II SO/Op 33/13

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu Anna Misiak po rozpoznaniu w dniu 20 grudnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. M. o przyznanie prawa pomocy w sprawie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 29 lipca 2013 r., nr [...] w przedmiocie prawa pomocy w sprawie zasiłku okresowego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. J. M. wniosła o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Oświadczyła, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i utrzymuje się z zasiłku okresowego, obecnie w kwocie 230,23 zł oraz z zasiłków celowych z pomocy społecznej, obecnie zasiłek celowy wynosi 30 zł miesięcznie. Podniosła, że nie może ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania w sprawie sądowej, w której zamierza zaskarżyć decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z 29 lipca 2013 r., nr [...], w przedmiocie umorzenia w całości postępowania w sprawie zasiłku okresowego z pomocy społecznej. Zaznaczyła, że tylko profesjonalny pełnomocnik może sformułować skargę do Sądu, celem kontroli wydanej decyzji. Wskazała, że z otrzymywanych środków pomocy społecznej musi zakupić artykuły spożywcze, środki czystości i higieny osobistej, zagospodarować mieszkanie, opłacać energię elektryczną (aktualny rachunek wynosi 90,54 zł), ponosić koszty tytułem czynności kuratorskich, dokonywać zakupu bielizny osobistej, odzieży i obuwia, spłacać zobowiązania wobec osób trzecich, ponadto nie dysponuje komputerem lub maszyną do pisania. Poprosiła o wstrzymanie biegu terminu do czasu ustanowienia pełnomocnika z urzędu, aby miał on czas na sporządzenie i wniesienie skargi. Zgodnie z art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 poz. 270 z późn. zm.), zwanej dalej też P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Wniosek ten jest wolny od opłat sądowych. Według art. 244 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 245 § 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, a zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wprawdzie przepisy Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zakresie prawa pomocy (art. 243 – 263 P.p.s.a.) nie zawierają uregulowania odpowiadającego art. 117 § 5 Kodeksu postępowania cywilnego, jednak w ocenie referendarza zastosowanie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu ma za zadanie wyrównywać szanse stron postępowania sądowego w zakresie prawa do sądu. Przyznanie prawa pomocy ma służyć stronie, która z uwagi na swoje ubóstwo (stąd historyczna nazwa tego prawa - prawo ubogich), nie jest w stanie skorzystać z prawa do sądu (prawa do zaskarżenia np. decyzji administracyjnej) z uwagi na brak pieniędzy i w tym sensie jest w gorszej sytuacji niż strona, która ma środki materialne na poniesienie kosztów sądowych i kosztów pełnomocnika z wyboru. Rozpoznając wniosek przede wszystkim trzeba zważyć, że decyzja, którą wnioskodawczyni zamierza zaskarżyć jest sprawą z zakresu pomocy społecznej. Zgodnie z art. 239 pkt 1 lit a P.p.s.a. strona postępowania z zakresu pomocy społecznej nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Dlatego w praktyce do rozpatrzenia pozostał wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu, gdyż w razie wniesienia skargi strona skarżąca będzie ustawowo zwolniona od kosztów sądowych. Wnioskodawczyni nie jest osobą nieporadną życiowo na co wskazuje obszerna, logiczna i częsta korespondencja z organami pomocy społecznej i sądem. Skarżąca potrafi formułować swoje wnioski i żądania, posługuje się wymaganymi formularzami, pisma sporządza na komputerze. Obecnie podniosła, że nie ma maszyny do pisania, ani komputera, ale przychodzi zauważyć, że nie ma wymogu sporządzania skarg do sądu administracyjnego przy pomocy tych urządzeń. Skargi mogą być wnoszone w pismach pisanych odręcznie, a także ustnie do protokołu w organie, za pośrednictwem którego skarga ma być wnoszona (patrz. art. 63 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - Dz. U. z 2013 r., poz. 267). Nie wykazała też, że niski dochód jest barierą w ustanowieniu np. adwokata z wyboru. Zgodnie z § 3 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. (Dz. U. Nr 163 poz. 1348 z późn. zm.) w przypadkach szczególnie uzasadnionych, gdy przemawia za tym sytuacja majątkowa lub rodzinna klienta albo rodzaj sprawy, adwokat może ustalić stawkę opłaty niższą niż minimalna, albo zrezygnować z opłaty w