II SO/Op 24/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Krzysztof Bogusz Sędziowie: sędzia WSA Daria Sachanbińska asesor sądowy Elżbieta Naumowicz - spr. po rozpoznaniu w dniu 26 marca 2007 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku D. W., M. W., J. W. i M. W. o wyłączenie sędziów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego [...] w sprawie ze skargi D. W., J. W. i M. W. na decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...], nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie robót budowlanych postanawia: oddalić wniosek o wyłączenie od rozpoznania sprawy sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego: H. B., L. B., H. F., J. K., T. K., H. Ł., A. M., H. O., R. P., M. R., J. S., K. A. S., A. S., J. S., A. W. i Z. W., sędziów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego [...]: A. C., I. D., M. G., M. G., L. J., B. K., Z. Ł., M. M., M. M., J. M., K. R., M. S., L. S., A. S., J. S., M. T. W. W. oraz asesorów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego [...]: O. B., K. B., A. C., D. D., E. K., M. O., A. P. i A. W. Pismem z dnia 26 listopada 2005 r. D. W., J. W. i M. W. wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego [...] skargę na decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...], nr [...] utrzymującą w mocy decyzję Powiatowego Inspektora nadzoru Budowlanego w T. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie robót budowlanych polegających na budowie przyłączy wodociągowych na działce nr a w N., której współwłaścicielami są D. i M. W., M. i J. W. jako bezprzedmiotowego. Następnie skarżący oraz uczestnik postępowania M. W. w piśmie z dnia 26 czerwca 2006 r. wnieśli o wyłączenie od orzekania wszystkich sędziów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego [...] "z uwagi na ich stronniczość i uporczywe blokowanie procesów dowodowych z DWINB i AWRSP we W. od której została zakupiona nieruchomość b i c w N.". Skarżący i uczestnik postępowania powołując się na swój interes prawny zażądali, aby dla jasności przewodu sądowego wszyscy sędziowie złożyli oświadczenia jakie nieruchomości, gdzie, za ile i w jakim trybie kupowali zarówno oni, jak i ich małżonkowie oraz ich dzieci od Agencji Nieruchomości Rolnych we W. i jej Spółki A we W. Ponadto zażądali, aby sędziowie złożyli również oświadczenia co ich łączy z W. D. i jego Spółką A i AWRSP, bowiem "inspektorzy twierdzą, iż nie będą podejmować merytorycznych decyzji, bo sobie załatwiają z sędziami". Nawiązując do wniosku o wyłączenie, wszyscy sędziowie i asesorzy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego [...] złożyli pisemne oświadczenia, w których stwierdzili, że nie znają skarżących i uczestnika postępowania oraz nie łączy ich ze skarżącymi i uczestnikiem postępowania żaden stosunek osobisty, który mógłby wywołać wątpliwości co do ich bezstronności, a także, że nie zachodzi żadna z okoliczności określonych w art. 18 i art. 19 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), która mogłaby stanowić podstawę wyłączenia sędziego od rozpoznania sprawy. Postanowieniem z dnia 20 października 2006 r., sygn. akt II OW 41/06, Naczelny Sąd Administracyjny wyznaczył do rozpoznania wniosku o wyłączenie sędziów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu. Z uwagi na fakt, iż na podstawie art. 1 ustawy z dnia 22 września 2006 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 208, poz. 1536) od dnia 6 grudnia 2006 r. uległo zmianie dotychczasowe brzmienie art. 19 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego [...] o złożenie przez wszystkich sędziów i asesorów tego Sądu oświadczeń uwzględniających treść art. 19 obowiązującą od daty 6 grudnia 2006 r., tj. złożenie oświadczenia, czy istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności. W dniu 22 lutego 2007 r. wpłynęły do tut. Sądu wymagane oświadczenia złożone przez wszystkich sędziów oraz asesorów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego [...]. