II SA/Op 540/17

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu Violetta Radecka po rozpoznaniu w dniu 9 lutego 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości w sprawie ze skargi J. K. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Opolu z dnia 13 września 2017 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu renty strukturalnej postanawia: 1. zwolnić skarżącego od wpisu od skargi, 2. w pozostałym zakresie, niewymienionym w punkcie 1, oddalić wniosek. Przedmiotem skargi J. K. wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, jest decyzja Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Opolu z dnia 13 września 2017 r., nr [...]. Na mocy tej decyzji, organ utrzymał w mocy decyzję Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w Strzelcach Opolskich z dnia 27 lipca 2017 r., nr [...], ustalającą J. K. kwotę nienależnie pobranych płatności z tytułu renty strukturalnej w wysokości 68.246,56 zł. Wraz ze skargą, J. K. złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Uzasadniając prośbę wskazał na niewielkie dochody, wystarczające jedynie na opłacenie niezbędnych kosztów utrzymania. W oświadczeniu o stanie rodzinnym wskazał, że tworzy wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną i pełnoletnią córką. Źródłami dochodu tego gospodarstwa są emerytury małżonków, w łącznej wysokości 2.248 zł. Zobowiązania i stałe wydatki miesięczne rodziny to: opłaty lokalowe łącznie – 933 zł (uśrednione w stosunku miesięcznym); wydatki na lekarstwa – 350 zł; zakup benzyny i koszty dojazdu córki na studia – 185 zł, wydatki na lekarstwa – 350 zł. Na skutek zarządzenia z dnia 22 grudnia 2017 r., wezwano skarżącego do uzupełnienia wniosku przez złożenie dodatkowych dokumentów i stosownych wyjaśnień, a mianowicie: kopii dokumentów potwierdzających wysokość otrzymywanego przez członków gospodarstwa domowego wnioskodawcy dochodu miesięcznego; wyciągów z posiadanych przez wnioskodawcę i członków jego rodziny rachunków bankowych z ostatnich trzech miesięcy. Zwrócono się także o uprawdopodobnienie faktu studiowania przez córkę wnioskodawcy, a także oświadczenie czy córka skarżącego pobiera stypendia w ramach studiów i oświadczenie czy rodzina wnioskodawcy korzysta z pomocy społecznej, bądź osób trzecich. Zażądano ponadto udokumentowania miesięcznego utrzymania mieszkania rodziny wnioskodawcy oraz oświadczenia co do posiadanego samochodu osobowego (marka, rocznik). W odpowiedzi na wezwanie skarżący w piśmie z dnia 20 stycznia 2018 r. oświadczył, że nie korzysta z pomocy społecznej, ani wsparcia osób trzecich. Do akt sprawy dołączył: zaświadczenie o posiadaniu przez córkę skarżącego statusu studentki oraz mieszkanki akademika (koszt opłaty za akademik – 390 zł za miesiąc); zaświadczenie o pobraniu przez córkę skarżącego w okresie od dnia 1 października 2017 r. do dnia 16 stycznia 2018 r. – kwoty w wysokości 2.832 zł z tytułu przyznanych stypendiów socjalnych; zaświadczenie o pobieraniu przez ww. córkę nauki w policealnej szkole; rachunki opłat z tytułu utrzymania mieszkania, samochodu marki [...] – [...] r. oraz kopię jego dowodu rejestracyjnego, a także wyciągi z rachunków bankowych członków rodziny. Działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) – zwanej dalej w skrócie: "P.p.s.a." zważono, co następuje: Zgodnie z art. 245 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane: - w zakresie całkowitym, obejmującym ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego oraz zwolnienie od kosztów sądowych, które stosownie do art. 211 P.p.s.a. obejmują opłaty sądowe i zwrot wydatków lub - w zakresie częściowym, obejmującym tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, przy czym częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej kwoty pieniężnej. Ustawodawca w art. 246 § 1 P.p.s.a. określił przesłanki