II SA/Po 236/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jakub Zieliński po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 stycznia 2021 r. sprzeciwu pełnomocnika ustanowionego z urzędu dla strony skarżącej od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia [...] listopada 2020 r. wydanego w przedmiocie odmowy przyznania wynagrodzenia pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu w sprawie ze skargi T. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] stycznia 2020 r. nr [...] w przedmiocie kary za usunięcie drzew bez zezwolenia postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia [...] listopada 2020 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu odmówił ad R. jako pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu dla strony skarżącej przyznania "wynagrodzenia z tytułu działań podejmowanych przed sądem pierwszej instancji". Rozstrzygnięcie to zostało wydane w następujących okolicznościach sprawy. Postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2020 r. sygn. akt II SPP/Po [...] referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu zwolnił T. J. od kosztów sądowych i ustanowił dla niej pełnomocnika procesowego (adwokata). Okręgowa Rada Adwokacka w P. [...] czerwca 2020 r. wyznaczyła dla skarżącej pełnomocnika z urzędu w osobie adw. A. S., a następnie [...] lipca 2020 r. w miejsce adw. A. S. wyznaczyła dla skarżącej pełnomocnika z urzędu w osobie ad R.. W piśmie procesowym z dnia [...] sierpnia 2020 r. ad R. wniosła o zasądzenie na rzecz pełnomocnika kosztów pomocy prawnej udzielonej stronie z urzędu, jednocześnie oświadczając, że nie zostały one opłacone w całości ani w części. Wyrokiem z dnia [...] sierpnia 2020 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu na posiedzeniu niejawnym oddalił skargę w przedmiotowej sprawie. Odpis wyroku został doręczony pełnomocnikowi skarżącej [...] września 2020 r. W piśmie z dnia [...] września 2020 r. pełnomocnik wniósł o uzupełnienie wyroku co do zwrotu kosztów postępowania. Postanowieniem z dnia [...] października 2020 r. tutejszy Sąd oddalił wniosek o uzupełnienie wyroku. W uzasadnieniu Sąd wyjaśnił, że żądanie pełnomocnika dotyczące zasądzenia kosztów pomocy prawnej udzielonej stronie skarżącej dotyczy w istocie wynagrodzenia pełnomocnika ustanowionego z urzędu i zostanie rozpatrzony w odrębnym trybie. Referendarz sądowy (dalej: referendarz; orzecznik) w podstawie prawnej postanowienia z dnia [...] listopada 2020 r. wskazał na przepisy art. 250 § 1, art. 258 § 1 i 2 pkt 8 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. – dalej: p.p.s.a.). Przedstawiając motywy swojego rozstrzygnięcia, referendarz stwierdził, że w analizowanym przypadku nie można uznać, iż pełnomocnik z urzędu udzielił skarżącej rzeczywistej pomocy prawnej. Zdaniem orzecznika, w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji pełnomocnik w istocie nie podjął czynności, które stanowią faktyczne udzielenie stronie pomocy prawnej – w szczególności pełnomocnik nie złożył pisma procesowego, zawierającego jakąkolwiek analizę prawną sytuacji strony skarżącej. Referendarz przyjął, że samo złożenie pisma w przedmiocie przyznania kosztów pomocy prawnej nie stanowi podstawy do uznania, że pełnomocnik ustanowiony z urzędu udzielił skarżącej rzeczywistej pomocy prawnej przed sądem pierwszej instancji. W ocenie orzecznika, samo pisemne zajęcie stanowiska w sprawie przez profesjonalnego pełnomocnika nie stanowi jeszcze okoliczności udzielenia ochrony praw skarżącej w postępowaniu sądowoadministracyjnym, zwłaszcza gdy przedmiotowa skarga nie została przez pełnomocnika uzupełniona argumentami, które umożliwiałyby i uzasadniałyby jej merytoryczne rozpoznanie. W konsekwencji referendarz uznał, że po stronie pełnomocnika ustanowionego z urzędu nie doszło do udzielenia efektywnej pomocy prawnej w zakresie ochrony praw skarżącego w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji. W takiej sytuacji orzecznik stwierdził, że brak jest podstaw do przyznania wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy na dotychczasowym