II SA/Po 390/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w następującym składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Tomasz Świstak po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym, w dniu 17 października 2013 r. wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi B. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] 2013 r. Nr [...] w przedmiocie opłaty eksploatacyjnej postanawia odmówić przyznania prawa pomocy /-/ T. Świstak Skarżąca B. B. złożyła wniosek o prawo pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości oraz ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wniosku wskazała, że od półtora roku znajduje się na zwolnieniu lekarskim i z tego tytułu otrzymuje 300 zł miesięcznie. W czerwcu tego roku orzeczono rentę rolniczą, ale nie określono kwoty. Oświadczyła, że zdrowie nie pozwala pracować, więc 10 ha gospodarstwo przekazała bratu aktem darowizny. Wskazała, że od 14 lat znajduje się w separacji z mężem, nie mieszka z nim i nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego. Oświadczyła, że mieszka sama, a jej dochody nie wystarczają na leki. Brat opłaca jej rachunki, kupuje opał oraz daje kieszonkowe, a także opiekuje się nią. Z uwagi na fakt, że wniosek skarżącej o prawo pomocy na urzędowym formularzu był niepełny, co do sytuacji finansowej i rodzinnej, zwrócono się, w oparciu o przepis art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, zwanej dalej: "P.p.s.a."), o uzupełnianie wniosku o prawo pomocy poprzez przedłożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych. Zarządzeniem referendarza tut. Sądu z dnia 25 lipca 2013 r. zobowiązano skarżącą, do podania wszystkich źródeł miesięcznych dochodów stałych, jak i dorywczych, jakie uzyskuje skarżąca i pozostałe osoby, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe oraz do poparcia tych twierdzeń odpowiednimi dokumentami (PIT za 2012 r.). Nadto zwrócono się o podanie, czy skarżąca prowadzi działalność gospodarczą oraz czy prowadzi gospodarstwo rolne i z jakim wynikiem finansowym (ustalenie rzeczywistych okoliczność w tym zakresie w sposób istotny rzutuje na możliwości finansowe skarżącej w przedmiocie przyznania prawa pomocy). Następnie zobowiązano skarżącą do przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych za okres ostatnich 6 miesięcy wraz z informacją o zaciągniętych kredytach i pożyczkach oraz o zajęciach komorniczych (wyciągi z tych rachunków przedstawiają bowiem wprost skalę środków jakimi wnioskodawczyni realnie dysponuje). Wezwano także skarżącą do podania jakie posiada samochody oraz do przedstawienia szczegółowego spisu koniecznych kosztów bieżącego jej utrzymania, gdyż wysokość ponoszonych kosztów z tego tytułu wskazuje także na wielkość środków, jakimi skarżąca rzeczywiście rozporządza. Powyższe wezwanie skarżąca odebrała osobiście. W dniu 22 sierpnia 2013 r. odesłała przesłane jej z Sądu wezwanie, na odwrocie którego odręcznie napisała, że oświadcza, że nie posiada majątku oprócz Fiata Palio z 1999 r. Jej potrzeby zaspokaja brat, są one minimalne. Nic więcej nie pamięta, choroba ją ogranicza. Skarżąca nie przedłożyła przy tym jakiejkolwiek dokumentacji źródłowej. Postanowieniem referendarza sądowego tut. Sądu z dnia 4 września 2013 r. odmówiono B. B. przyznania prawa pomocy argumentując, że ciężar wykazania występowania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na osobie składającej w tym przedmiocie wniosek. To z kolei oznacza, że wnioskodawczyni powinna poczynić wszelkie kroki mające na celu uzasadnienie i uprawdopodobnienie okoliczności, na które się powołuje, zaś uznanie, czy nastąpiło to w sposób dostateczny zostaje ocenione w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy. W przedmiotowym postanowieniu wskazano, że opierając się o treść formularza wniosku o prawo pomocy oraz późniejsze oświadczenia skarżącej, niemożliwe okazało się dokonanie ustaleń faktycznych, co do jej aktualnej sytuacji