pomiędzy nim a jego małżonką 7 lutego 2008 r. Pismo z 15 września 2008 r. zostało potraktowane jako wniosek o przyznanie prawa pomocy. W złożonym na żądanie Sądu formularzu PPF skarżący wniósł o zwolnienie go od kosztów sądowych, w uzasadnieniu przytaczając zarzuty przeciwko zaskarżonej decyzji. Ze złożonego przez niego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynikało, że prowadzi on gospodarstwo domowe wraz z żoną i dorosłym synem. Posiada mieszkanie o powierzchni 51 m2. Innych składników majątku nie wskazał. Prowadzi działalność gospodarczą, ale nie uzyskuje z niej dochodów. Jego żona otrzymuje emeryturę, ale jej wysokość oraz majątek żony nie są mu znane, tak jak i majątek oraz dochody studiującego syna. Małżonkowie zawarli umowę majątkową i nie posiadają wspólnego majątku. Żona opłaca wszelkie świadczenia związane z lokalem mieszkalnym i póki co pozwala skarżącemu mieszkać w lokalu, ale wymówiła mu posiłki. Strona dodała, że toczące się od lat spory z organami podatkowymi i bankami doprowadziły ją do ruiny majątkowej, utraty zdrowia i konfliktu rodzinnego. W kolejnym piśmie skarżący na żądanie Sądu wyjaśnił, iż jego sytuacja majątkowa i rodzinna od czasu złożenia uprzedniego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych nie zmieniły się ,a raczej pogorszyły. Wyjaśnił, iż mieszkanie, w którym zamieszkuje stanowi własność żony , która od 10 lat opłaca świadczenia z nim związane. Powtórzył argumenty odnoszące się do jego złego stanu zdrowia i postępowania sądowego dotyczącego mandatów za jazdę bez biletu. W tak ustalonym stanie faktycznym referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W sprzeciwie od tego postanowienia skarżący podniósł, że nie może wykazać stanu majątkowego członków rodziny, bowiem to od nich zależy, czy tych informacji mu udzielą. W jego ocenie Sąd odmawia mu przyznania prawa pomocy z uwagi na chęć uchylenia się od merytorycznej oceny jego skargi. Sąd ,rozpoznając wniosek przywołał treść art. 243 § 1 , art. 246 i art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153,poz. 1270 ze zm. , powoływanej dalej jako p.p.s.a.) i z treści przepisów tych wywiódł, odwołując się do orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, że obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na wnioskodawcy. Przypomniał także, iż to postępowanie jest kolejnym w tym przedmiocie, wszczętym wnioskiem skarżącego o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym. Poprzednie zakończyło się postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 maja 2008 r. ( sygn. akt II FZ 146/08), oddalającym zażalenie strony skarżącej na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmawiające skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W aktualnym formularzu PPF skarżący powtórzył informacje, zawarte w poprzednio złożonym, wskazał jedynie na zmiany w zakresie własności lokalu, w którym mieszka oraz na pogarszający się stan zdrowia i postępowanie sądowe w zakresie mandatów z powodu korzystania z komunikacji miejskiej bez biletu. Ponownie zatem nie dopełnił w sposób należyty ciążącego na nim obowiązku rzetelnego i wyczerpującego zaprezentowania swojej sytuacji finansowej. Nie przedstawił bowiem nowych okoliczności, poza dotyczącymi mieszkania, niemającymi jednak znaczenia dla oceny wniosku , bowiem lokal ten zaspokaja potrzeby mieszkaniowe skarżącego i jego rodziny i trudno przypuszczać, aby stanowić mógł źródło przychodu. Sąd uznał za zasadne, oceniając spełnienie przez skarżącego przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przytoczyć rozważania Naczelnego Sądu Administracyjnego w uzasadnieniu postanowienia z dnia 15 maja 2008 r. ,skoro okoliczności, jakie strona powołała we wniosku rozpoznawanym obecnie były już przedmiotem oceny w poprzednim postępowaniu. Skarżący nadal bowiem twierdzi, że syn i żona dystansują się od niego i nie chcą podać mu informacji dotyczących ich majątku i dochodów. Mimo jednak zawartej między małżonkami umowy o rozdzielności majątkowej małżonkowie nadal mają obowiązek wzajemnego wspierania się i alimentacji. Obowiązek