II SA/Po 227/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak po rozpoznaniu w dniu 20 czerwca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. B. i J. B. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z ich skargi na decyzję Wielkopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] stycznia 2013 r., Nr [...] w przedmiocie nakazania przywrócenia poprzedniego sposobu użytkowania obiektu budowlanego; postanawia odmówić przyznania prawa pomocy /-/ D. Rzyminiak-Owczarczak Skarżący A. B. i J. B. w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w łącznej wysokości 500 zł wnieśli o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazali, że nie stać ich na pokrycie kosztów sądowych z uwagi na trudną sytuację materialną. Firma, którą prowadzi J. B., w okresie trzech miesięcy 2013 r. przynosiła stratę. Wnioskodawcy oświadczyli, że prowadzą wspólne gospodarstwo domowe razem z [...] letnią córką. Oświadczyli również, że dochód uzyskuje tylko A. B. (z tytułu renty w wysokości [...] zł miesięcznie), natomiast J. B. i córka z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej nie uzyskują żadnych dochodów. W części wniosku dotyczącej posiadanego majątku wnioskodawcy podali, że posiadają dom o powierzchni [...] m² oraz nieruchomość rolną o powierzchni [...] ha. Z uwagi na fakt, że wniosek o prawo pomocy na urzędowym formularzu był niepełny odnośnie do sytuacji finansowej i majątkowej, wnioskodawcy zostali wezwani, w oparciu o przepis art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej jako "p.p.s.a.") do osobistego uzupełniania wniosku poprzez przedłożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych. Zarządzeniem referendarza tut. Sądu z dnia 11 kwietnia 2013 r. zobowiązano A. B. i J. B. do podania wszystkich źródeł miesięcznych dochodów, zarówno stałych, jak i dorywczych, jakie uzyskują wnioskodawcy i pozostałe osoby, z którymi prowadzą wspólne gospodarstwo domowe oraz do poparcia tych twierdzeń odpowiednimi dokumentami (PIT za 2011 r. i 2012 r.). Nadto wezwano do podania wysokości aktualnie osiąganych przychodów i kosztów z prowadzonej działalności gospodarczej oraz przedłożenia deklaracji VAT i sprawozdania finansowego za ostatni rok obrotowy (dokumenty te pozwalają bowiem na ocenę skali prowadzonej działalności, a w konsekwencji możliwości poniesienia kosztów sądowych niniejszego postępowania). Następnie zobowiązano wnioskodawców do przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych skarżących za okres ostatnich 6 miesięcy wraz z informacją o zaciągniętych kredytach i pożyczkach oraz o zajęciach komorniczych (wyciągi z tych rachunków przedstawiają bowiem skalę środków, jakimi wnioskodawcy realnie dysponują). Wezwano także A. B. i J. B. do podania, jakie posiadają samochody, ilu zatrudniają pracowników oraz do przedstawienia szczegółowego spisu koniecznych kosztów bieżącego utrzymania rodziny, gdyż wysokość ponoszonych kosztów z tego tytułu wskazuje także na wielkość środków, jakimi skarżący faktycznie rozporządzają. Powyższe wezwania zostały prawidłowo doręczone dorosłemu domownikowi (córce skarżących) w dniu 19 kwietnia 2013 r. W odpowiedzi z dnia 26 kwietnia 2013r. wnioskodawca przedłożył jedynie wyciąg z bilansu prowadzonej spółki za okres od dnia [...] stycznia do dnia [...] marca 2013 r., z którego wynika przychód w wysokości [...] zł oraz koszty działalności w wysokości [...] zł, co łącznie daje stratę w wysokości [...] zł. Jednocześnie J. B. wyjaśnił, że nie było możliwości, aby w terminie wyznaczonym przez sąd skompletować wszystkie dokumenty wskazane w zarządzeniu z dnia 11 kwietnia 2013 r. Postanowieniem referendarza sądowego tut. Sądu z dnia 17 maja 2013 r. odmówiono A. B. i J. B. przyznania prawa pomocy argumentując, iż ciężar wykazania występowania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na osobie składającej wniosek w tym przedmiocie. Zatem na wnioskodawcy spoczywał obowiązek uzasadnienia i uprawdopodobnienia okoliczności na które się powołuje, zaś uznanie, czy nastąpiło to w sposób dostateczny, jest oceniane w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy. W przedmiotowym postanowieniu wskazano, że opierając się na treści formularza wniosku o prawo pomocy oraz na przedstawionym wyciągu z bilansu – skarżący nie zrealizowali warunku wykazania, że nie są w stanie uiścić kosztów sądowych niniejszego postępowania, chociażby w części. Podniesiono, że niemożliwe było poczynienie ustaleń faktycznych uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja finansowa wnioskodawców badana na podstawie zebranych dokumentów i oświadczeń nie pozwala na choćby częściowe pokrycie kosztów sądowych niniejszego postępowania. W dniu [...] czerwca 2013 r. A. B. i J. B. wnieśli sprzeciw od powyższego