I SA/Po 1635/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Barbara Rennert po rozpoznaniu w dniu 4 kwietnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu B. J. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 24 lutego 2017 r. o sygn. akt I SA/Po 1635/16, oddalającego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi B. J. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie oddalenia skargi na czynności egzekucyjne postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. W dniu [...] r. B. J. wniósł skargę na wskazane w rubrum postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości [...] zł, doręczone [...] r., skarżący złożył w dniu [...] r. sporządzony na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podał, że jest studentem studiów dziennych na Wydziale [...] w P. (trzeci rok). Pozostaje na utrzymaniu rodziców, a właściwie ojca, od którego otrzymuje alimenty w wysokości [...] zł, gdyż matka nie pracuje zarobkowo. Obecnie skarżący pisze pracę licencjacką i nie ma nawet czasowych możliwości podjęcia pracy, czy też innych czynności zarobkowych. Skarżący oświadczył również, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z matką, mężem matki i z przyrodnią siostrą, nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej [...] zł. Mąż matki jest właścicielem lokalu mieszkalnego o pow. [...] m2. Matka i siostra nie uzyskują żadnych dochodów, mąż matki uzyskuje dochód w wysokości [...] zł netto, wnioskodawca otrzymuje alimenty w wysokości [...] zł. Skarżący podał, że zobowiązania i stałe wydatki wynoszą: - kredyt hipoteczny w CHF w Banku PKO BP – rata [...] zł; prąd ok. [...] zł miesięcznie; gaz ok. [...] zł miesięcznie; woda ok. [...] zł miesięcznie; wywóz śmieci [...] zł; telefony, telewizja, Internet ok. [...] zł miesięcznie; podatek od nieruchomości ok. [...] zł na rok; obligatoryjne składki [...] zł miesięcznie; obligatoryjne ubezpieczenie [...] zł miesięcznie. W dniu 1 lutego 2017 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy w terminie 7 dni od daty doręczenia pisma, pod rygorem rozpoznania wniosku w oparciu o dotychczas zgromadzony materiał, przez: przedłożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za 2015 r., złożonych przez skarżącego i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym; złożenie wyciągów z rachunków bankowych, lokat bankowych, kart kredytowych za ostatnie sześć miesięcy należących do skarżącego i do osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym; podanie kosztów miesięcznego utrzymania skarżącego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym z rozbiciem na poszczególne wydatki (np. czynsz, energia elektryczna, gaz, abonament RTV, telefon, internet, koszty wyżywienia, środki czystości, koszty leczenia i zakupu lekarstw, raty kredytów – z podaniem kiedy kredyty zostały zaciągnięte, na co, w jakiej wysokości, na jaki okres, jaki jest harmonogram spłat rat, wysokość rat, inne koszty); podanie czy skarżący i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają lub użytkują pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, jeżeli tak podanie jakie to pojazdy, jakiej marki, jaki jest ich rok produkcji i wartość rynkowa; podanie czy skarżący i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają udziały w spółkach, pełnią funkcję członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej, jeżeli tak podanie w jakich spółkach, ile udziałów, jaka jest wartość nominalna tych udziałów, jakie z tego tytułu uzyskują dochody, jeżeli nie uzyskują to dlaczego; podanie z jakiego tytułu J. C., z którym skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, uzyskuje dochody; podanie czy osoby, z którymi skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają – poza lokalem mieszkalnym o pow. [...] m2, który jest własnością męża matki – inne nieruchomości, jeżeli tak to jakie, jaka jest ich powierzchnia, szacunkowa wartość, oszczędności, papiery wartościowe, inne prawa majątkowe, wierzytelności, przedmioty o wartości powyżej 5.000 zł, jeżeli tak należy wymienić składniki majątku jaki posiadają; podanie czy matka skarżącego pracuje, czy prowadzi działalność gospodarczą, czy jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie pracy jako osoba bezrobotna; podanie czy skarżący i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym poza dochodami wymienionymi we wniosku o przyznanie prawa pomocy uzyskują inne dochody, jeżeli tak to z jakiego tytułu i w jakiej wysokości. Skarżący do dnia rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy nie odpowiedział na powyższe wezwanie. Zaskarżonym postanowieniem z 24 lutego 2017 r. referendarz sądowy, na podstawie art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; dalej: "P.p.s.a.") oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach rozstrzygnięcia referendarz wskazał, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek lub też pełnych kosztów postępowania. Skarżący pomimo wezwania nie wyjaśnił