ten dotyczy również dzieci ( art. 87 w zw. z art. 128 k.r.o.). Zarówno zatem konieczność zapewnienia członkom rodziny środków utrzymania przez stronę ubiegającą się o prawo pomocy, jak i możliwość uzyskania pomocy rodziny w ich opłaceniu mają znaczenie przy ocenie zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Udzielenie informacji o sytuacji finansowej rodziny jest więc niezbędne dla oceny zasadności wniosku. Wymóg taki wynika także z art. 252 p.p.s.a. , skoro na stan majątkowy strony ma niewątpliwie wpływ stan majątkowy i dochody członków jej rodziny. Sąd zauważył, że taką ocenę zaakceptował Naczelny Sąd Administracyjny, oddalając zażalenie skarżącego. Sąd ten uznał za mało prawdopodobne twierdzenia skarżącego o sposobie pokrywania przez niego potrzeb życiowych m.in. przy pomocy znajomych, bez korzystania z pomocy społecznej, wskazując na doświadczenie życiowe, zgodnie z którym pomoc znajomych zwykle ma charakter doraźny. Sąd ten zwrócił również uwagę na treść art. 61 4 k.r.o. i 130 k.r.o., wskazujący na obowiązek wspierania się, gdy wymagają tego względy słuszności, także przez małżonków pozostających w separacji i istnienie obowiązku dostarczania środków utrzymania przez jednego małżonka drugiemu także po rozwiązaniu małżeństwa i orzeczeniu o separacji, z pierwszeństwem przed innymi krewnymi zobowiązanymi do alimentacji. Te wszystkie okoliczności uzasadniały w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego odmowę przyznania prawa pomocy na podstawie art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 i art. 254 § 1 p.p.s.a. Na postanowienie to skarżący złożył zażalenie. Wskazał, iż postanowienie to w istocie nie różni się od postanowienia tego Sądu z 24 listopada 2008 r. Wobec tego jedynym sposobem na udokumentowanie sytuacji finansowej skarżącego jest kontrola podatkowa, dokonana zgodnie z art. 281 § 1 i art. 84 § 1 Ordynacji podatkowej, o przeprowadzenie której wnioskował w piśmie z dnia 3 grudnia 2008 r., a który to wniosek nie został wzięty pod uwagę w uzasadnieniu postanowienia, które skarżone jest obecnie zażaleniem. Kontrola ta zmusiłaby rodzinę skarżącego do przedstawienia swoich dochodów, a tym samym umożliwiła stronie uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym uzależnione jest od wykazania przez nią, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W orzecznictwie sądów administracyjnych, co podkreślano już przy rozpoznawaniu poprzednich wniosków skarżącego, podkreśla się, iż ciężar dowodu zaistnienia przesłanek do uzyskania prawa pomocy spoczywa na stronie, która o tę pomoc się ubiega ( por. choćby postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04, opubl. w Systemie Informacji Prawnej Lex pod nr 299447). Jak trafnie wskazano też w zaskarżonym postanowieniu, strona musi wykazać nie tylko swoją sytuację majątkową, ale również sytuację majątkową innych członków rodziny, którzy pozostają z nią we wspólnym gospodarstwie domowym bądź są zobowiązani do jej alimentacji (art. 252 p.p.s.a.). Przepisy k.r.o., regulujące stosunki między małżonkami i między rodzicami i dziećmi nakładają na małżonków, rodziców i dzieci określone obowiązki alimentacyjne ( art. 128 k.r.o.). W orzecznictwie zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych do obowiązków tych zalicza się również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji ( por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1989 r., sygn. akt II CZ 80/89, opubl. w Lex pod nr 8963 i z dnia 5 maja 1967 r., sygn.akt I CZ 37/67, opubl. w Lex pod nr 6155, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, opubl. w ONSAiWSA z 2005 r., nr 1,poz. 8). W tej sprawie skarżący nie wykazał sytuacji majątkowej małżonki i dorosłego, studiującego syna, pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, powołując się (po raz kolejny) na odmowę ujawnienia tych wiadomości przez członków rodziny. Uznał, iż informacje te mogłyby być uzyskane w drodze kontroli skarbowej, przeprowadzonej na podstawie art. 84 i 281 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2005 r., Nr 8 ,poz. 60 ze zm.). Zarzucił