etapie postępowania sądowego. W terminowo wniesionym sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] listopada 2020 r. pełnomocnik, zaskarżając to orzeczenie w całości, zarzucił rozstrzygnięciu naruszenie § 4 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2019 r., poz. 18 – dalej również: rozporządzenie) poprzez jego niewłaściwą wykładnię i uznanie, że norma ta daje sądowi kompetencję do odmowy przyznania wynagrodzenia adwokatowi ustanowionemu z urzędu, w sytuacji gdy wprost wynika z niej, że badanie nakładu pracy pełnomocnika może mieć miejsce jedynie w sytuacji, gdy sąd przyznaje wynagrodzenie wyższe niż wskazane § 4 ust. 1 rozporządzenia. Przy tak sformułowanych zarzutach, umotywowanych w uzasadnieniu sprzeciwu, pełnomocnik wniósł na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a o zmianę zaskarżonego orzeczenia poprzez przyznanie na jego rzecz od Skarbu Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu – w wysokości [...] zł, która to kwota miałaby zostać podwyższona o stawkę podatku VAT – a także o "zwrot kosztów postępowania zażaleniowego". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Sprzeciw okazał się niezasadny, gdyż w ocenie Sądu postanowienie referendarza sądowego jest zgodne z prawem. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przy czym sąd orzeka jako sąd drugiej instancji (§ 2). Natomiast stosownie do art. 250 § 1 p.p.s.a. wyznaczony adwokat lub radca prawny otrzymuje wynagrodzenie odpowiednio według zasad określonych w przepisach o opłatach za czynności adwokatów lub radców prawnych w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków. Z kolei art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (Dz.U. z 2020 r., poz. 1651) stanowi, że koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ponosi co do zasady Skarb Państwa. Szczegółowe kwestie dotyczące ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu reguluje obecnie rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2019 r., poz. 18). Według § 3 tego rozporządzenia wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej zawiera oświadczenie, że opłata nie została zapłacona w całości lub w części. Przepis ów statuuje podstawową zasadę zawartości wniosku o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, w myśl której warunkiem sine qua non ich przyznania jest złożenie oświadczenia, że nie zostały one pokryte w całości lub części. Takie oświadczenie stanowi materialny i konstrukcyjny element wniosku (jego uzasadnienia) o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, gdyż wystąpienie okoliczności w nim przewidzianych, tj. zapłata w całości lub w części należnych kwot za podjęte przez pełnomocnika czynności, następuje stosownie do treści złożonego wniosku i skutkuje przewidzianą przez ustawodawcę możliwością ich zasądzenia w całości lub w części. Z uwagi na powyższe, przedmiotem niniejszej sprawy jest wyłącznie ocena, czy – a jeśli tak, to w jakiej wysokości – należy się pełnomocnikowi wynagrodzenie za pomoc prawną świadczoną z urzędu na rzecz skarżącego w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji. W sposób oczywisty bowiem oświadczenie pełnomocnika zawarte w piśmie procesowym z dnia [...] sierpnia 2020 r., rozpatrywane również w kontekście treści wniosku pełnomocnika z dnia [...] września 2020 r. o uzupełnienie wyroku co do zwrotu kosztów postępowania, dotyczyć mogło ze swej istoty jedynie wynagrodzenia za reprezentację prawną na etapie postępowania rozpoznawczego zakończonego wydaniem wyroku w sprawie. W związku z tym wszelkie argumenty dotyczące działań podejmowanych przez pełnomocnika po zakończeniu tej fazy postępowania nie miały znaczenia dla oceny prawidłowości zaskarżonego rozstrzygnięcia. W realiach niniejszej sprawy wynagrodzenie za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy nie mogło być przyznane. W myśl § 4 ust. 1 przywołanego rozporządzenia, opłatę ustala się w wysokości określonej w rozdziałach 2-4, przy czym nie może ona przekraczać wartości przedmiotu sprawy. Zgodnie z ust. 2 tego przepisu ustalenie opłaty w wysokości wyższej niż określona