II SA/Po 101/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jolanta Szaniecka (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędzia WSA Tomasz Świstak Protokolant St. sekretarz sąd. Katarzyna Fornalik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 września 2015 r. sprawy ze skargi M. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia (...) Nr (...) w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Gminy K. z dnia (...) nr (...), II. przyznaje adwokatowi A. W. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, kwotę (...) zł w tym (...) tytułem podatku od towarów i usług. Decyzją z dnia (...) czerwca 2014 r., nr (...), Burmistrz Gminy K., działając na podstawie art. 2 pkt 10, art. 12 ust. 1 i 2, art. 25, art. 30 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 07 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm.) oraz art. 104 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.), dalej jako "K.p.a.", orzekł o odmowie umorzenia M. F. należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego określonych decyzją z dnia (...) kwietnia 2014 r., nr (...). Uzasadniając powyższe rozstrzygnięcie wyjaśniono, że wnioskiem z dnia (...) kwietnia 2014 r. M. F., przebywający w Zakładzie Karnym, zwrócił się o umorzenie długu alimentacyjnego wobec płatnika świadczeń z funduszu alimentacyjnego w Gminie K. Decyzją z dnia (...) kwietnia 2014 r. orzeczono obowiązek zwrotu przez M. F. należności z tytułu otrzymywanych przez wierzyciela K. F. świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od dnia (...) października 2012 r. do dnia (...) września 2013 r., w łącznej wysokości (...) zł wraz z ustawowymi odsetkami. M. F. uzasadnił swój wniosek tym, że przez okres powyższych świadczeń przebywał i przebywa nadal w zakładzie karnym bez możliwości odpłatnego zatrudnienia. Wnioskodawca wyjaśnił, że w przyszłości po opuszczeniu zakładu karnego jego sytuacja będzie nadal trudna i zapewne będzie nadal wnioskować o umorzenie kolejnych zobowiązań. Ponadto wnioskodawca przedłożył kserokopię orzeczenia o stopniu niepełnosprawności nr (...) z dnia (...) marca 2014 r., wydanego przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności, gdzie postanowiono zaliczyć M. F. do stopnia niepełnosprawności - lekkiego, na okres do (...) marca 2016 r. W dalszej części uzasadnienia przytoczono treść przepisów ustawy o pomocy osobom uprawniony do alimentów dotyczących możliwości umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego wskazując, że umorzenie wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenie terminu ich płatności albo rozłożenie ich na raty jest możliwe przy uwzględnieniu sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika. Podczas przeprowadzonego w dniu (...) czerwca 2014 r. wywiadu środowiskowego ustalono, że M. F. przebywa w zakładzie karnym od 2010 r., a karę pozbawienia wolności będzie odbywać do dnia (...) września 2015 r. Nie osiąga żadnego dochodu, oprócz alimentów nie ma żadnych obciążeń finansowych. Jest rozwiedziony, ma syna F., z którym, jak oświadczył, utrzymywał kontakt raz w roku z powodu odległości. Ze złożonego w dniu (...) czerwca 2014 r. oświadczenia majątkowego wynika, że M. F. nie posiada żadnych nieruchomości, ruchomości, zasobów pieniężnych i innych przedmiotów wartościowych. Wnioskodawca wskazał, że jego sytuacja dochodowa jest trudna i uzasadnia uwzględnienie wniosku. Dodatkowo M. F. wskazał na swoją niepełnosprawność oraz brak jakiegokolwiek źródła dochodu jak i brak widoków na jakąkolwiek pracę po wyjściu z więzienia. Mając na względzie powyższe ustalenia faktyczne organ wskazał, że wnioskodawca, który odbywa długoletnią karę pozbawienia wolności, sam jest odpowiedzialny za pozbawienie się możliwości zarobkowania i wypełniania ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Zdaniem organu okoliczność odbywania kary pozbawienia wolności ma niewątpliwie