swojej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej. Z istoty prawa pomocy wynika, że sytuacja finansowa wnioskodawcy oceniana jest przez pryzmat dochodów wszystkich członków rodziny uwzględniając przy tym nie tylko przychody osób, z którymi wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, ale także i koszty utrzymania wszystkich członków rodziny. Do tej oceny z kolei niezbędne jest podanie przez wnioskodawcę informacji wymienionych w wezwaniu do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy, czego w istocie skarżący odmówił. Wobec tego niemożliwe okazało się ustalenie jaki jest rzeczywisty stan majątkowy skarżącego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. Negatywne skutki niewykonania wezwania obciążają w całości stronę, do której wezwanie zostało skierowane. Podkreślono, że brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskującego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Odpis postanowienia doręczono skarżącemu w dniu [...] r. W sprzeciwie złożonym [...] r. skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia. W uzasadnieniu wskazał, że nie ma dostępu do dokumentacji i nie jest uprawniony do ujawniania okoliczności objętych tajemnicą działalności prowadzonej przez inną obcą w rozumieniu prawa osobę. Ponadto nie ma uprawnienia do wymuszania na innych osobach ujawnienia danych. Wskazał, że podał we wniosku wszystkie dane, które znał. Kwota 100 zł dla Skarbu Państwa nie ma żadnego istotnego znaczenia, w przeciwieństwie do sytuacji, w jakiej on się znajduje. Sąd zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Z przytoczonego przepisu wynika, że rolą WSA jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu (por. R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2015 - komentarz do art. 260 P.p.s.a, dostępny w bazie danych Legalis). W myśl art. 245 § 1 i § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, czyli w zakresie częściowym, może być przyznane osobie fizycznej, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od zasady wynikającej z postanowień art. 199 P.p.s.a., gdzie mowa o tym, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. W istocie więc przyznanie prawa pomocy ma bardzo wąski zakres stosowania i może mieć miejsce tylko w wyjątkowych sytuacjach i tylko wówczas, gdy spełnienie przez stronę przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy nie budzi żadnych wątpliwości. Zaznaczyć należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, iż ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Należy ponadto wskazać, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku, powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. W orzecznictwie przyjmuje się, że dopiero uznanie, iż ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie jest w stanie ponieść się kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por. postanowienie NSA z 4 stycznia 2011 r., sygn. akt I OZ 979/10 - wszystkie cytowane w niniejszym postanowieniu orzeczenia dostępne są pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl). W związku z powyższym nie można ograniczyć się do sytuacji majątkowej i dochodów samego wnioskodawcy, ale należy uwzględnić sytuację majątkową i dochody wszystkich członków rodziny prowadzących wspólne gospodarstwo domowe, ponieważ zwolnienie od kosztów postępowania jest uzasadnione wówczas, gdy ich poniesienie powoduje uszczerbek utrzymania koniecznego dla skarżącego i jego rodziny (por. postanowienie NSA z dnia 25 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 322/08). Już samo powiązanie przez ustawodawcę zwolnienia wnioskodawcy od ponoszenia kosztów z wykazaniem niemożności ich poniesienia bez uszczerbku utrzymania koniecznego zarówno dla wnioskodawcy, jak i jego rodziny, wskazuje na konieczność analizy sytuacji majątkowej wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, albowiem ewentualne zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych będzie chroniło przed uszczerbkiem utrzymania koniecznego nie tylko wnioskodawcę, ale i jego rodzinę. Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, Sąd wskazuje, że referendarz sądowy zasadnie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, albowiem skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Informacja na temat poziomu oraz struktury miesięcznych wydatków przeznaczanych w rodzinie skarżącego na utrzymanie się jest istotna z punktu widzenia oceny jego możliwości finansowych. Zestawienie dochodów z wydatkami pozwala bowiem ustalić środki, które pozostają do dyspozycji strony i z tej perspektywy stwierdzić, na ile jest ona w stanie ponieść tego rodzaju wydatek. Uchylenie się przez skarżącego od nadesłania dokumentów dotyczących dochodów i wydatków nie pozwala stwierdzić, czy rzeczywiście opłacenie kosztów sądowych (na obecnym etapie postępowania wpis od skargi w kwocie 100 zł) zachwiałoby sytuacją materialną jej rodziny. Należy wskazać, że oprócz złożonego przez skarżącego wniosku o przyznanie prawa pomocy, Sąd nie dysponuje żadnymi