II SA/Op 547/15

Referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu Anna Misiak po rozpoznaniu w dniu 8 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi K. U. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Opolu z dnia 19 października 2015 r. nr [...], w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego postanawia: 1) zwolnić skarżącego od kosztów sądowych w całości, 2) odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu. K. U. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, skargę na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Opolu z dnia 19 października 2015 r., nr [...], w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego. Skarżący w skardze wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, załączył także pismo z dnia 19 listopada 2015 r. zawierające prośbę o przyznanie adwokata z urzędu i umorzenie kosztów. W piśmie tym skarżący wskazał, że sprawa dotyczy nieprawnie pobranych dotacji przez jego byłą żonę J. U. fałszującą dokumenty z jego podpisem w celu wyłudzenia dotacji z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w [...]. Skarżący podał, że swoja prośbę motywuje brakiem znajomości prawa administracyjnego oraz tym, że Komornik zajął jego konto w całości. Opisał także, że jego była żona wydzierżawiając jego pole w 2013 r. pozbawiła go środków do życia i produkcji rolnej, stawiając jego gospodarstwo w stan bankructwa i upadłości. Skarżącemu zostało przesłane wezwanie z dnia 28 grudnia 2015 r. wraz z formularzem PPF, wzywające go do wypełnienia formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy i odesłanie go w terminie 7 dni od dnia jego otrzymania, pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania. Skarżący odebrał wezwanie w dniu 4 stycznia 2016 r. i w dniu 8 stycznia 2016 r. (data nadania przesyłki w placówce pocztowej) odesłał wypełniony formularz wniosku. Wskazał w nim, że wnosi o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, to jest o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Podał, że wartość przedmiotu zaskarżenia to łącznie około 32 tys. zł. Jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, mieszka z 82 letnią matką, którą się opiekuje ze względu na jej stan zdrowia. "Mizerne" środki należące do jego mamy – H. U., w całości pochłaniane są przez bieżące wydatki, wśród których podstawową pozycję stanowią zakupy żywności, lekarstwa, energia elektryczna, woda, gaz itp. Skarżący wskazał, że nie posiada żadnych oszczędności, wobec tego nie jest w stanie opłacić adwokata oraz ponieść kosztów sądowych. Podał, że ma majtek w postaci domu o powierzchni [...] m 2, wartości ok. 30 tys. zł, pole orne o powierzchni [...] ha, warte ok. 300 tys. zł, nieobsiewa go, stodołę wartości 30 tys. zł, traktor wartości 10 tys. zł, las o powierzchni [...] ar, podał przy tym wartość 10 zł. W rubryce przedmioty wartościowe powyżej 5000 zł podał traktor "URSUS [...]". Dochód swojej matki z tytułu emerytury określił na ok. 1000 zł. W rubryce nr 11 wniosku podał, że ma zobowiązania z tytułu alimentów 1500 zł, leczenia 250 zł, podatku, wody energii, gazu, śmieci, opału- 400 zł. Wezwaniem z dnia 18 stycznia 2016 r. referendarz sądowy, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu działając w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, ze zm.), zwanej dalej "P.p.s.a.", wezwał skarżącego w terminie 7 dni od dnia otrzymania niniejszego wezwania do złożenia wyjaśnień i dokumentów, tj. - jakiej wysokości są koszty utrzymania jego domu poprzez nadesłanie rachunków lub oświadczenia o ich wysokości za energię elektryczną, wodę itp., - przedłożenie wyciągów z posiadanych przez niego i wszystkich członków jego gospodarstwa domowego rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich 3 miesięcy, - zaświadczeń (np. decyzji) o aktualnej wysokości świadczeń emerytalnych, rentowych otrzymywanych przez