wpływ na sytuację dochodową dłużnika alimentacyjnego, jednakże to sam wnioskodawca pozbawił się możliwości zarobkowania, w związku z czym jego sytuacja nie jest szczególna i wyjątkowa, co uzasadniałoby umorzenie wnioskowanego zadłużenia. Odbywanie kary pozbawienia wolności jest okolicznością przemijającą. M. F. ma 49 lat i orzeczenie niepełnosprawności w stopniu lekkim, (które jest również okolicznością przemijającą, bowiem zostało orzeczone na czas do (...) marca 2016 r.) nie pozbawia go możliwości zatrudnienia. Zwrócono przy tym uwagę, że wnioskodawca już teraz zakłada, że po wyjściu z więzienia jego sytuacja nadal będzie taka jak w chwili składania wniosku i będzie zmuszony składać następne wnioski o umorzenie. Przy rozpatrywaniu wniosku o umorzenie przedmiotowych należności, rozważeniu podlegać mogą jednak jedynie zaistniałe okoliczności faktyczne, a nie pozostające w sferze możliwości czy zamiarów zdarzenia przyszłe, które ewentualnie mogłyby mieć miejsce. Mając na uwadze powyższe organ przyjął, iż sytuacja rodzinna i materialna skarżącego nie jest sytuacją szczególną w rozumieniu cytowanego art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, która uzasadniałaby umorzenie wobec M. F. kwot wypłaconych jego synowi z tytułu należnych alimentów. Odwołanie od powyższej decyzji wniósł M. F., podnosząc, że za bezzasadne uznać należało wysuwanie przez organ I instancji wniosków, co do przyszłości skarżącego po wyjściu na wolność. Skarżący wyjaśnił, że po upływie terminu orzeczenia o niepełnosprawności, będzie dalej występował z wnioskiem o jego przedłużenie, gdyż doszło u niego do zaniku nerwu wzroku i nie widzi on na prawe oko. W jego ocenie wniosek o umorzenie zaległości uznać należało za zasadny. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia (...) listopada stycznia 2015 r., nr (...), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt. 1 K.p.a. utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia powtórzono dotychczasowy przebieg postępowania, a następnie wyjaśniono, że uzasadnienie decyzji odmawiającej umorzenia należności spełnia wszelkie wymagania, jakie stawia się uzasadnieniom decyzji uznaniowych, a w konsekwencji decyzja broni się przed zarzutem dowolności. Organ I instancji wskazał i wyjaśnił wszystkie przesłanki, jakimi kierował się wydając zaskarżoną decyzję, a przedstawione oceny i stanowisko organu zasługują na aprobatę. Kolegium podtrzymało stanowisko organu I instancji, że u skarżącego nie występują okoliczności, które można by zakwalifikować jako szczególne czy wyjątkowe. Skarżący jest osadzony w Zakładzie Karnym, co nie oznacza jeszcze, że jego sytuacja osobista i materialna jest szczególnie trudna. Wręcz przeciwnie, ma on zaspokojone wszystkie podstawowe potrzeby życiowe. Skarżący nie wykazuje się jednak szczególną zaradnością życiową, o czym świadczy to, że nie podejmuje w Zakładzie Karnym żadnego zatrudnienia, nawet o charakterze nieodpłatnym. Mając na uwadze fakt, iż w nieodległej przyszłości M. F. opuści Zakład Karny będzie miał on możliwość polepszenia swojej sytuacji poprzez podjęcie pracy zarobkowej. Uzyskane w ten sposób pieniądze będzie mógł przeznaczyć na zmniejszenie zadłużenia względem Skarbu Państwa. Co więcej, skarżący został zaliczony do lekkiego stopnia niepełnosprawności, co nie oznacza jednak, że nie ma on możliwości podjęcia pracy zarobkowej i zdobycia środków na własne utrzymanie. W tej sytuacji należało przyjąć, ze sytuacja majątkowa i osobista skarżącego nie uniemożliwia mu wywiązywania się ze zobowiązań finansowych. Sam zaś fakt, iż jest on pozbawiony wolności jest okolicznością niewystarczającą do uwzględnienia wniosku o umorzenie należności. Organ odwoławczy zauważył dodatkowo, że w realiach przedmiotowej sprawy, umorzenie należności byłoby sprzeczne z interesem publicznym oraz prawami osób uprawnionych do alimentów. Obowiązek alimentacyjny obciąża bowiem rodziców