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wniosek o wyłączenie sędziów należało oddalić. Na wstępie odnotować przyjdzie, iż zgodnie z art. 18 i art. 19 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej P.p.s.a., wyłączenie sędziego od orzekania w sprawie sądowoadministracyjnej może nastąpić z mocy samej ustawy bądź też na jego wniosek lub wniosek strony. W tym miejscu wskazać należy, iż zgodnie z treścią art. 33 § 1 P.p.s.a. osoba, która brała udział w postępowaniu administracyjnym, a nie wniosła skargi, jeżeli wynik postępowania sądowego dotyczy jej interesu prawnego, jest uczestnikiem tego postępowania na prawach strony. Sytuacja ta dotyczy M. W., któremu udział w postępowaniu przed sądem administracyjnym przysługuje z mocy prawa z chwilą wszczęcia postępowania. W myśl natomiast art. 12 P.p.s.a. ilekroć w ustawie Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest mowa o stronie, rozumie się przez to również uczestnika postępowania. Wykładnia powołanego przepisu uzasadnia więc wniosek, że w tych przypadkach, w których przepisy P.p.s.a. stanowią, że uprawnienie przysługuje stronie, należy przyjąć, iż przysługuje ono także uczestnikowi postępowania. Sytuacja ta ma również zastosowanie w odniesieniu do treści art. 19 P.p.s.a. stanowiącego, iż wyłączenie sędziego może nastąpić na wniosek strony, a tym samym należy uznać, iż wniosek taki może złożyć uczestnik postępowania, jakim w niniejszej sprawie jest M. W. Przyczyny wyłączenia z mocy ustawy zostały enumeratywnie wymienione w art. 18 ustawy. W związku z tym, iż tworzą one katalog zamknięty, nie jest możliwe stosowanie w tym zakresie wykładni rozszerzającej. Tym samym nie można wyłączyć sędziego z mocy ustawy w przypadkach innych niż przewidziane przez ustawodawcę, bez względu na subiektywne odczucia osób występujących w sprawie. Zgodnie z art. 18 P.p.s.a., sędzia jest wyłączony z mocy ustawy w sprawach: 1) w których jest stroną lub pozostaje z jedną z nich w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy oddziałuje na jego prawa lub obowiązki; 2) swojego małżonka, krewnych lub powinowatych w linii prostej, krewnych bocznych do czwartego stopnia i powinowatych bocznych do drugiego stopnia; 3) osób związanych z nim z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli; 4) w których był lub jest jeszcze pełnomocnikiem jednej ze stron; 5) w których świadczył usługi prawne na rzecz jednej ze stron lub jakiekolwiek inne usługi związane ze sprawą; 6) w których brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jak też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował jako prokurator; 7) w których brał udział w rozstrzyganiu sprawy w organach administracji publicznej. Nadto stosownie do § 3 tego przepisu sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego skargą o wznowienie postępowania, nie może orzekać co do tej skargi. Wskazać należy, iż na mocy art. 24 P.p.s.a. przepisy dotyczące wyłączenia sędziego mają zastosowanie do asesora sądowego. Niezależnie od przyczyn wymienionych w art. 18 P.p.s.a., w myśl art. 19 tej ustawy, sąd może również wyłączyć sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony. Zgodnie z obecnym brzmieniem tego przepisu, podstawą uwzględnienia wniosku lub żądania o wyłączenie jest istnienie okoliczności tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. W konsekwencji podstawą wyłączenia sędziego na gruncie P.p.s.a. będą nie tylko okoliczności objęte brzemieniem art. 19 P.p.s.a. sprzed 6 grudnia 2006 r. (tj. wynikające ze stosunku osobistego pomiędzy sędzią a jedną ze stron lub jej przedstawicielem – a więc charakteryzujące się przede wszystkim istnieniem więzi emocjonalnej, pozytywnej lub negatywnej, której podstawą jest stosunek pokrewieństwa, przyjaźni, dłuższej znajomości, zależności służbowej, gospodarczej, społecznej itp.), ale wszelkie obiektywnie zaistniałe okoliczności, dające podstawę do sformułowania uzasadnionych zastrzeżeń co do bezstronności sędziego przy rozstrzyganiu danej sprawy. Ze względu na brak jednolitego brzmienia przepisów w zakresie względnej przesłanki wyłączenia sędziego na gruncie omówionej regulacji procesowej należy wskazać na najistotniejsze cechy nowego uregulowania art. 19 P.p.s.a. Przede wszystkim wymaga podkreślenia, iż okoliczność mogąca wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie musi faktycznie wystąpić, tzn. nie może mieć charakteru potencjalnego. Po drugie - wątpliwość co do bezstronności sędziego musi być uzasadniona, co wiąże się z przedstawieniem odpowiedniej argumentacji przez stronę w jej wniosku. Po trzecie - sąd wyłączając sędziego powinien odnieść się do ewentualnego braku bezstronności