w ust. 1, a nieprzekraczającej 150% opłat określonych w rozdziałach 2-4, następuje z uwzględnieniem: 1) nakładu pracy adwokata, w szczególności czasu poświęconego na przygotowanie się do prowadzenia sprawy, liczby stawiennictw w sądzie, w tym na rozprawach i posiedzeniach, czynności podjętych w sprawie, w tym czynności podjętych w celu polubownego rozwiązania sporu, również przed wniesieniem pozwu; 2) wartości przedmiotu sprawy; 3) wkładu adwokata w przyczynienie się do wyjaśnienia okoliczności faktycznych, jak również do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia istotnych zagadnień prawnych budzących wątpliwości w orzecznictwie i doktrynie; 4) stopnia zawiłości sprawy, w szczególności trybu i czasu prowadzenia sprawy, obszerności zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności dopuszczenia i przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego lub biegłych sądowych, dowodu z zeznań świadków, dowodu z dokumentów o znacznym stopniu skomplikowania i obszerności. Opłatę, o której mowa w ust. 1 i 2, podwyższa się o kwotę podatku od towarów i usług wyliczoną według stawki podatku obowiązującej dla tego rodzaju czynności na podstawie przepisów o podatku od towarów i usług (ust. 3). Dodać należy, że w aktualnym stanie epidemicznym kraju kwestia stawiennictwa w sądzie nie może być czynnikiem znacząco wpływającym na wysokość wynagrodzenia pełnomocnika z urzędu. Tym bardziej jednak istotnego znaczenia nabiera pisemne przedstawienie stanowiska w sprawie, w której za zasadne uznano odstąpienie od przeprowadzenia rozprawy i skierowanie jej do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym. Referendarz nie dopuścił się błędu w wykładni przepisów § 4 ust. 1 i 2 przywołanego rozporządzenia. Wprawdzie z dosłownego odczytania tych przepisów można byłoby wyprowadzić wniosek, że wynagrodzenie adwokata ustanowionego z urzędu zawsze musi mu zostać przyznane w wysokości zgodnej z regułami, do których odnosi się przepis w § 4 ust. 1. Tego rodzaju wykładnia nie byłaby jednak właściwa. Wskazuje na to już sam art. 250 p.p.s.a., który w § 2 przewiduje, że w uzasadnionych przypadkach, sąd może obniżyć wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu. Co więcej, zgodnie z utrwalonymi na gruncie poprzedniego stanu prawnego i nadal aktualnymi poglądami orzecznictwa i literatury przedmiotu czynność, za którą pełnomocnik procesowy strony domaga się wynagrodzenia, winna być przeprowadzona w sposób odpowiednio profesjonalny, a zatem z należytą starannością zawodową. Konsekwentnie też, pomoc prawna świadczona w sposób sprzeczny z zasadami profesjonalizmu stanowi podstawę odmowy przyznania wynagrodzenia. Subsydiarny obowiązek poniesienia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu dotyczy bowiem pomocy faktycznie udzielonej, nie jest więc następstwem samego faktu ustanowienia przez sąd pełnomocnika z urzędu oraz gotowości pełnomocnika do jej świadczenia. Udzielenie pomocy prawnej wiąże się więc z koniecznością podjęcia przez ustanowionego pełnomocnika z urzędu odpowiednich czynności składających się na udzielenie pomocy prawnej – takich jak: udzielenie właściwej porady prawnej stronie, zapoznanie się z aktami sprawy, opracowanie pism procesowych, udział w posiedzeniu sądu (tak Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 8 marca 2012 r. sygn. akt III CZP 2/12, OSNC 2012/10/115). Wynagrodzenie nie przysługuje pełnomocnikowi z urzędu z racji tylko tego, że został wyznaczony do tej funkcji. Jeżeli zatem w aktach sprawy brak śladu, by pełnomocnik zapoznał się z tymi aktami, uznać trzeba, że w istocie nie świadczył on należycie pomocy prawnej. Nieistotne jest w takim przypadku następcze podjęcie czynności procesowych, nieadekwatnych w stanie danej sprawy (por. stanowisko judykatury przedstawione w komentarzu: A. Partyk, T. Partyk, Rozporządzenie w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu. Komentarz LEX/el. 2016). Warto jeszcze zauważyć, że Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia [...] grudnia 2004 r. sygn. akt OZ [...] (ONSAiWSA [...]