udzielenia prawa pomocy osobie fizycznej, stanowiąc, że przyznanie tego prawa w zakresie całkowitym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.), natomiast przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). W orzecznictwie sądowym utrwalony został pogląd, że zasadność wniosku o udzielenie prawa pomocy powinna być rozpatrywana zarówno pod kątem obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, jak i pod kątem możliwości finansowych strony (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 1981 r., sygn. akt IV PZ 5/81, opubl. LEX nr 8305; T. Woś, H. Knysiak – Molczyk, M. Romańska: "Postępowanie sądowoadministracyjne" Wyd. I, Warszawa 2004 r., str. 379). Sąd (referendarz sądowy) przede wszystkim dokonuje zatem oceny kosztów utrzymania koniecznego strony w stosunku do jej stanu majątkowego i w stosunku do kosztów sądowych, jakie są wymagane od strony na podstawie przepisów prawa. W niniejszym przypadku istotne jest więc ustalenie wpierw kosztów sądowych ciążących na skarżącym, a następnie dokonanie oceny możliwości poniesienia tychże kosztów, w kontekście jego sytuacji materialnej. Uwzględniając powyższe uwagi na tle rozpoznawanej sprawy zważono, że na obecnym etapie postępowania sądowego skarżący jest zobowiązany do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 1.365 zł (podstawa prawna: § 1 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. Nr 221, poz. 2193 z późn. zm.), a w przypadku dalszego procedowania - opłaty kancelaryjnej w wysokości 100 zł za odpis orzeczenia z uzasadnieniem, doręczonego na skutek wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku (§ 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości opłat kancelaryjnych w sprawach sądowoadministracyjnych - Dz.U. Nr 221, poz. 2192 z późn. zm.) oraz wpis od skargi kasacyjnej w wysokości połowy wpisu od skargi (§ 3 ww. rozporządzenia w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Podkreślić jednakże należy, że zarówno wpis od skargi kasacyjnej, jak również opłata kancelaryjna będą wymagane dopiero w sytuacji oddalenia skargi przez tut. Sąd i to w sytuacji, gdy skarżący zdecyduje się zaskarżyć zapadłe orzeczenie sądowe. Oceniając natomiast sytuację materialną skarżącego, referendarz wziął pod uwagę informacje wynikające z przedłożonych w sprawie dokumentów i oświadczeń zawartych w formularzu wniosku. Systematyzując zatem materiał dowodowy sprawy trzeba wskazać, że członkowie rodziny skarżącego uzyskują stały, comiesięczny dochód w łącznej wysokości ok. 2.960 zł netto (otrzymane stypendia córki skarżącego uśredniono w stosunku miesięcznym). Uznając oświadczenie skarżącego za wiarygodne, referendarz uznał, że uśrednione wydatki rodziny związane z koniecznym utrzymaniem mieszkania kształtują się na poziomie ok. 532 zł. Podkreślić przy tym należy, że wysokość niektórych wydatków lokalowych podanych w formularzu wniosku, a tych wynikających z przedłożonych dokumentów różnią się od siebie wysokością i referendarz obliczając ich wielkość przyjął dane wynikające z rachunków (np. tak jest w przypadku opłaty za energię elektrycznej, gdzie skarżący podał kwotę 268 zł, a z rachunku wynika kwota ok. 60 zł). Dodatkowo, rodzina ponosi inne wydatki związane z edukacją córki, zakupem lekarstw, utrzymaniem samochodu, a które to wydatki kształtują się na poziomie ok. 890 zł. Dodać także trzeba, że do kosztów niezbędnego utrzymania miesięcznego zalicza się zarówno te związane z utrzymaniem potrzeb mieszkaniowych, jak również potrzeb osobistych strony i jego bliskich, w tym wydatki na wyżywienie, zakup odzieży, środków czystości, zakup leków i kosztów leczenia, itp. W rozumieniu przywołanego na wstępie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. określającego przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, kosztami "koniecznego utrzymania" są