dokumentami potwierdzającymi sytuację majątkową skarżącego i jego rodziny. Wezwanie skarżącego przez referendarza sądowego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, pod rygorem rozpoznania wniosku w oparciu o dotychczas zgormadzony materiał, pozostało bez odpowiedzi. Materiałem tym jest więc jedynie wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy. Zdaniem Sądu zawarte w nim dane nie stanowią wystarczającego dowodu uprawniającego do przyznania skarżącemu prawa pomocy. Skarżący wśród miesięcznych wydatków wskazał ratę kredytu hipotecznego w wysokości [...] zł, która konsumuje ponad połowę dochodów rodziny (łącznie [...] zł). Wezwany do wskazania kiedy kredyt został zaciągnięty, na jaki cel, w jakiej wysokości, na jaki okres, jaki jest harmonogram spłat, uchylił się od odpowiedzi. Nie można uznać, że ustawodawca, wskazując jako przesłankę przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania "bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny", miał na myśli także inne koszty, które dana osoba fizyczna (bądź któraś z osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym) na siebie przyjęła w drodze zobowiązań cywilnoprawnych, niezwiązanych z niezbędnym utrzymaniem. Ugruntowane orzecznictwo przemawia za uznaniem, że zobowiązania cywilnoprawne nie mogą być powodem pokrycia z budżetu Skarbu Państwa kosztów zainicjowanego przez stronę postępowania, gdyż w przeciwnym razie ciężar zaspokajania potrzeb niezasługujących na miano niezbędnych dla utrzymania danej osoby i jej rodziny zostałby przerzucony na współobywateli. Skarżący nie wskazał również, czy osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają oszczędności, papiery wartościowe, wierzytelności, przedmioty o wartości powyżej 5.000 zł oraz czy posiadają udziały w spółkach. Ponadto skarżący nie wyjaśnił czy on, albo osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają lub użytkują pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji. Wszystkie te informacje niewątpliwie mają przełożenie na sytuację materialną całej rodziny i muszą zostać wzięte pod uwagę przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy. W ocenie Sądu z uwagi jednak na to, że skarżący uchylił się od podania powyższych danych, nawet w sposób przybliżony, jego wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie. Odnosząc się do twierdzenia skarżącego, że nie jest uprawniony do ujawniania okoliczności objętych tajemnicą działalności prowadzonej przez inną, obcą w rozumieniu prawa osobę, oraz że nie ma uprawnienia do wymuszania na innych osobach ujawnienia danych należy wskazać, że z oświadczenia złożonego przez skarżącego wynika, iż pozostaje on we wspólnym gospodarstwie domowym z matką, mężem matki oraz przyrodnią siostrą, a mąż matki zarabia [...] zł netto miesięcznie (matka nie pracuje). Przez pojęcie "pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym" należy rozumieć stałe przebywanie kilku osób w tym samym miejscu przy jednoczesnym partycypowaniu w utrzymaniu tego gospodarstwa. W zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 P.p.s.a. do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. (por. postanowienie NSA z 29 listopada 2012 r., sygn. akt II GZ 442/12). W takiej sytuacji należy stwierdzić, że ubiegający się o przyznanie prawa pomocy nie dołożył należytej staranności w wykazaniu, iż spełnia przesłanki do przyznania tego prawa. Okoliczność ta nie pozwala uwzględnić złożonego wniosku, jako że w orzecznictwie za dominujący uznano pogląd, w świetle którego w przypadku, gdy strona uchyla się od przedstawienia wszelkich informacji na temat jej sytuacji rodzinnej bądź finansowej, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z 6 lutego 2013 r., sygn. akt I GZ 10/13). Zdaniem skarżącego, kwota 100 zł nie ma dla Skarbu Państwa żadnego znaczenia. W tym kontekście Sąd wskazuje, że niezasadne jest twierdzenie, że to Skarb Państwa jest zobowiązany wspierać osoby znajdujące się w danym momencie w trudnej sytuacji materialnej, skoro mają one członków rodziny, którzy mogą im pomóc, a skarżący nie wykazał, że w istocie osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym pomocy tej nie mogą mu udzielić. Sąd, będący w postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy dysponentem środków publicznych, nie może decydować o sfinansowaniu udziału skarżącego w postępowaniu sądowoadministracyjnym, opierając się na nieprecyzyjnych i fragmentarycznych danych przedstawionych przez wnioskodawcę. Oświadczenie niepełne oraz takie, które budzi wątpliwości nie może stanowić podstawy przyznania prawa pomocy. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do osób, które w sposób niebudzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania, czego w warunkach niniejszej sprawy wnioskodawca nie uczynił. W tym stanie rzeczy Sąd, działając na podstawie art. 260 § 1 w zw. z art. 245 § 1 i § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 i art. 16 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.