całości. Wnioskodawczyni ma możliwość skorzystania z tego przepisu, lecz tego nie czyni przerzucając na Skarb Państwa, nie tylko koszty częściowego swego utrzymania (systematyczne świadczenia z pomocy społecznej), ale także ponoszenia kosztów pełnomocnika z urzędu. Prawo do sądu nie jest natomiast prawem bezwzględnie przysługującym określonej grupie osób o niskim poziomie dochodów, w tym rencistom, emerytom, czy bezrobotnym. Sądowi z urzędu jest wiadome, że J. M. w ostatnich 2 latach wniosła osobiście lub imieniem syna, którego jest kuratorem 16 skarg sądowoadministracyjnych, a w części spraw np. II SO/Op 2/13 i II SO/Op 4/13 ustanowiono jej pełnomocnika z urzędu. Fakty te nie oznaczają jednak, że każdorazowo Sąd jest obowiązany przyznać stronie prawo pomocy w żądanym zakresie. Jeżeli konstytucyjne prawo do Sądu, na które strona może zawsze się powoływać, nie dozna żadnych ograniczeń, mimo umiejętności złożenia przez nią skargi osobiście, a to wobec obowiązków Sądu wynikających z art. 6 P.p.s.a. (Sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań) oraz treści art. 134 § 1 P.p.s.a. (Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną), to w sprawie, w której przedmiotem skargi są zagadnienia dotyczące szeroko rozumianej pomocy społecznej, referendarz sądowy nie stwierdza podstaw do uwzględnienia wniosku. Trzeba też zwrócić uwagę, że Sąd administracyjny orzeka o prawie pomocy nie tylko na podstawie obowiązujących przepisów, ale też w określonej sytuacji społeczno - gospodarczej i kondycji finansowej państwa. Rzeczą powszechnie wiadomą są ograniczenia wydatków budżetowych w poszczególnych dziedzinach życia społeczno - gospodarczego, w tym na ochronę zdrowia, pomoc społeczną, edukację itd. Ponoszenie kosztów pomocy prawnej w zakresie pełnomocnika z urzędu udzielanej niejako na wyrost, automatycznie i tylko z uwagi na zupełny brak dochodów strony, oczywiście kwalifikujący ją np. z uwagi na tzw. kryterium dochodowe do świadczeń z pomocy społecznej, stwarza sytuację, w której środki budżetowe potencjalnie mogące służyć pomocy społecznej, są niecelowo wydatkowane w sądownictwie. Paradoksalnie strona oczekująca na przyznanie pomocy państwowej w zakresie pomocy społecznej, sama ją sobie ogranicza występując o przyznanie sądowego prawa pomocy niosącego za sobą wydatki budżetu, w tym wypadku w dziale "Wymiar sprawiedliwości". Dodatkowo wymagają w tym miejscu podkreślenia dwie kwestie, mianowicie wnioskodawczyni korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów, a przy wnoszeniu skargi do sądu nie ma wymogu korzystania z pomocy fachowego pełnomocnika (tzw. przymus adwokacko-radcowski), nie można więc stwierdzić, że brak ustanowienia dla niej fachowego pełnomocnika, pozbawi ją dostępu do drogi sądowej. W tym miejscu należy odnieść się do prośby wnioskodawczyni o "wstrzymanie biegu czasu do czasu ustanowienia pełnomocnika urzędu" i wyjaśnić, że wniosek o prawo pomocy nie wstrzymuje biegu terminu do wniesienia skargi. Stanowisko to znajduje poparcie w poglądzie wyrażonym w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zgodnie z którym: "W postępowaniu sądowoadministracyjnym nie istnieje instytucja wstrzymania biegu terminu do dokonania czynności procesowej. W szczególności procedura przyznawania stronie prawa pomocy nie powoduje wstrzymania biegu takiego terminu." (patrz. postanowienie NSA dnia 27 stycznia 2010 r., sygn. akt I OZ 42/10, dostępne w Systemie Informacji Prawnej Lex nr 599946, a także internetowa baza orzeczeń https://cbois.nsa.gov.pl/cbois). Ponadto referendarz sądowy wyjaśnia kwestię braku możliwości wstrzymania terminu do wniesienia skargi, informacyjnie na zasadzie cytowanego już art. 6 P.p.s.a., nakładającego na sąd administracyjny obowiązek udzielania wskazówek i pouczeń stronie występującej samodzielnie, to jest bez adwokata, czy radcy prawnego, nie jest on bowiem władny do rozpoznawania wniosków tego rodzaju. Zgodnie bowiem z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., referendarz sądowy jest uprawniony w tym postępowaniu jedynie do wykonywania czynności w zakresie postępowania o przyznanie prawa pomocy. Wobec powyższego na podstawie art. 6 P.p.s.a., referendarz sądowy wyjaśnia, że tzw. przymus adwokacko-radcowski, nie jest też wymagany w wypadku składania przez stronę wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi. W związku z dokonanymi ustaleniami referendarz sądowy orzekł, jak w sentencji.