bowiem niezbędne wydatki zmierzające do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, głównie mające charakter wydatków okresowych. Do kosztów tych należy bezspornie zaliczyć wydatki na żywność, odzież, środki czystości, leczenie, edukację oraz wydatki związane z zaspokojeniem potrzeb mieszkaniowych, czyli koszty stałych opłat z tytułu czynszu, opłat za gaz, energię elektryczną, wodę, wywóz śmieci (por. postanowienie NSA z dnia 13 lutego 2009 r., sygn. akt II OZ 127/09, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Po porównaniu wartości poszczególnych kwot związanych z uzyskiwanym dochodem i wykazanymi kosztami niezbędnego utrzymania jawi się wniosek, że skarżącemu i jego bliskim pozostaje wolna kwota w wysokości ok. 1.530 zł, którą przeznaczają na inne niezbędne wydatki (wyżywienie, zakup środków czystości, itp.) i którą mogą przeznaczyć na dodatkowy cel, w tym na koszty sądowe (chociażby w określonym zakresie). Z akt sprawy wynika ponadto, że wobec małżonków nie toczy się postępowanie windykacyjne, komornicze, czy że posiadają zobowiązania naruszające ich płynność finansową. Z wyciągów bankowych członków rodziny wynika także, że saldo rachunku córki skarżącego choć w niewielkiej wartości, ale jednak, na koniec okresu rozliczeniowego (na dzień np. 28 grudnia 2017 r.) było dodatnie i wynosiło – 822,57 zł. Na rachunku córki odnotować można także periodycznie się powtarzające, dodatkowe, niewielkie wpływy finansowe (por. wyciągi bankowe). Z podanych względów referendarz uznał o braku podstaw do zwolnienia skarżącego z całości kosztów sądowych, czyli w zakresie wnioskowanym. Rodzina skarżącego posiada bowiem stałe źródło utrzymania, ma zaspokojone potrzeby mieszkaniowe, które łącznie z pozostałymi niezbędnymi wydatkami miesięcznymi znajdują źródło pokrycia w uzyskiwanych dochodach, a nawet członkom rodziny pozostaje określona nadwyżka finansowa. Podkreślić należy w tym miejscu, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, do których zalicza się bezrobotnych lub osoby pozbawione środków do życia bądź, gdy środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (vide: postanowienie NSA z dnia 19 października 2005 r., sygn. akt I GZ 107/05). Ponadto, jak wskazał NSA w postanowieniu z dnia 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 (obydwa orzeczenia dostępne na stronie internetowej: www.cbois.nsa.gov.pl) prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Nie można jednak tracić z pola widzenia faktu, że wysokość uzyskiwanych przez rodzinę skarżącego dochodów i kwota wolna uzyskana po odliczeniu niezbędnych wydatków, są wartościami niskimi w stosunku do wymaganego w sprawie wpisu od skargi. Okoliczność ta, a także oświadczenie o braku zgromadzonych oszczędności i innych składników majątkowych wskazują, że skarżący nie jest w stanie uiścić wymaganego w sprawie wpisu od skargi. Ponadto, skarżący i jego małżonka z uwagi na swój wiek, a ich córka – z racji studiowania, mają ograniczone możliwości zarobkowe. Z tych względów referendarz uznał o zwolnieniu skarżącego od uiszczenia wpisu od skargi. Podejmując rozstrzygnięcie o przyznaniu skarżącemu takiej, a nie innej formy pomocy (np. przez zwolnienie od wpisu od skargi kasacyjnej), referendarz kierował się zasadą prawa do sądu i okolicznością, że zwolnienie od uiszczenia wpisu od skargi daje możliwość dalszego procedowania. Nieuiszczenie wpisu od skargi spowodowałoby bowiem odrzucenie skargi już w fazie początkowej postępowania. Zwolnienie skarżącego od opłaty wymaganej na wstępie postępowania, umożliwi natomiast powzięcie działań zmierzających do zgromadzenia środków finansowych na pokrycie kosztów i wydatków w dalszej części postępowania. Wobec powyższego, na podstawie art. 258 § 1 pkt 7 P.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., referendarz orzekł jak w sentencji.