jego matkę H. U., (z zaznaczeniem, że nie trzeba ich przesyłać jeśli wysokość świadczeń potwierdzą nadesłane wydruki z rachunków bankowych), - wskazanie kosztów związanych z leczeniem matki, ewentualnie nadesłanie rachunków za leki, itp.), - zaświadczenia z właściwego urzędu pracy o zarejestrowaniu skarżącego, jako osoby bezrobotnej, - wskazania, jaki jest powód zaniechania przez skarżącego produkcji rolnej, i czy określenie "nie obsiewam pola" oznacza, że pole jest odłogowane, czy też jest wydzierżawione innej osobie, a jeśli tak to o przesłanie umowy dzierżawy, ewentualnie wyjaśnienie jej warunków, pod kątem uzyskiwanych przez skarżącego z niej dochodów, - zaświadczenia o dochodowości gospodarstwa rolnego z właściwego urzędu gminy. Wezwanie to zawierało pouczenie, że niezastosowanie się do niego w zakreślonym terminie, może być uznane za niewykazanie spełniania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i skutkować jego odmową. Jednocześnie poinformowano skarżącego, że na jego wniosek termin ten może ulec przedłużeniu. Skarżący odebrał wezwanie w dniu 28 stycznia 2016 r. i w dniu 4 lutego 2016 r. (data nadania w placówce pocztowej) przesłał na nie odpowiedź, pismem z dnia 31 stycznia 2016 r. W piśmie z dnia 31 stycznia 2016 r. skarżący wskazał, że stosowne faktury i rachunki utrzymania domu zostały już udokumentowane i przesłane wraz z wnioskiem w dniu 25 stycznia 2016 r., koszty utrzymania domu wynoszą 346 zł miesięcznie. Ze względu na to, że jest zima, koszty mogą wzrosnąć przez zakup dodatkowego opału, nie uwzględniają one kosztów paliwa potrzebnego na dojazdy do lekarza, apteki, rehabilitację stawów jego mamy, na zakupy, na załatwianie wielu innych spraw urzędowych jego lub mamy. Wskazał, że przesyła rachunek bieżący z jego konta rolniczego z dnia 29 stycznia 2016 r., tylko w postaci potwierdzenia salda, gdyż żadne wpłaty na niego nie były dokonywane. Skarżący wyjaśnił, że mieszka tylko z mamą, a ta nie posiada żadnych lokat dewizowych, ani kont bankowych. Dwa odcinki emerytalne przesłał – jak napisał – w dniu 25 stycznia 2016 r., dołączył jeszcze decyzję z dnia 3 lipca 2015 r. o ponownym ustaleniu emerytury rolnej jego mamy. Podał, że rachunki związane z leczeniem jego mamy zostały już przesłane 25 stycznia 2016 r., jest to koszt około 250 zł miesięcznie. Matka skarżącego musi zażywać leki na stałe, zalecone jej przez specjalistów, zgodnie z zaleceniami na zaświadczeniu szpitalnym z maja 2015 r. i z marca 2015 r., przesłane poprzednim uzupełnieniu z 25 stycznia 2016 r. Skarżący wskazał, że nie jest zarejestrowany w urzędzie pracy, nie może otrzymać zaświadczenia statusie osoby bezrobotnej, gdyż jest rolnikiem i posiada grunty orne, może być tylko zarejestrowany, jako osoba poszukująca pracy. Powodem zaniechania produkcji rolnej był brak środków finansowych na jej uruchomienie, jak i na remont maszyn, zwłaszcza traktora - maszyny niezbędnej do uprawy gruntów. Powodem zaniechania produkcji rolnej było także zabranie oszczędności przez jego byłą żonę w wysokości 35 tys. zł w do roku 2009, które ona przechowywała. Środki oszczędnościowe pochodziły ze sprzedaży gruntów, jak również zaoszczędzonych dotacji do 2009 r. Żona była także w posiadaniu oszczędności, które zarobiła [...] w okresie 3 lat przed 2009 r. za 25 miesięcy, do których nie rościł sobie prawa własności, jako współmałżonek. Zablokowanie jego konta i zabranie dotacji przez komornika, spowodowało dalszą "lawinę bezsilności" w uruchomieniu produkcji rolnej. Także zuchwała kradzież jego zboża przez byłego dzierżawcę z działki nr a w ilości [...] ha, była przyczyną niemożliwości uruchomienia produkcji rolnej na następne lata. Skarżący nie zawarł umowy dzierżawy gruntów rolnych i nie pozyskuje z tego tytułu żadnych korzyści dochodowych. Wezwaniem z dnia 23 marca 2016 r. orzekający ponownie wezwał skarżącego do przesłania