względem dzieci zawsze, niezależnie od ich możliwości finansowych. Nawet osoby znajdujące się w trudnym położeniu są zobowiązane do łożenia na własne dzieci. Z tego też względu, za niedopuszczalne należy uznać działanie zmierzające do premiowania osób, które uchylają się od łożenia na dzieci, a obecnie powołując się na swoją rzekomo trudną sytuację dążą do przerzucenia kosztów utrzymania dzieci na państwo. Skargę na powyższe rozstrzygnięcie wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu M. F. wyjaśniając, że wadliwe są twierdzenia, jakoby nie podejmował on pracy w Zakładzie Karnym. W rzeczywistości pracował nieodpłatnie jaki porządkowy. Skarżący podtrzymał również zarzuty dotyczące swojej niepełnosprawności podnosząc, że obecnie posiada on orzeczony stopień niepełnosprawności w stopniu lekkim, przy czym obecnie toczy się postępowanie w Sądzie Pracy, w którym skarżący wnosi o przyznanie mu renty inwalidzkiej. Dodatkowo skarżący wyjaśnił, że niespełna dwa miesiące od przyjazdu do Zakładu Karnego podjął on nieodpłatną pracę, jednakże na skutek utraty wzroku na prawe oko w 2012 r. nie może on znaleźć odpłatnej pracy. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje stanowisko i wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Przedmiotem niniejszego postępowania sądowoadministracyjnego jest kwestia umorzenie skarżącemu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Materialnoprawną podstawą wydanej w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Stosownie do treści art. 27 powołanej powyżej ustawy, dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Organ ten wydaje decyzję w przedmiocie oddania tych kwot po zakończeniu każdego okresu świadczeniowego, bądź też po uchyleniu decyzji w sprawie przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Niemniej, w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów prawodawca złagodził częściowo stanowczość tej regulacji poprzez przyznanie organom administracji publicznej prawa do umorzenia w całości lub w części zaległości, odroczenia terminu ich spłaty bądź też rozłożenia ich na raty, jeżeli wniosek w tej mierze złoży dłużnik alimentacyjny, a ponadto przemawia za tym jego sytuacja dochodowa i rodzinna. Przywołana wyżej norma prawna nie pozostawia wątpliwości, iż decyzja wydawana na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów zapada w ramach tzw. uznania administracyjnego. Działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza jednak dowolności organu. Wręcz przeciwnie – działanie organu doznaje ograniczenia już w samej normie prawnej, wprowadzającej uznanie poprzez wyznaczenie ram w konkretnej kategorii spraw, a także postanowieniami naczelnych zasad postępowania administracyjnego, w szczególności zasady prawdy obiektywnej, wyrażonej w art. 7 K.p.a., której emanacją w postępowaniu dowodowym są przepisy art. 77 § 1 K.p.a. i art. 80 K.p.a. Reasumując obowiązkiem organów orzekających w niniejszej sprawie było zbadanie i rozpatrzenie, w kontekście przesłanek określonych w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego, czy istnieją podstawy do umorzenia wobec skarżącego należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wydanie decyzji o umorzeniu należności alimentacyjnych musi być więc poprzedzone wyjaśnieniem rzeczywistej sytuacji strony w aspektach sytuacji dochodowej i rodzinnej, a uzasadnienie decyzji zawierać ocenę tej sytuacji. Decyzje wydane w tym trybie nie mogą być dowolne. Przepis art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wskazuje, że organy zobowiązane są do uwzględnienia dwóch okoliczności – sytuacji dochodowej dłużnika, na co składają się nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i inne okoliczności takie jak stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu oraz sytuacji rodzinnej dłużnika, na co składa się ustalenie, czy prowadzi samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażony w wyroku z dnia 21 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1685/07, Baza NSA). Jak wskazuje analiza akt sprawy, prowadząc przedmiotowe postępowanie organy administracji publicznej w pierwszej kolejności skupiły się na sytuacji majątkowej skarżącego. I tak, opierając się na przeprowadzonym w dniu (...) czerwca 2014 r. wywiadzie środowiskowym oraz datowanym na ten sam dzień oświadczeniu majątkowym ustalono, że skarżący przebywa w zakładzie karnym od 2010 r., a karę pozbawienia wolności będzie odbywać do dnia (...) września 2015 r. Skarżący nie osiąga żadnego dochodu, oprócz alimentów nie ma żadnych obciążeń finansowych. Ma 49 lat, jest rozwiedziony, ma syna F., z którym, jak oświadczył, utrzymywał kontakt raz w roku z powodu odległości. Skarżący nie posiada również żadnych nieruchomości, ruchomości, zasobów pieniężnych i innych przedmiotów wartościowych. Mając na względzie powyższe ustalenia organy przyjęły, że w sprawie nie zachodzą przesłanki uzasadniające umorzenie powstałej zaległości. Zdaniem organów fakt przebywania w Zakładzie Karnym oraz czasowego inwalidztwa, nie powoduje, aby po wyjściu na wolności, skarżący nie mógł rozpocząć spłaty powstałego zadłużenia. W ocenie Sądu stanowisko powyższe uznać należało za przedwczesne. Niewątpliwie umorzenie należności na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, jako instytucja o charakterze wyjątkowym, powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być efektem czynników obiektywnych, a okolicznością taką nie jest odbywanie kary pozbawienia wolności, które stanowi efekt zabronionych przez prawo działań zobowiązanego. Jakkolwiek okoliczność odbywania kary pozbawienia wolności nie może stanowić podstawy umorzenia należności, to rozpatrzenie wniosku osoby pozbawionej wolności nastąpić musi przy rozważeniu całokształtu niebudzących wątpliwości okoliczności obrazujących w myśl powołanego przepisu "sytuacją dochodową i rodzinną" dłużnika alimentacyjnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 lutego 2013 r., sygn. akt I OSK 1547/12, Baza NSA). Sąd podziela przy tym stanowisko zajęte w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 07 lipca 2015 r., sygn. akt I OSK 1375/14, Baza NSA, że jedynym argumentem uzasadniającym odmową umorzenia skarżącemu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie może być hipotetyczne stwierdzenie, że skarżący będzie mógł podjąć pracę po odbyciu kary i wówczas będzie mógł skutecznie spłacać powstałe zadłużenie. Zauważyć bowiem należy, iż ustawodawca w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie wskazał, jaki okres ma obejmować ocena sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego. Oznacza to, że ustalenie, czy istnieją przesłanki umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami powinno być dokonywane na podstawie danych odzwierciedlających aktualną sytuację dochodową i rodzinną dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności. Na gruncie powołanego przepisu nie jest dopuszczalne dokonywanie oceny we wskazanym wyżej zakresie w oparciu o sytuację dłużnika, czy jego zachowania, jakie miały miejsce w przeszłości, jak również w oparciu o potencjalną możliwość zatrudnienia po opuszczeniu zakładu karnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 czerwca 2011 r. sygn. akt I OSK 371/11, Baza NSA). Przewidywania organu zarówno, co do możliwości zarobkowania po opuszczeniu zakładu karnego nie mogą stanowić wyłącznej podstawy orzekania w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. Pozostają one w sferze przyszłych, ewentualnych zdarzeń, które mogą nie wystąpić. W realiach przedmiotowej sprawy organy nie tylko w sposób wadliwy oparły się na twierdzeniu, dotyczącym możliwości zarobkowych skarżącego w przyszłości, ale również przeprowadziły sam wywiad środowiskowy w sposób nierzetelny, który uniemożliwia udzielenie jednoznacznej odpowiedzi, czy