postanowienia zaskarżając orzeczenie w całości i podnosząc zarzut błędnego ustalenia stanu faktycznego, który miał istotny wpływ na treść zapadłego rozstrzygnięcia. Zdaniem wnioskodawców, niesłusznie przyjęto, iż są oni w stanie ponieść koszty postepowania bez uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie oraz swojej rodziny. W uzasadnieniu sprzeciwu podniesiono, że do złożonego w dniu [...] marca 2013 r. wniosku o przyznanie prawa pomocy załączono wymagane przepisami prawa formularze urzędowe. Wskazano, iż z przedstawionego materiału wynika jednoznacznie, że jedynym dochodem osiąganym przez małżeństwo B. w chwili obecnej jest świadczenie rentowe w wysokości [...] zł/mies., które otrzymuje A. B. Podniesiono również, że prowadzona przez J. B. i jego córkę działalność gospodarcza, w chwili obecnej nie generuje żadnego zysku, a okoliczność ta została wykazana przez J. B. w bilansie księgi rachunkowej spółki [...] z siedzibą w [...] za okres od dnia [...] stycznia 2013 r. do dnia [...] marca 2013 r. Wnioskodawcy pokreślili również, że nie sposób zgodzić się z poglądem zaprezentowanym w uzasadnieniu zaskarżonego postepowania, iż prowadzenie działalności gospodarczej mimo istniejących strat nie uzasadnia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W końcowej części sprzeciwu A. B. i J. B. podnieśli, że nie było możliwe w terminie zakreślonym przez Sąd kompleksowe wywiązanie się z obowiązku przedstawienia dodatkowych dokumentów i złożenia dodatkowych oświadczeń. Do dnia rozpoznania wniosków o prawo pomocy przez tutejszy Sąd, wnioskodawcy nie dosłali żadnych dodatkowych oświadczeń, ani dokumentów źródłowych wskazanych w wezwaniu z dnia 11 kwietnia 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zgodnie z dyspozycją art. 260 § 1 p.p.s.a. skuteczne wniesienie sprzeciwu od postanowienia wydanego przez referendarza sądowego powoduje, że postanowienie to traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie jego zakres i treść, powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego, a ustawa nie daje sądowi uprawnienia do merytorycznego rozpoznania zasadności sprzeciwu (por. J.P. Tarno [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis Warszawa 2006, str. 534; post. NSA: z dnia 28 września 2005 r., I OZ 942/05, dostępne w Internecie pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, oraz z dnia 23 grudnia 2004 r., FZ 375/04, ONSAiWSA 2005/6/119). Stosownie do treści art. 245 § 1 p.p.s.a. – prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 1 pkt 3 p.p.s.a.). Zgodnie z dyspozycją art. 199 p.p.s.a. strony postępowania ponoszą koszty związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczegółowy stanowi inaczej. Jako odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony ustawodawca stworzył instytucję pomocy prawnej, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (Dz. U. z 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.). Instytucja ta – uregulowana w oddziale 2 rozdziału 3 p.p.s.a. - stanowi lex specialis względem normy wynikającej z art. 199 p.p.s.a. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Dodatkowo, oceniając sytuację materialną strony, należy brać pod uwagę nie tylko jej dochody, ale również możliwości ich uzyskania. Należy więc podkreślić stanowisko ugruntowane w orzecznictwie sądów administracyjnych, iż instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania, związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (postanowienie NSA z 21 grudnia 2006r., sygn. akt II FZ 741/06, niepubl.). W orzecznictwie i doktrynie wskazuje się również, że całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo, w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz., Warszawa 2009, str. 696 i nast. i powołane tam orzeczenia). Instytucja prawa pomocy ma służyć przede wszystkim osobom, które nie mają możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów związanych z obroną swoich praw przed sądem. Podkreślenia nadto wymaga, że ciężar wykazania występowania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na osobie składającej w tym przedmiocie wniosek. To z kolei oznacza, że taki wnioskodawca powinien poczynić wszelkie kroki mające na celu uzasadnienie i uprawdopodobnienie okoliczności na które się powołuje, zaś uznanie, czy nastąpiło to w sposób dostateczny, zostaje ocenione w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawcy winni więc wykazać w sposób niebudzący wątpliwości, że zdobycie środków niezbędnych do uczestniczenia w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej wnioskodawcy. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, na podstawie art. 255 p.p.s.a. można wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Z możliwości tej skorzystał tut. Sąd wzywając stronę do nadesłania dokumentów mogących pomóc w ustaleniu sytuacji majątkowej wnioskodawców. Z materiału dowodowego wynika, że skarżący nie zastosowali się do wszystkich zaleceń tego wezwania. Nie podali bowiem wszystkich źródeł aktualnych dochodów popierając twierdzenia dokumentami (umowy, przelewy, dowody wpłaty, decyzje ZUS), nie przedłożyli odpisu lub kopii rocznych zeznań podatkowych PIT wnioskodawców i córki za 2011 r. i 2012 r., nie przedłożyli kopii miesięcznych deklaracji VAT za okres od stycznia do marca oraz rachunku zysków i strat za ostatni rok podatkowy (jeżeli były sporządzane), nie udokumentowali liczby zatrudnionych pracowników, nie podali jakie są obroty na posiadanych przez wnioskodawców i ich córkę rachunkach bankowych oraz czy posiadają lokaty terminowe, nie przedłożyli wyciągów bankowych za okres ostatnich 6 miesięcy, nie podali jakie aktualnie posiadają samochody, nie opisali całego posiadanego majątku nieruchomego oraz nie podali szczegółowego spisu miesięcznych kosztów bieżącego utrzymania ich rodziny. W świetle powyższego uznać należy, że oświadczenia majątkowe zawarte w treści formularzy o prawo pomocy nie sprostały obowiązkowi wskazanemu w treści przepisu art. 252 §1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Wnioski A. B. i J. B. o prawo pomocy nie zawierały jednak pełnej informacji dotyczącej zdolności do poniesienia kosztów sądowych, chociażby w części. W odpowiedzi na wezwanie referendarza tutejszego Sądu z dnia 11 kwietnia 2013 r. wnioskodawcy przedłożyli jedynie wyciąg z bilansu prowadzonej spółki. Skarżący nie złożyli żadnych dodatkowych oświadczeń, co do stanu finansowego, a także nie przedłożyli żadnych dokumentów źródłowych, które umożliwiłyby ocenę, czy ich sytuacja finansowa uzasadnia przyznanie prawa pomocy chociażby w części. Zasłonili się krótkim terminem wyznaczonym na wykonanie tego obowiązku. Zaznaczyć należy, że skarżący zobowiązani zostali do przedłożenia przede wszystkim oświadczeń wiedzy, a jako osoby prowadzące działalność gospodarczą zapewne dysponują potwierdzonymi za zgodność z oryginałem kopiami zeznań i deklaracji podatkowych oraz posiadają stały dostęp do rachunku bankowego. W istocie nie było więc konieczności wystąpienia do urzędów o konkretne zaświadczenia. Zakreślony termin jest zatem powszechnie przyjętym okresem wystarczającym do złożenia, wymaganych zarządzeniem, oświadczeń. Nadto należy podkreślić, że od dnia 26 kwietnia 2013 r., kiedy to J. B. przesłał do Sądu bilans z księgi rachunkowej – wnioskodawcy nie przesłali do Sądu żadnych nowych dokumentów, ani oświadczeń, do złożenia których zostali oni wezwani postanowieniem referendarza sądowego z dnia 11 kwietnia 2013 r. Nie mogą więc zasłaniać się zbyt krótkim terminem na zgromadzenie potrzebnych dokumentów, a tym bardziej na przesłanie stosownych oświadczeń (np. złożenie prostego oświadczenia o ilości posiadanych samochodów). W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że jedyną przesłanką do przyznania prawa pomocy nie może być strata z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Strata powstaje wskutek uzyskania nadwyżki kosztów nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych skarżących. Wykazanie w danym okresie podatkowym straty nie musi oznaczać utraty płynności finansowej prowadzonej działalności. O możliwościach płatniczych skarżących świadczy choćby fakt, że w dalszym ciągu kontynuują oni działalność gospodarczą, która w okresie trzech miesięcy przynosi przychód rzędu [...] zł. Nadto wysokość tego przychodu świadczy o prowadzeniu działalności w znacznym rozmiarze. Nie jest wiec tak, jak podnosi skarżący, że z uwagi na kryzys nie ma zamówień na pracę. Jak podnosi się w orzecznictwie, skoro działalność nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych, to należy partycypować w kosztach postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 1 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OZ 208/08; http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wobec powyższego, opierając się o treść formularza wniosku o prawo pomocy oraz o wyciąg z bilansu przyjąć należy, że skarżący nie zrealizowali warunku wykazania, że nie są w stanie uiścić kosztów sądowych niniejszego postępowania, chociażby w części. W przedmiotowej sprawie okazało się bowiem niemożliwe, aby poczynić ustalenia faktyczne w rozpatrywanym zakresie, uzasadniające stwierdzenie, że sytuacja finansowa wnioskodawców nie pozwala na choćby częściowe pokrycie kosztów sądowych niniejszego postępowania. W tym stanie sprawy, musiało to skutkować odmową przyznania prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 260 w zw. z art. 246 §1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji. /-/ D. Rzyminiak-Owczarczak