II SA/Po 1073/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędzia WSA Maria Kwiecińska (spr.) Protokolant St. sekretarz sąd. Monika Pancewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 marca 2014 r. sprawy ze skargi Z. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia (...) Nr (...) w przedmiocie uznania dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia (...) sierpnia 2013 r., nr (...), Prezydent Miasta K., na podstawie art. 2 pkt 9, art. 5, art. 8b ust. 2, art. 12, art. 15, art. 25 ustawy z dnia z dnia 07 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm.) oraz art. 104 i 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 267), dalej jako "K.p.a.", uznał Z. J. za dłużnika alimentacyjnego uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia podniesiono, że pismem z dnia (...) czerwca 2013 r. organ wezwał Z. J. do osobistego stawiennictwa w siedzibie organu w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego oraz złożenia oświadczenia majątkowego. Pomimo prawidłowego doręczenia wezwania, Z. J. nie stawił się w siedzibie organu w wyznaczonym terminie. Mając powyższe na względzie, pismem z dnia (...) lipca 2013 r. wszczęte zostało postępowania w przedmiocie uznania go za dłużnika alimentacyjnego. Na podstawie zaświadczenia komornika z dnia (...) lipca 2013 r. ustalono, że Z. J. nie dokonywał wpłat w ramach prowadzonej egzekucji w okresie ostatnich 6 miesięcy. Spełnione zostały tym samym przesłanki, o jakich mowa w art. 5 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, uzasadniające wydanie przedmiotowej decyzji. Odwołanie od powyższej decyzji wniósł Z. J. wyjaśniając, że nie otrzymał zawiadomienie o wszczęciu postępowania administracyjnego (odebrała je żona, która jednak mu go nie przekazała) oraz wskazując na trudną sytuację życiową. Dodatkowo podniesiono, że fakt nieuiszczania alimentów wynikał z opieszałości Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który pozostawał w zwłoce w przyznaniu mu emerytury oraz podkreślił, że zaniechanie stawiennictwa w siedzibie organu w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego miało charakter incydentalny. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia (...) września 2013 r., nr (...), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy podtrzymując stanowisko organu I instancji. W szczególności podkreślono, że wezwanie do stawiennictwa w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego zostało odebrane przez skarżącego osobiście w dniu (...) czerwca 2013 r., natomiast postanowienie o wszczęciu postępowania zostało doręczone w trybie doręczenia zastępczego (art. 43 K.p.a.), w dniu (...) lipca 2013 r., kiedy to odebrała je J. J.. Zwrócono również uwagę, że podnoszone zarzuty pod adresem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie stanowią dowodu w przedmiotowej sprawie. Skargę na powyższe rozstrzygnięcie wniósł do Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu Z. J. podtrzymując zarzuty zawarte w odwołaniu. Dodatkowo wskazano, że od momentu uzyskania emerytury, co miało miejsce w dniu (...) września 2013 r., skarżący rozpoczął spłatę zadłużenia, wpłacając na konto komornika kwotę (...) zł. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje stanowisko i wniosło o jej oddalenie. Pismem procesowym z dnia (...) marca 2014 r. skarżący wyjaśnił, że w okresie ostatnich 6 miesięcy wpłaca regularnie na konto komornika 60% swojej emerytury, a więc kwotę 500 zł. Do pisma załączono ksero potwierdzeń dokonanych wpłat. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie w pierwszej kolejności należy wskazać, że w myśl art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269) sąd dokonuje kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany jej zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to konieczność dokonania przez sąd oceny zgodności z prawem zaskarżonego postanowienia nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został podniesiony. Przedmiotem postępowania administracyjnego jest prawidłowość rozstrzygnięcia organów administracji publicznej w przedmiocie uznania Z. J. za dłużnika alimentacyjnego uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych. Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji były przepisy ustawy z dnia 07 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z art. 5 ust. 3 powołanej powyżej ustawy, w przypadku gdy dłużnik alimentacyjny uniemożliwia przeprowadzenie wywiadu alimentacyjnego lub odmówił: 1) złożenia oświadczenia majątkowego; 2) zarejestrowania się w powiatowym urzędzie pracy jako bezrobotny albo poszukujący pracy; 3) bezzasadnie odmawia przyjęcia propozycji odpowiedniego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wykonywania prac społecznie użytecznych, prac interwencyjnych, robót publicznych, prac na zasadach robót publicznych albo udziału w szkoleniu, stażu lub przygotowaniu zawodowym dorosłych, organ właściwy dłużnika wszczyna postępowanie dotyczące uznania dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych. Ustawa zastrzega przy tym, że decyzji o uznaniu dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych nie wydaje się wobec dłużnika alimentacyjnego, który przez okres ostatnich 6 miesięcy wywiązywał się w każdym miesiącu ze zobowiązań alimentacyjnych w kwocie nie niższej niż 50% kwoty bieżąco ustalonych alimentów (art. 5 ust. 3a powołanej powyżej ustawy). Tym samym dla wydania decyzji o uznaniu dłużnika alimentacyjnego za dłużnika uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych, konieczne jest zaistnienie jednej z przesłanek określonych w art. 5 ust. 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów przy równoczesnym uporczywym (bo przekraczającym okres 6 miesięcy), uchyleniu się od obowiązków alimentacyjnych. Przenosząc powyższe rozważania do niniejszej sprawy wskazać należy, że jak zasadnie wywiodły organy administracji publicznej, w tym Samorządowe Kolegium Odwoławcze, skarżący pomimo wezwania go pismem z dnia (...) czerwca 2013 r. (odebranym przez niego osobiście w dniu (...) czerwca 2013 r.), nie stawił się w siedzibie organu w wyznaczonym terminie w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego oraz złożenia oświadczenia majątkowego. Żeby jednak przyjąć, że została tym samym spełniona pierwsza przesłanka uznania skarżącego za dłużnika alimentacyjnego uchylającego się od obowiązków alimentacyjnych i skarżący istotnie uniemożliwia przeprowadzenie wywiadu alimentacyjnego oraz odmawia złożenia oświadczenia majątkowego (art. 5 ust. 3 pkt 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów), organ zobowiązany był przeprowadzić postępowanie poprzedzające wydanie zaskarżonej decyzji w sposób zgodny z prawem, a w szczególności w sposób zapewniający skarżącemu czynny udział w każdym stadium postępowania. W tym miejscu należy jednak zauważyć, że prowadzone postępowanie administracyjne było obarczone wadami. Jak bowiem wskazuje analiza akt administracyjnych organu I instancji, wbrew stanowisku zawartemu w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, nie można uznać za skuteczne doręczenia skarżącemu pisma o wszczęciu postępowania z dnia (...) lipca 2013 r. Ze zwrotnego potwierdzenia odbioru pisma (k. 13 akt administracyjnych organu I instancji) wynika, że pismo powyższe zostało odebrane w dniu (...) lipca 2013 r. przez J. J. – żonę skarżącego. Równocześnie na potwierdzeniu nie zawarto adnotacji, aby jego odbiorca zobowiązał się do przekazania pisma adresatowi. W świetle art. 43 K.p.a. doręczenie zastępcze może mieć miejsce jedynie w przypadku, gdy pod nieobecność adresata pismo doręcza się, za pokwitowaniem, dorosłemu domownikowi, sąsiadowi lub dozorcy domu, jeżeli osoby te podjęły się oddania pisma adresatowi. Jak wyjaśnia się w orzecznictwie sądów administracyjnych w sytuacji, gdy przesyłkę odebrał dorosły domownik strony, to z uwagi na brak adnotacji o podjęciu się przez niego doręczenia przesyłki stronie, nie ma podstaw do przyjęcia, że dorosły domownik zobowiązanie takowe podjął, a zatem tryb zastępczy nie jest w pełni dochowany (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 27 marca 2013 r., sygn. akt III SA/Łd 85/13, Baza NSA; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 stycznia 2013 r., sygn. akt II OSK 2070/10, Baza NSA). W konsekwencji dla skutecznego doręczenia pisma niezbędnym jest, aby na podpisywanym przez domownika potwierdzeniu odbioru pisma znajdowała się informacja, że doręczenie następuje, jeżeli osoba ta podjęła się oddania pisma adresatowi. W przedmiotowej sprawie warunek powyższy nie został jednak spełniony. Zdaniem Sądu wskazane powyżej naruszenie przepisów postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podkreślenia bowiem wymaga, że przed wydaniem decyzji przez organ I instancji nie uczyniono zadość zasadzie ogólnej postępowania administracyjnego, jaką jest określony w art. 10 § 1 K.p.a. obowiązek umożliwienia wypowiedzenia się przez stronę, co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Wadliwość doręczenia pisma o wszczęciu postępowania administracyjnego oraz brak powiadomienia skarżącego o zebraniu materiału dowodowego spowodowało, że został on pozbawiony możliwości czynnego udziału w postępowaniu. Nie mógł on więc złożyć stosownych wyjaśnień, czy też przedłożyć oświadczenia majątkowego, co mogłoby uchronić go przed wydaniem decyzji o uznania go za dłużnika alimentacyjnego uchylającego się od obowiązków alimentacyjnych. Został on tym samym de facto zaskoczony decyzją organu I instancji, gdyż nie tylko nie brał udziału w prowadzonym postępowaniu, ale również nie wiedział o fakcie jego prowadzenia. Sąd podkreśla, że konieczność zapewnienia stronie czynnego udziału w postępowaniu stanowi realizację zasady konstytucyjnej, wypływającej z wartości demokratycznego państwa prawnego (B. Adamiak [w:] B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Wyd. 11, Warszawa 2011, s. 351). Spełnienie obowiązku, o jakim mowa w art. 10 K.p.a. musi mieć przy tym charakter realny, gdyż umożliwia on stronie nie tylko składanie oświadczeń ale również czynnego udziału w ustaleniu stanu faktycznego, polegający na prawie do żądania przeprowadzenia dowodów, oraz prawo do udziału w czynnościach postępowania dowodowego. Jest to o tyle istotne, iż jak wynika z analizy skargi oraz pisma skarżącego z dnia (...) marca 2014 r. podejmuje on działania zmierzające nie tylko do bieżącego regulowania alimentów, ale również do spłaty powstałego zadłużenia. Stąd też brak dochowania przez organy administracji podstawowych warunków prowadzenia postępowania administracyjnego, przy wyjątkowej dolegliwości decyzji w przedmiocie uznania skarżącego za dłużnika alimentacyjnego uchylającego się od obowiązków alimentacyjnych, musiało skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji. Podsumowując dotychczasowe rozważania wskazać należy, że w przedmiotowej sprawie organy dopuściły się naruszenia przepisu art. 10 § 1 oraz art. 43 K.p.a. poprzez niezapewnienie skarżącemu czynnego udziału w postępowaniu przed organem I instancji. W ocenie Sądu naruszenie powyższe stanowiło naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Stąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uchylono zaskarżoną decyzję. Ponownie rozpoznając sprawę Samorządowe Kolegium Odwoławcze winno rozstrzygnąć sprawę z uwzględnieniem stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie orzekania, a w szczególności powinno ustalić, czy w sprawie spełniony jest warunek uznania skarżącego za dłużnika alimentacyjnego uchylającego się od obowiązków alimentacyjnych, którym jest niewywiązywanie się z obowiązków alimentacyjnych w wysokości co najmniej 50%, okresie ostatnich 6 miesięcy. O wykonalności decyzji orzeczono na podstawie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.