w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania do złożenia wyjaśnień i dokumentów, tj. - przedłożenie wyciągu z posiadanego przez niego rachunku bankowego, potwierdzającego aktualny stan środków znajdujących się na nim, a także nadesłanie dokumentu potwierdzającego, że rachunek ten w dalszym ciągu podlega zajęciu komorniczemu (zaświadczenie z Banku lub od Komornika, lub inny dokument). Wezwanie to skarżący odebrał w dniu 29 marca 2016 r. i w dniu 4 kwietnia 2016 r. (data nadania przesyłki w placówce pocztowej), przesłał aktualny wyciąg ze swojego konta bankowego z dnia 1 kwietnia 2016 r., zawiadomienie z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa o potrąceniu należności w kwocie 7.434,98 zł z tytułu decyzji z dnia 10 sierpnia 2015 r., nr [...] z dnia 10 sierpnia 2015 r., stwierdzającej, że do wypłaty po realizacji potracenia pozostaje kwota 0,00 zł, zawiadomienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] z dnia 22 marca 2016 r. o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego. Działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a., należało rozważyć, czy skarżacy spełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu i zwolnienie od kosztów sądowych, czyli w całości. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, z punktu widzenia tej regulacji, należy do obowiązku podmiotu ubiegającego się o jego przyznanie. Strona zobligowana jest zatem wykazać, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania lub ich części albo że nie ma adekwatnych środków na poniesienie tych kosztów. Sąd natomiast zobowiązany jest podać powody, dla których uznał, że żądanie strony zasługuje bądź nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy, z jednej strony, uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej, ocenić jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez stronę dochody. Dokonując oceny sytuacji materialnej skarżącego pod względem wyżej podanych przesłanek ustawowych, referendarz sądowy wziął pod uwagę dane zawarte w przesłanych wnioskach oraz załączonych do nich dokumentach i stwierdził, że skarżący wykazał w sposób dostateczny, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez spowodowania zachwiania w zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych rodziny, nie wykazał natomiast, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Skarżący nie ma żadnego dochodu, ale posiada majątek, głównie w postaci gospodarstwa rolnego, mogący przynosić mu potencjalne pożytki. Zgodnie bowiem z poglądami wyrażonymi w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, strona która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, takimi jak gospodarstwo rolne, jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie, a to, że strona korzysta z majątku nieruchomego w sposób nie przynoszący dochodu, nie zmienia faktu, że może on być wykorzystany jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli właścicielowi brakuje pieniędzy na koszty postępowania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 kwietnia 2013 r., sygn. akt II GZ 176/13, Lex nr 1310098, z dnia 5 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OZ 222/13, Lex nr 1296872, z dnia 9 lipca 2014 r., sygn. akt II OZ 668/14, Lex nr 1495321). Skarżący twierdzi, że jego pole jest odłogowane i nie prowadzi on żadnej działalności rolnej. Jednocześnie odpowiadając na trzecie wezwanie referendarza sądowego, przesłał zawiadomienie o potrąceniu dokonanym z zobowiązania Agencji w stosunku do skarżącego w kwocie 7434,98 zł, wynikającego z decyzji/umowy nr [...] z dnia 20 stycznia 2016 r. przez Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa na podstawie art. 31 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 9 maja 2008 r. o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (t.j. Dz.U. z 2014 r., poz. 1438 ze zm.), zgodnie z którym należności ustalane w drodze decyzji administracyjnej przez organ o którym mowa w art. 29 ust. 2 (organ właściwy w sprawie przyznania płatności lub pomocy finansowej ze środków publicznych, o których mowa w art. 29 ust. 1), z tytułu nienależnie lub nadmiernie pobranych środków publicznych pochodzących z Europejskiego Funduszu Rolniczego Gwarancji (EFEG) lub Europejskiego Funduszu Rolniczego Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) oraz krajowych środków publicznych przeznaczonych na współfinansowanie wydatków realizowanych z tych funduszy, a także wierzytelności wynikające z umów z tytułu płatności określonych w odrębnych przepisach realizowanych przez Agencję ze środków publicznych pochodzących z EFRG lub EFRROW oraz krajowych środków publicznych przeznaczonych na współfinansowanie wydatków realizowanych z tych funduszy, z wyłączeniem należności, o których mowa w art. 29 ust. 4, podlegają potrąceniu z bezspornej wymagalnej wierzytelności lub należności dłużnika z tytułu realizowanych przez Agencję płatności w ramach tych funduszy oraz krajowych środków publicznych przeznaczonych na współfinansowanie wydatków realizowanych z tych funduszy. Według przepisu art. 31 ust. 3 ustawy o ARM iR, potrącenia dokonuje się przez oświadczenie Agencji złożone dłużnikowi w formie pisemnej, jeżeli dłużnik, na warunkach określonych w decyzji lub umowie, o których mowa w ust. 1 i 2, nie zwrócił na rachunek bankowy Agencji nienależnie lub nadmiernie pobranych środków. Oświadczenie ma moc wsteczną od dnia, w którym potrącenie stało się możliwe. Skarżący nie wyjaśnił jakie należności, podlegające potrąceniu zostały mu przyznane przez Agencję w styczniu 2016 r., ale treść powyższego przepisu sugeruje, że są to należności związane z prowadzeniem działalności w obszarze produkcji rolnej. Przeczyłoby to zatem zapewnieniom skarżącego, jakoby zupełnie zaniechał jakiejkolwiek działalności, jako rolnik. Referendarz sądowy uznał jednakże, że nie będzie po raz kolejny wzywał skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy o dane i wyjaśnienia, stwierdzając, że zebrany w sprawie materiał pomimo powyższej wątpliwości, jest wystarczający do rozstrzygnięcia wniosku. Niemniej jak już wspomniano powyżej opisane oświadczenie o potrąceniu przemawia dodatkowo za uznaniem, że gospodarstwo rolne skarżącego może stanowić dla niego źródło dochodu. W tym miejscu przychodzi także wyjaśnić, że jednym z głównych elementów mających wpływ na stwierdzenie spełnienia przez skarżącego przesłanki przyznania prawa pomocy jest również określenie rozmiaru obciążenia finansowego ciążącego na nim w związku z dalszym postępowaniem. Koszty, jakie obecnie obowiązany jest ponieść skarżący, to wpis do skargi, stosownie § 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193, z późn. zm.), zwanego dalej "rozporządzeniem", na podstawie którego wpis stosunkowy zależy od wysokości należności pieniężnej objętej zaskarżonym aktem i wynosi odpowiednio ponad 10000 zł do 50000 zł – 3% wartości przedmiotu zaskarżenia, nie mniej jednak niż 400 zł. Wartość przedmiotu zaskarżenia wynosi w sprawie 22121,07 zł stosownie do art. 215 § 2 P.p.s.a. oznaczenie wartości przedmiotu zaskarżenia zaokrągla się wzwyż do pełnych złotych, czyli do kwoty 22122 zł, a 3 % z tej kwoty to 663,66 zł. Przepis art. 219 § 2 zd. 2 P.p.s.a. nakazuje z kolei zaokrąglać końcówki opłat wzwyż do pełnych złotych, należny wpis od skargi zatem wynosi w sprawie 664 zł. Ewentualne dalsze koszty postępowania, jakie mogą powstać dla skarżącego to 100 zł opłaty kancelaryjnej za wydanie wyroku wraz z uzasadnieniem oraz wpis od skargi kasacyjnej wynoszący połowę wpisu od skargi - jak stanowi § 3 rozporządzenia - czyli w tym wypadku byłaby to kwota 332 zł. Łącznie zatem koszty sądowe, jakie skarżący mógłby musieć ponieść w sprawie to 1096 zł, przy czym na chwilę obecną wymagany jest wpis od skargi w kwocie 