też, iż Sąd ten jego wniosek pominął. Zauważyć jednak należy, iż wynikający z art. 84 § 1 Ordynacji podatkowej obowiązek sądu dotyczy informacji mogących mieć wpływ na powstanie zobowiązania podatkowego. Odmowa podania małżonkowi czy rodzicowi informacji o wysokości dochodów nie jest jednoznaczna z faktem ukrywania dochodów przed organami podatkowymi czy też unikania opodatkowania. Sąd nie ma zatem obowiązku informowania o tym fakcie organów podatkowych. Sąd administracyjny w postępowaniu dotyczącym udzielenia prawa pomocy nie ma też uprawnienia do zlecania organom podatkowym przeprowadzenia kontroli podatkowej u członków rodziny strony ubiegającej się o przyznanie jej prawa pomocy, żaden przepis prawa nie uprawnia go bowiem do takiego działania. Sądy administracyjne zostały powołane do sprawowania wymiaru sprawiedliwości poprzez kontrolę działania administracji publicznej pod kątem jej zgodności z prawem ( art. 184 Konstytucji RP w zw. z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych – Dz. U. Nr 153,poz. 1269 ze zm.).Kontrolę tę sprawują poprzez rozpoznawanie spraw w sprawach skarg na akty lub czynności, wymienione w art. 3 § 2 p.p.s.a. oraz w sposób wskazany w ustawach szczególnych ( art. 3 § 3 p.p.s.a.). Ich kognicja nie obejmuje zatem zlecania organom podatkowym wykonywania czynności, leżących w zakresie właściwości tych organów. Nieodniesienie się do wniosku strony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny nie miało zatem wpływu na treść rozstrzygnięcia. Podnieść dalej należy, co zauważył także Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając zażalenie skarżącego na uprzednio wydane postanowienie o odmowie przyznania prawa pomocy, że strona nadal nie wyjaśniła w sposób jasny i przekonujący, skąd pozyskuje (od dłuższego okresu czasu) środki na bieżące utrzymanie. Zauważyć należy, iż obecnie według jej oświadczenia, małżonka nie zapewnia skarżącemu nawet częściowo wyżywienia. Pomoc znajomych , na którą powoływała się wcześniej strona ( pismo z 14 lutego 2008 r.), dotyczyła zaopatrzenia w odzież czy też pożyczek drobnych sum pieniędzy na bilety czy też na opłacenie telefonu komórkowego ( niewystarczających, skoro skarżący , jak sam oświadczył, zalega z płatnościami za telefon i płaci mandaty za jazdę bez biletu – pismo z dnia 15 września 2008 r. ). Skarżący, wskazując na tę zmianę jego sytuacji materialnej nie wyjaśnił, skąd obecnie czerpie środki na zakup żywności, niezbędnej przecież do przeżycia. Zapewnił jedynie, że nie korzysta z pomocy społecznej. Podnieść ponadto należy, iż z oświadczeń skarżącego, składanych w toku postępowania sądowoadministracyjnego ( pismo z 25 października 2007 r.) wynika, że ma on jeszcze ( poza mieszkającym z nim synem ) dwoje dzieci, mieszkających osobno. Nie wiadomo, jaka jest sytuacja majątkowa i rodzinna tych dzieci i dlaczego, wobec nieposiadania przez ich ojca jakichkolwiek środków na bieżącą egzystencję, nie udzieliły mu pomocy. Jednocześnie stanowisko strony, iż honor nie pozwala jej na żądanie od żony i syna większej pomocy niż ta, której mu udzielają ( pismo z 14 grudnia 2007 r.) , pozostaje w pewnej sprzeczności z przyjmowaniem pomocy od znajomych ( czyli osób niemających względem skarżącego żadnych zobowiązań alimentacyjnych) i niepodjęciem żadnej próby uzyskania pomocy od państwa ( z pomocy społecznej). Treść tych oświadczeń nie pozwala zatem na jednoznaczne ustalenie, że skarżący istotnie nie korzysta z pomocy rodziny w zakresie większym, niż wskazuje na to treść jego wniosków i że istotnie nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Oświadczenia te jednocześnie nie dają podstaw do jednoznacznego stwierdzenia, iż osiąga on dochody nieopodatkowane i nieujawnione (co uzasadniałoby złożenie przez sąd informacji, o której mowa w art. 84 § 1 Ordynacji podatkowej). Z tych względów za prawidłowe należy uznać stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego odmawiające skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym. Na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. zażalenie należało zatem oddalić.