w konkretnej sprawie. Niedopuszczalne jest formułowanie zarzutów o generalnym braku bezstronności danego sędziego w oderwaniu od specyfiki i okoliczności konkretnej sprawy. Po czwarte - wyłączenie sędziego w oparciu o przepis art. 19 P.p.s.a. może nastąpić wyłącznie w toku danego postępowania sądowoadministracyjnego, natomiast okoliczność mogąca wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności może wystąpić zarówno w trakcie, jak i jeszcze przed wszczęciem danego postępowania. Jak Sąd wskazał już powyżej, przyczyny wyłączenia sędziego na wniosek strony zostały przez ustawodawcę jedynie ogólnie scharakteryzowane. W konsekwencji zasadność wniosku o wyłączenie zależna będzie od okoliczności faktycznych, jakie w każdym konkretnym przypadku mogą mieć wpływ na sposób prowadzenia postępowania przez sędziego (por. M. Romańska [w:] T. Woś, H. Knysiak- Molczyk, M. Romańska "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz", Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005 r., s. 155). Zaznaczyć jednak należy, iż zgodnie z art. 20 P.p.s.a., strona składająca wniosek obowiązana jest wskazać i jednocześnie uprawdopodobnić przyczyny wyłączenia. Na stronie spoczywa zatem obowiązek zarówno wskazania przyczyny wyłączenia, jak i powołania okoliczności uprawdopodobniających istnienie tej przyczyny. Nakładając na wnioskodawcę ten obowiązek, ustawodawca zrezygnował tym samym z obarczenia strony obowiązkiem przedstawienia dowodów na potwierdzenie istnienia przyczyn wyłączenia. Uprawdopodobnienie jest bowiem środkiem zastępczym dowodu, nie dającym pewności co do określonych faktów, a stanowiącym jedynie wiarygodność twierdzenia o nich. Wskazać jednak należy, iż różnica pomiędzy udowodnieniem a uprawdopodobnieniem nie polega na mniejszej wiarygodności informacji, lecz na odformalizowaniu czynności związanych z ich uzyskaniem (por. M. Iżykowski, "Charakterystyka prawna uprawdopodobnienia w postępowaniu cywilnym", NP 1980, nr 3, s. 74-75 i 79). Zauważyć również przyjdzie, iż uprawdopodobnienie przyczyn wyłączenia nie jest równoznaczne z uznaniem ich zasadności. To, czy uprawdopodobnione przez stronę okoliczności faktycznie stanowią przyczyny wyłączenia, pozostawione zostało bowiem ocenie sądu orzekającego co do wniosku o wyłączenie. Zauważyć zatem należy, iż mogą uzasadniać wyłączenie sędziego od rozpoznania sprawy tylko okoliczności tego rodzaju, które na podstawie obiektywnych okoliczności mogą wywołać wątpliwości co do jego bezstronności (por. M. Romańska, op. cit. s. 155). Zgodnie ze stanowiskiem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, w przypadku gdy w danej sprawie zachodzi uzasadnione przypuszczenie braku bezstronności sędziego, stanowisko strony w tej kwestii jest ważne, ale nie decydujące. Istotne w tej mierze jest natomiast to, czy przypuszczenie jest obiektywnie zasadne (por. decyzja ETPC z dnia 11 maja 1999 r., sygn. 33642/96, System Informacji Prawnej LEX, nr 41089). Pomimo bowiem, iż co do rozstrzygnięcia kwestii "bezstronności" pewne znaczenie mogą mieć nawet pozory, to jednak na podstawie kryterium obiektywnego trzeba rozstrzygać, czy obok zachowania samych sędziów istnieją dające się ustalić okoliczności mogące poddawać w wątpliwość ich bezstronność (por. wyrok ETPC z dnia 6 maja 2003 r., sygn. 39343/98, System Informacji Prawnej LEX, nr 78239). Przechodząc do rozważań w niniejszej sprawie, zaakceptować przyjdzie pogląd, iż żaden przepis nie wymaga, aby przyczyny wyłączenia były zindywidualizowane w stosunku do każdego sędziego objętego wnioskiem o wyłączenie. Może się bowiem okazać, że wszystkich sędziów dotyczy jedna przyczyna wyłączenia. Ponadto, brak uzasadnienia, a tym bardziej przekonującego uzasadnienia wniosku, nie jest brakiem formalnym podlegającym uzupełnieniu w trybie art. 49 § 1 P.p.s.a., lecz skutkuje tylko odmową jego uwzględnienia. Strona nie musi znać z imienia i nazwiska sędziów, których dotyczy wniosek i może określić ich, tak jak uczynili to skarżący i uczestnik postępowania w niniejszej sprawie, w sposób możliwy do zindywidualizowania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 maja 2006 r., sygn. akt II OZ 490/06, niepubl., wydane w jednej ze spraw skarżącej D. W. toczącej się przed tut. Sądem). Uwzględniając przedstawione stanowisko, należało zatem dokonać oceny, czy w