/93) stwierdził, że pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu należy się wynagrodzenie jedynie za pomoc prawną rzeczywiście udzieloną. Sąd ten zwrócił uwagę, że ze względu na opłacenie tego wynagrodzenia ze środków publicznych sąd ma uprawnienie i obowiązek ustalenia, czy pomoc prawna rzeczywiście została udzielona. Stanowisko to zostało również wyrażone w licznych dalszych orzeczeniach (zob. m.in.: postanowienia z dnia: 25 października 2011 r. sygn. akt I OZ 790/11, 13 kwietnia 2012 r. sygn. akt II OZ 214/12, 7 kwietnia 2015 r. sygn. akt I FZ 60/15 – orzecznictwo przywołane w postanowieniu WSA w Gdańsku z dnia 24 maja 2016 r. sygn. akt III SA/Gd 827/15, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając na względzie przesłanki wynikające z art. 250 p.p.s.a. oraz § 4 ust. 1 i 2 przywołanego rozporządzenia, Sąd nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia i przyznania wynagrodzenia adwokatowi ustanowionemu z urzędu. Sąd nie neguje tego, że pełnomocnik mógł poświęcić określony czas konieczny do zapoznania się z aktami sprawy, pozyskanymi od poprzedniego pełnomocnika (z czego należy wywieść wniosek, że nowy pełnomocnik co najwyżej zapoznał się z aktami sprawy jedynie pośrednio), jak i ze stanowiskiem strony skarżącej. Niemniej jednak zdaniem tutejszego Sądu czynności takie, o ile nie zostały udokumentowane w odpowiednim piśmie procesowym złożonym w toku postępowania, nie odpowiadają pojęciu "pomocy prawnej rzeczywiście udzielonej" czy też "rzeczywistej pomocy prawnej". W ocenie Sądu, w świetle wyżej przytoczonych regulacji "udzielenie pomocy prawnej" oznacza dokonanie na rzecz strony reprezentowanej określonej czynności procesowej, względnie – poinformowanie strony o stanie sprawy i ustalenie z nią zamierzonych czynności, przy czym to ostatnie musi znaleźć swoje odzwierciedlenie w piśmie procesowym lub innym substracie materialnym będącym nośnikiem wiarygodnej informacji. Należy jeszcze raz podkreślić, że subsydiarny obowiązek poniesienia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu dotyczy pomocy faktycznie udzielonej i nie jest następstwem samego ustanowienia pełnomocnika oraz gotowości pełnomocnika do jej świadczenia (parz: uchwała SN z dnia 8 marca 2012 r. sygn. akt III CZP 2/12, jw.). Jeżeli zatem z akt sprawy nie wynika, że po uzyskaniu informacji o wyznaczeniu w sprawie pełnomocnik ten skontaktował się ze stroną, którą reprezentuje, to – wbrew temu, co twierdzi pełnomocnik – trudno powiązać wykonane czynności z faktem "udzielenia pomocy prawnej". Tym bardziej, że wcześniej wyznaczony pełnomocnik również nie przedstawił w sprawie żadnego stanowiska. Ponadto warto mieć na uwadze, że przepisy rozporządzenia wykonawczego nie przewidują odrębnego wynagrodzenia dla adwokata za samo zapoznanie się z aktami sprawy. Podstawą przyznania wynagrodzenia nie może być w tym przypadku również § 5 tego aktu stanowiący, że wysokość opłat w sprawach nieokreślonych w rozporządzeniu ustala się, przyjmując za podstawę opłatę maksymalną w sprawach o najbardziej zbliżonym rodzaju. Sąd nie uznał w żadnym stopniu zasadności argumentacji odwołującej się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 kwietnia 2020 r. sygn. akt SK 66/19 (OTK-A 2020/13; Dz.U. z 2020 r., poz. 769). W wyroku tym Trybunał orzekł, że przepis § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2015 r., poz. 1801) jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Przede wszystkim wyrok Trybunału dotyczył innego aktu prawnego niż znajdujący zastosowanie w niniejszej sprawie. Po drugie zastosowany w tej sprawie przepis § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2019 r., poz. 18) ma niewątpliwie inną treść niż wyżej wskazany przepis, którego dotyczyło orzeczenie Trybunału. Nie można zatem w niniejszej sprawie rozważać ewentualnej wtórej niekonstytucyjności przepisu § 4 ust. 1 nowego rozporządzenia z dnia 3 października 2016 r. i uznać, że nie znajduje on zastosowania. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu na podstawie art. 260 § 1-3 w zw. z art. 250 § 1 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia.