II SA/Po 403/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik Asesor WSA Arkadiusz Skomra (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 listopada 2021 r. sprawy ze skargi I. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z [...] kwietnia 2021 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2021 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako "Samorządowe Kolegium Odwoławcze" lub "organ"), po rozpatrzeniu odwołania Z. M., utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy S. z dnia [...] lutego 2021 r., Nr [...] Zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego, jak wynika z jej uzasadnienia, zapadła w następującym stanie faktycznym sprawy. W dniu [...] stycznia 2021 r. I. Z. M. wystąpiła z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką, K. P. załączając do wniosku wszystkie wymagane dokumenty. Do wniosku Wnioskodawczyni załączyła również własne orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności numer [...] z dnia [...] maja 2019r. ustalające znaczny stopień niepełnosprawności na okres od [...] kwietnia 2019r. do [...] maja 2022 r. Osoba wymagająca opieki, K. P. jest wdową oraz ma pięcioro dzieci: syn T. P. jest emerytem, zamieszkuje w P. Ś., syn J. P., pracuje zawodowo, zamieszkuje w S. , syn J. P., bezrobotny , zamieszkały w [...], syn D. P., pracuje zawodowo -zamieszkały w S. , córka I. Z. M., bezrobotna, ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, zamieszkała w [...]. W trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego telefonicznie I. Z. M. poinformowała, że matka jest osobą przewlekle chorą, wymaga całodobowej i stałej opieki osoby drugiej, ponieważ nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować, Panie zamieszkują razem. Ponadto Wnioskodawczyni poinformowała, że jej opieka polega na praniu, prasowaniu, gotowaniu, sprzątaniu, opłacaniu rachunków, przygotowywaniu posiłków, podawaniu leków i wykonywaniu czynności pielęgnacyjnych. Decyzją z dnia [...] lutego 2021r., Nr [...] Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej, działając z upoważnienia Wójta Gminy S. odmówił I. M. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką K. P. wskazując, iż nie jest spełniona przesłanka z art. 17 ust 1 pkt 1 b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U z 2020 r. poz. 111 z późn. zm. – dalej jako "u.ś.r.") uprawniającej do nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego złożyła Wnioskodawczyni zarzucając jej naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej, opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Wskazując na powyższe Odwołująca wniosła o uwzględnienie odwołania i o uchylenie w całości decyzji Kierownika Gminnego Ośrodku Pomocy Społecznej w Strzałkowie i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie I. Z. M. prawa do świadczenia. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2021 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy ww. decyzję wskazując, iż bezzasadnie organ w niniejszej sprawie nie zastosował wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. Pominięcie tego wyroku stanowi naruszenie normy, której niekonstytucyjność została w nim stwierdzona, a która stanowiła podstawę wydania decyzji odmownej. Zgodnie z pkt 2 tego wyroku: Art. 17 ust. 1b ustawy powołanej w punkcie 1 w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. W jego konsekwencji obowiązkiem organu rozpatrującego wniosek było posłużenie się podstawą materialnoprawną z art. 17 ust. 1 u. ś.r bez uwzględniania zastrzeżenia z art. 17 ust. 1 b u.ś.r.. A ten przepis stał się podstawą wydania decyzji odmownej. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wyjaśniło, iż brak jest podstaw prawnych dla dokonywania przez organ wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych prowadzącej do sytuacji, w której pomimo uznania niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. przepis ten nadal, w niezmienionym kształcie, stanowi materialnoprawną podstawę wydawanych rozstrzygnięć. Dalej organ wskazał, iż w rozpatrywanej sprawie, jak wynika z analizy zgromadzonych dokumentów, matka Strony K. P. jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji. I. M. również legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności do dnia [...] maja 2022 r.. Organ zaznaczył, iż okoliczność, że osoba sprawująca opiekę - I. M. również legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, zgodnie z art. 17 u.ś.r. uniemożliwia przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniosła I. M. zarzucając jej naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że legitymowanie się przez opiekuna osoby niepełnosprawnej orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Wskazując na powyższe Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego oraz poprzedzającej ją decyzji Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Strzałkowie i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie I. M. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu skargi Skarżąca wskazała, iż z dyspozycji art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom w nim wymienionym, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z przywołanej normy prawa wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Zdaniem Skarżącej przywołany przepis nie wyklucza z kręgu osób uprawnionych do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego opiekunów, którzy sami posiadają orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że przedmiotowa skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej "P.p.s.a."), zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt rozpoznawanej sprawy, wniosek taki został złożony przez Skarżącą, a organ w odpowiedzi na skargę powyższemu się nie sprzeciwił. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) oraz art. 3 § 1 P.p.s.a., sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Przedmiotem tak rozumianej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego o utrzymaniu w mocy decyzji Wójta Gminy odmawiającej przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką. Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., zwanej dalej: "u.ś.r."), obowiązujące na dzień wydania zaskarżonej decyzji, a w szczególności art. 17 u.ś.r. Wskazać więc należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. W pierwszej kolejności wskazać należy, że zasadnie przyjął organ odwoławczy, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Skutkiem powyższego wyroku TK nie może wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, u osoby podlegającej opiece, w przypadku gdy wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej. W związku z powyższym, Sąd podziela stanowisko organu odwoławczego, że przepis ten nie mógł stanowić podstawy do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia w przedmiotowej sprawie. Ponadto Sąd podziela stanowisko organu, iż w niniejszej sprawie nie zostały spełnione przesłanki do przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. W tym miejscu wskazać należy, iż art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. z katalogu osób uprawnionych wyłączył osoby bliskie, w tym dzieci, jeżeli legitymują się one orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W tym miejscu zwrócić należy uwagę, iż zwrot: "z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności" został wprowadzony do ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212). Art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy ( w obowiązującym wówczas brzmieniu został zmieniony przez art. 1 pkt 6 lit. a) ustawy zmieniającej w ten sposób, że otrzymał brzmienie: "innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, ze zm.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,". W uzasadnieniu do projektu ustawy zmieniającej stwierdzono, że: "Proponuje się wprowadzenie dodatkowego warunku w stosunku do osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, tj. innych osób, poza ojcem lub matką, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, ze zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, polegającego na uzależnieniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od zdolności do samodzielnej egzystencji. Oznacza to, że osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności nie będą mogły korzystać z tego świadczenia. Będzie to miało na celu wykluczenie fikcyjnego pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przez dalszych członków rodziny, którzy de facto nie są w stanie sprawować opieki nad osobą niepełnosprawną, gdyż sami wymagają pomocy osoby trzeciej w wykonywaniu codziennych czynności życiowych." ( Sejm RP VI kadencji Nr 3897). W tym miejscu należy pamiętać, iż system świadczeń rodzinnych został tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny, wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi zatem sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny, a co istotne być również samodzielnie zdolnym do sprawowania tej opieki. Mając powyższe na uwadze za niezasadne uznać należy twierdzenia Skarżącej, iż art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wyklucza z kręgu osób uprawnionych do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego opiekunów, którzy sami posiadają orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przenosząc powyższe uwagi na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, iż Skarżąca tj. osoba sprawująca opiekę również legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przy czym podkreślenia wymaga, iż w orzeczeniu o znacznym stopniu niepełnosprawności wskazano, że Skarżąca wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczona możliwością samodzielnej egzystencji. Wobec powyższego nie można uznać, iż Skarżąca sprawuje stałą i długotrwałą opiekę nad matką, w sytuacji gdy sama takiej opieki potrzebuje z uwagi na znaczne ograniczone możliwości samodzielnej egzystencji. Na marginesie Sąd wskazuje, iż wskazanie w decyzji organu, że rozpoznało odwołanie Z. M., podczas gdy środek zaskarżenia został wniesiony przez I. Z. M. stanowi uchybienie ale nie mające wpływu na wynik sprawy. W tym Stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 151 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.