skarżący będzie rzeczywiście mógł podjąć pracę po wyjściu z więzienia. Zaniechano bowiem ustalenia jaki jest zawód, czy też wykształcenie skarżącego oraz na ile stwierdzona niepełnosprawność będzie uniemożliwiała mu podjęcie zatrudnienia. Niewątpliwie powyższe okoliczności mają również istotny wpływ na wynik sprawy. Zauważyć bowiem należy, że u skarżącego (na co sam wskazuje, a co potwierdza znajdujące się w aktach sprawy orzeczenie o niepełnosprawności) doszło do zaniku nerwu wzroku i nie widzi on na prawe oko. Jak wynika z dokumentacji medycznej znajdującej się w Uniwersyteckim Centrum Onkologii Samodzielnego Publicznego Szpitala Klinicznego Śląskiego Uniwersytetu Medycznego, której ksero załączono do akt sprawy (k. 1 – 4 akt organu II instancji), skarżący cierpi na zanik nerwów wzrokowych obu oczy, całkowity oka prawego, zez zbieżny oka prawego, ślepotę oka prawego oraz zmiany nadciśnieniowe siatkówki obu oczu. Równocześnie skarżący wyjaśnia, że stan jego zdrowia nie ulega poprawie, co powoduje, że po upływie okresu, na jaki stwierdzono u niego niepełnosprawność, wystąpi on z nowym wnioskiem o jej stwierdzenie, jak również występuje on o przyznanie mu renty inwalidzkiej. Bezsprzecznie stwierdzona u skarżącego niepełnosprawność wpływa przy tym na możliwości skorzystania przez niego z dostępnych na rynku pracy ofert. Co więcej, zgodnie z oświadczeniem skarżącego, miała ona również wpływ na możliwość podjęcia przez niego pracy zarobkowej w czasie przebywania w Zakładzie Karnym, co jednakże nie zostało zweryfikowane w jakikolwiek sposób w toku postępowania administracyjnego. Dodatkowo analiza akt sprawy wskazuje, że organy administracji publicznej zaniechały podjęcia jakichkolwiek czynności w celu ustalenia sytuacji rodzinnej skarżącego, pod kątem ewentualnego udzielenia mu przez rodzinę wsparcia materialnego, umożliwiającego wywiązanie się przez niego z obowiązku spłaty należności. W istocie, zarówno w aktach sprawy, jak i w uzasadnieniu zaskarżonych decyzji nie wskazano, jakie są plany skarżącego po wyjściu z więzienia, a więc gdzie będzie on mieszkał oraz czy będzie on zamieszkiwał z osobami bliskimi, mogąc liczyć na ich wsparcie, czy też samodzielnie, prowadząc gospodarstwo domowe. Bezsprzecznie również powyższe okoliczności mają istotny wpływ na prowadzone przed organem postępowanie. Sąd podkreśla, że możliwość wydania decyzji o jakiej mowa w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów jest uzależniona od prawidłowego ustalenia istnienia, względnie braku, przesłanek o jakich mowa w powyższym artykule, w oparciu o prawidłowo zebrany i zgromadzony materiał dowodowy, przy zachowaniu reguł określonych w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 K.p.a. W realiach przedmiotowej sprawy warunki powyższe nie zostały spełnione, gdyż w istocie zaniechano prawidłowego określenia sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego. Działanie powyższe stanowiło naruszenie przepisów prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, działając w oparciu o przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Ponownie rozpoznając sprawę organy zobowiązane są do uzupełnienia materiału dowodowego, w tym ponownego przeprowadzenia wywiadu środowiskowego pod kątem stwierdzenia, czy skarżący faktycznie spełnia warunki uzasadniające skorzystanie z jednego ze środków, o jakich mowa w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. O wykonalności orzeczono na podstawie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. O wynagrodzeniu adwokata z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu orzeczono na podstawie art. 250 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z § 15 pkt 1 w zw. z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c oraz § 2 ust. 1 i ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokacie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r. poz. 461).