finansowej i majątkowej, pozwalających określić, że skarżąca nie może pokryć nawet części kosztów niniejszego postępowania. Podniesiono, iż z akt administracyjnych i sądowych zgromadzonych do sprawy wynika, że skarżąca aktualnie prowadzi działalność gospodarczą. Pomimo wezwania skarżąca nie dostarczyła jednak swojego zeznania podatkowego za poprzedni rok. Nie podała również wyniku finansowego z prowadzonej działalności, ani nie przedłożyła żadnych dokumentów źródłowych. Skarżąca nie wskazała również, że działalność ta została zakończona i nie przynosi żadnych przychodów. Z akt administracyjnych wynika, że ponosiła znaczne wydatki na zakup części do koparko-ładowarki, czy samochodów ciężarowych. Nadto skarżąca nie wskazała spisu ponoszonych kosztów bieżącego utrzymania. Skarżąca nie określiła również wysokości pomocy otrzymywanej od brata i jej charakteru. Nie wyjaśniła także wątpliwości, czy prowadzi z bratem wspólne gospodarstwo domowe. Pomimo wezwania skarżąca nie przedstawiła również wyciągów z rachunków bankowych za okres ostatnich 6 miesięcy. Wreszcie w kontekście darowania bratu należącego do skarżącej gruntu rolnego, wskazano że argumentem przemawiającym za przyznaniem prawa pomocy nie może być oświadczenie strony o braku majątku, które nastąpiło na skutek jego bezpłatnego wyzbycia się na rzecz osoby trzeciej. W dniu 9 października 2013 r. B. B. wniosła sprzeciw od powyższego postanowienia. Skarżąca podniosła, że jej działalność gospodarcza została zlikwidowana, a nadto popadła w koszty sprostania wymaganiom, które zostały jej narzucone w związku z otrzymaniem koncesji na wydobycie – skarżąca ma zobowiązania bankowe. Choroby wyłączyły skarżącą z aktywnego i samodzielnego funkcjonowania. Od chwili otrzymania renty chorobowej skarżąca utrzymuje się samodzielnie. Do sprzeciwu skarżąca załączyła decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 12 września 2013 r., znak GI/07100454-2/15 o podjęciu wypłaty części uzupełniającej renty rolniczej, w wymiarze 100%, od dnia 1 września 2013 r. Z decyzji tej wynika, że decyzją z dnia 4 lipca 2013 r. przyznano skarżącej prawo do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, której łączny wskaźnik wymiaru, na który składa się część składkowa oraz część uzupełniająca, wynosi 1.24 emerytury podstawowej, tj. kwotę 1.030,12 zł. Do wypłaty w październiku 2013 r. skarżącej przysługuje kwota 1.168,59 zł, która zostanie przekazana na rachunek bankowy. Do dnia rozpoznania wniosku o prawo pomocy przez tutejszy Sąd, skarżąca nie dosłała żadnych dodatkowych oświadczeń ani dokumentów źródłowych wskazanych w wezwaniu z dnia 29 lipca 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Zgodnie z dyspozycją art. 260 § 1 P.p.s.a. skuteczne wniesienie sprzeciwu od postanowienia wydanego przez referendarza sądowego powoduje, że postanowienie to traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie jego zakres i treść, powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego, a ustawa nie daje sądowi uprawnienia do merytorycznego rozpoznania zasadności sprzeciwu (por. J.P. Tarno [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis Warszawa 2006, str. 534; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 września 2005 r., I OZ 942/05, dostępne w Internecie pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, oraz z dnia 23 grudnia 2004 r., sygn. akt FZ 375/04, ONSAiWSA 2005/6/119). Stosownie do treści art. 245 § 1 P.p.s.a. – prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 1 pkt 3 P.p.s.a.). Zgodnie z dyspozycją art. 199 P.p.s.a. strony postępowania ponoszą koszty związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczegółowy stanowi inaczej. Jako odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony ustawodawca stworzył instytucję pomocy prawnej, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (Dz. U. z 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.). Instytucja ta – uregulowana w oddziale 2 rozdziału 3 P.p.s.a. - stanowi lex specialis względem normy wynikającej z art. 199 P.p.s.a. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Dodatkowo, oceniając sytuację materialną strony, należy brać pod uwagę nie tylko jej dochody, ale również możliwości ich uzyskania. Należy więc podkreślić stanowisko ugruntowane w orzecznictwie sądów administracyjnych, iż instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania, związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 21 grudnia 2006 r., sygn. akt II FZ 741/06, niepubl.). W orzecznictwie i doktrynie wskazuje się również, że całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo, w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz., Warszawa 2009, str. 696 i nast. i powołane tam orzeczenia). Instytucja prawa pomocy ma służyć przede wszystkim osobom, które nie mają możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów związanych z obroną swoich praw przed sądem. Podkreślenia nadto wymaga, że ciężar wykazania występowania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na osobie składającej w tym przedmiocie wniosek. To z kolei oznacza, że taki wnioskodawca powinien poczynić wszelkie kroki mające na celu uzasadnienie i uprawdopodobnienie okoliczności na które się powołuje, zaś uznanie, czy nastąpiło to w sposób dostateczny, zostaje ocenione w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawcy winni więc wykazać w sposób niebudzący wątpliwości, że zdobycie środków niezbędnych do uczestniczenia w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 P.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej wnioskodawcy. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, na podstawie art. 255 P.p.s.a. można wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Z możliwości tej skorzystał tut. Sąd wzywając stronę do nadesłania dokumentów mogących pomóc w ustaleniu sytuacji majątkowej wnioskodawców. Z materiału dowodowego wynika, że skarżąca nie zastosowała się do wszystkich zaleceń tego wezwania. W szczególności skarżąca nie przedłożyła odpisu lub kopii rocznego zeznania podatkowego PIT za rok 2012, ani też nie podała jakie są obroty na posiadanym przez nią rachunku bankowym, nie przedłożyła wyciągów bankowych za okres ostatnich 6 miesięcy oraz nie podała szczegółowego spisu miesięcznych kosztów bieżącego swojego utrzymania. Tym bardziej, iż z oświadczeń skarżącej wynika że nieprzerwanie uzyskuje ona dochód, a z przedstawionej przez nią decyzji Prezesa KRUS, dołączonej do sprzeciwu, wynika nadto że dysponuje rachunkiem bankowym, na który przekazywana jest obecnie renta rolnicza. W świetle powyższego uznać należy, że oświadczenie majątkowe zawarte w treści formularza o prawo pomocy nie sprostało obowiązkowi wskazanemu w treści przepisu art. 252 §1 P.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Wniosek B. B. o prawo pomocy nie zawierał jednak pełnej informacji dotyczącej zdolności do poniesienia kosztów sądowych, chociażby w części. Co więcej nie wszystkie okoliczności przedstawiane przez B. B. w celu okazania jej aktualnej sytuacji majątkowej i finansowej są w ocenie Sądu wiarygodne. Sąd nie daje wiary wyjaśnieniu skarżącej, zgodnie z którym jedynym majątkiem jaki posiada jest samochód marki Fiat Palio rocznik 1999 r. O ile można przyjąć, że skarżąca nie prowadzi już obecnie indywidualnej działalności gospodarczej wpisanej do ewidencji pod firmą "A", co pozostaje w zgodzie z przedmiotem zaskarżonej w niniejszym postępowaniu sprawy, to skarżąca w żaden sposób nie wskazuje co stało się ze sprzętem, który służył jej do wykonywania tejże działalności, a także nie wskazuje co zrobiła z poczynionymi na tę działalność nakładami, które mogą być przedmiotem obrotu gospodarczego. Należy bowiem zauważyć, iż z akt administracyjnych jednoznacznie wynika, że w celu prowadzenia działalności gospodarczej skarżąca wykorzystywała należącą do niej koparkę [...] oraz samochód ciężarowy marki [...] (protokół z rozprawy administracyjnej z dnia 23 grudnia 2009 r., k. 4aa). Ponadto skarżąca czyniła znaczne nakłady na tę działalność (protokół przesłuchania k. 15aa). Skarżąca przyznała również, że jest obciążona zobowiązaniami bankowymi, przy czym ani nie wykazała jaka jest wysokość tych zobowiązań, ani też nie wykazała czy zobowiązania te są przez nią spłacane systematycznie, czy też nie. Z uwagi na oświadczenia samej skarżącej, która we wniesionej skardze wskazuje na "ogromne koszty" jakie musiała ponieść w związku z założeniem działalności gospodarczej, można się tylko domyślać, że wysokość zobowiązań bankowych skarżącej nie jest mała, co poddaje jednakże w wątpliwość Sądu, czy skarżąca przedstawiła wszelkie źródła dochodów oraz czy skarżąca nie ukrywa posiadanych oszczędności. Tym bardziej, że po wezwaniu do uzupełnienia braków dokumentów koniecznych dla kompleksowej oceny jej sytuacji majątkowej i finansowej skarżąca zasłaniała się brakiem pamięci. W tym miejscu Sąd pragnie zauważyć, że kredyty zaciągnięte przez skarżącą nie mogą być traktowane priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, albowiem nie można przyjąć, że prywatne zobowiązania finansowe mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 października 2012 r., sygn. akt II OZ 919/12, dostępne w Internecie jw.). Takie natomiast podejście w ocenie Sądu prezentuje skarżąca. Wreszcie oświadczenia składane przez skarżącą są wewnętrznie sprzeczne. Z jednej strony bowiem wskazuje ona, że choroby spowodowały wyłącznie jej z samodzielnego funkcjonowania, z drugiej strony podnosi, że od kiedy otrzymuje rentę rolniczą utrzymuje się samodzielnie, co stanowi bardzo istotny aspekt samodzielnego funkcjonowania. Ponadto w ocenie Sądu na gruncie niniejszego postępowania nie zasługuje na aprobatę argument skarżącej, zgodnie z którym przekazała ona nieodpłatnie – tytułem darowizny – swojemu bratu 10 ha gospodarstwo. W orzecznictwie utrwalony jest już pogląd, zgodnie z którym strona, która wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych, nie może skutecznie podnosić zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądem. (zob. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 czerwca 2010 r. sygn. akt I FZ 152/10, z dnia 16 kwietnia 2008 r. sygn. akt II OZ 326/08, dostępne w Internecie jw.). Co więcej skarżąca nie przedstawia żadnych dokumentów, które wskazywałyby, iż do takiej darowizny rzeczywiście doszło (akt notarialny), a także które umożliwiłyby dokonanie pełnej oceny wpływu tej darowizny na możliwość przyznania skarżącej prawa pomocy. Można się tylko domyślać, że owym "10 ha gospodarstwem" jest działka skarżącej na której prowadziła ona działalność gospodarczą. Nieodpłatne wyzbycie się takiej działki w toku postępowania administracyjnego bądź bezpośrednio przed postępowaniem sądowym wskazuje natomiast na chęć uniknięcia ponoszenia kosztów sądowych i specjalne dążenie przez skarżącą do takiej sytuacji, w której zostanie jej przyznane prawo pomocy obciążające nie ją lecz Skarb Państwa, a w konsekwencji ogół społeczeństwa. Wobec powyższego, opierając się na treści formularza wniosku o prawo pomocy, oświadczeniach skarżącej w związku z tym przedstawionych, przesłanych przez nią dokumentach oraz dokumentach znajdujących się w aktach administracyjnych, przyjąć należy że skarżąca nie zrealizowała warunku wykazania, że nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych niniejszego postępowania, chociażby w części. W przedmiotowej sprawie okazało się bowiem niemożliwe, aby poczynić jednoznaczne ustalenia faktyczne w rozpatrywanym zakresie, uzasadniające stwierdzenie, że sytuacja finansowa skarżącej nie pozwala na choćby częściowe pokrycie kosztów sądowych niniejszego postępowania. W tym stanie sprawy, musiało to skutkować odmową przyznania prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 260 w zw. z art. 246 §1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji. /-/ T. Świstak