niniejszej sprawie istnieją podstawy do wyłączenia sędziów i asesorów WSA [...] od orzekania w niniejszej sprawie. Zgodnie z wymogiem art. 22 § 2 P.p.s.a., w którym ustawodawca nałożył na sędziego, którego dotyczy wniosek o wyłączenie, obowiązek złożenia w tym zakresie stosownych wyjaśnień, wszyscy sędziowie i asesorzy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego [...] złożyli oświadczenia, w których wskazali, iż nie łączy ich ze skarżącymi i uczestnikiem postępowania żaden stosunek osobisty, który mógłby wywołać wątpliwości co do ich bezstronności oraz że nie zachodzą żadne inne okoliczności, które mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do ich bezstronności w niniejszej sprawie. W tym miejscu wskazać należy, iż w przypadku gdy strona żądająca wyłączenia zaprzecza prawdziwości wyjaśnienia sędziego, obowiązana jest jednak wskazać i udowodnić okoliczności, które podważałyby wiarygodność oświadczenia sędziego (por. postanowienie SN z dnia 25 sierpnia 1971 r., sygn. akt I CZ 212/71, OSNC 1972 r., nr 3, poz. 55). W niniejszej sprawie Sąd nie stwierdził istnienia przesłanek, o których mowa w art. 18 P.p.s.a., stanowiących podstawę do wyłączenia sędziów i asesorów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego [...] z mocy ustawy. Z treści oświadczeń złożonych przez sędziów i asesorów tego Sądu nie wynika, aby zaistniały okoliczności uzasadniające wystąpienie, w odniesieniu do któregoś z nich, przesłanek wyłączenia ich z mocy ustawy. Również skarżący i uczestnik postępowania nie uprawdopodobnili, aby zaistniała okoliczność tego rodzaju, która mogłaby poddawać w wątpliwość bezstronność sędziów lub asesorów w danej sprawie, a tylko istnienie takiej okoliczności może w świetle art. 19 P.p.s.a. stanowić podstawę wyłączenia sędziego na wniosek strony. Odnosząc się do argumentów podnoszonych przez skarżących i uczestnika postępowania, zauważyć należy, iż nie stanowią one przesłanek uzasadniających wyłączenie sędziów. Sformułowane we wniosku ogólne, a nie znajdujące oparcia w materiale sprawy, zarzuty o "stronniczości i uporczywym blokowaniu przez sędziów procesów dowodowych skarżących", nie mogą stanowić podstawy do uwzględnienia wniosku o wyłączenie. Fakt, iż orzeczenia wydawane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny [...], nie odpowiadają interesom prawnym skarżących i uczestnika postępowania i nie są zgodne z ich oczekiwaniami, bądź też w ich odczuciu naruszają przepisy prawa, nie stanowi podstawy do uznania braku bezstronności sędziów. Podstawą wyłączenia sędziego nie może być powołana przez stronę wadliwość oceny prawnej sprawy, bowiem kwestia ta może być badana jedynie w drodze zaskarżenia ewentualnego niekorzystnego rozstrzygnięcia do Sądu II instancji. Ponadto nawet wadliwości o charakterze proceduralno- porządkowym nie stanowią podstawy wyłączenia, jeżeli nie są wyrazem stronniczości ze strony sędziów (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 1972 r., sygn. akt I PZ 9/72, niepubl.). Sąd, orzekając w niniejszej sprawie, miał na uwadze, iż instytucja wyłączenia sędziego, uznawana za ważną gwarancję sędziowskiej niezawisłości, jest również jedną z podstawowych gwarancji zasady obiektywizmu postępowania i chronić ma strony przed ewentualną stronniczością sędziego, jednakże wnioskowaniem ad absurdum byłoby uznanie, że zawiera ona w swej istocie domniemanie stronniczości sędziego, zobowiązujące do automatycznego wyłączenia każdego sędziego, w wypadku podniesienia przeciwko niemu dowolnego zarzutu, o ile tylko nie potrafi go on odeprzeć (por. postanowienie Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 20 listopada 2003 r., II AKo 551/03, OSA 2005/3/19). Takim zarzutem niewątpliwie są twierdzenia skarżących i uczestnika postępowania, iż "inspektorzy twierdzą, iż nie będą podejmować merytorycznych decyzji, bo sobie załatwiają z sędziami". Skoro skarżący i uczestnik postępowania niczym nie wykazali, aby zachodziła stronniczość, która winna wynikać z określonych faktów, a tym samym nie uprawdopodobnili przyczyn wyłączenia, uznać należało, iż nie występują okoliczności uzasadniające wątpliwości co do bezstronności sędziów i asesorów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego [...], stanowiące przyczyny ich wyłączenia. Mając na uwadze powyższe, orzeczono jak w sentencji.