664 zł. Skarżący wskazał, że zamieszkuje z matką, która otrzymuje emeryturę w kwocie 1635,35 zł miesięcznie i to ona ma stanowić główne źródło utrzymania skarżącego. Jak już wyżej wskazano, skarżący ma jednakże gospodarstwo rolne, które może być jednak źródłem jakiegoś dochodu, czy tez pożytków naturalnych, w postaci płodów rolnych, czy zwierzęcych, które również wpływają na kształtowanie jego sytuacji materialnej. Ponadto skarżący, jest w ocenie referendarza sądowego osobą zdolną do podjęcia chociażby dorywczych zajęć zarobkowych, ma bowiem [...] lata i nie przedstawił, aby miał jakieś problemy zdrowotne. Nawet zatem fakt opieki na matką, nie przeszkadza w ocenie orzekającego, podjęciu przez skarżącego chociażby dorywczej pracy. Orzekając bowiem o przyznaniu prawa pomocy sąd powinien mieć na uwadze nie tylko osiągany dochód, ale także samą możliwość zarobkowania przez wnioskującego. Nie można bowiem dopuścić do sytuacji, w której osoba zdolna do podjęcia pracy, jednakże z wyboru niepracująca, korzysta ze środków budżetu państwa w celu prowadzenia swoich spraw przed sądem i nie ponosi żadnego wysiłku, aby w kosztach tych partycypować w jakimkolwiek zakresie (patrz. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 kwietnia 2013 r., sygn. akt II GZ 176/13, Lex nr 1310098). Ponadto skarżący płaci wysokie alimenty na dzieci, zastanawiające jest zatem, iż pomimo deklarowanej trudnej sytuacji materialnej, nie wystąpił do Sądu o zmniejszenie ich kwoty. Należy zatem ponownie podkreślić, że skarżący wykazał, iż zasługuje na przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym, czyli spełnia przesłankę z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., a nie całkowitym o jaki wnosił. W tym stanie rzeczy na podstawie art. 258 § 1 i 2 pkt 7 P.p.s.a., referendarz postanowił przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych, a w pozostałej części wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu oddalić. Przychodzi wyjaśnić, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony. Przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Dlatego też prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel jakichkolwiek źródeł W literaturze przedmiotu zwrócono uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub wręcz pozbawienie prawa do sądu (patrz. H. Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd prawa Publicznego 2007 r., nr 4, s. 36-39). Podkreślenia wymaga, że skarżący i jego rodzina dysponują stałym źródłem dochodu (emerytura matki), maja też majątek w postaci nieruchomości budynkowych i rolnej, oraz ruchomości zatem nie grozi im całkowite pozbawienie środków do życia. Prawo pomocy nie może być natomiast wykorzystywane jako instrument ochrony własnych zasobów majątkowych, a obowiązkiem każdego skarżącego zasadniczo jest partycypowanie w kosztach sądowych (art. 199 § P.p.s.a.). W tej sytuacji zwolnienie skarżącego od kosztów sądowych w całości - jest w ocenie orzekającego – wystarczającą dla niego gwarancją dostępu do drogi sądowej, a przyznanie mu dalej idącego prawa pomocy nie wydaje się być w jego sytuacji materialnej usprawiedliwione. Ma on - jak wskazano wyżej - stałe źródło dochodu w postaci emerytury matki, ma też gospodarstwo rolne mogące być źródłem dochodu i pożytków naturalnych, a także innym majątek ruchomy i nieruchomy (sprzęt rolniczy, dom), ma możliwości zarobkowe, a ze swojej strony nie poczynił żadnych starań dla wykorzystania tych możliwości. Nie poczynił też starań o zmniejszenie ciążących na nim zobowiązań np. alimentacyjnych, co także może stanowić jedną z przesłanek odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie referendarza sądowego z dnia 7 listopada 2013 r., sygn. akt II SA/Op 421/13, dostępne na stronie internetowej - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wobec powyższego orzeczono, jak w sentencji postanowienia.