II SA/Po 426/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński Sędziowie Sędzia WSA Izabela Paluszyńska (spr.) Sędzia WSA Arkadiusz Skomra Protokolant: st.sekr.sąd. Izabela Kaczmarczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 października 2025 r. sprawy ze skargi J. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia 31 marca 2025 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Gminy i Miasta W. z dnia 18 października 2024 r. nr [...] W dniu 30 lipca 2024 r. do Urzędu Gminy i M. W. wpłynął wniosek J. J. (dalej także jako wnioskodawca, skarżący) o umorzenie zadłużenia alimentacyjnego, w całości. Decyzją z 18 października 2024 r. nr [...] Burmistrz Gminy i Miasta W. , powołując się na art. 2 pkt 10, art. 25, art. 27, art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 07 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U z 2023 r. poz. 1993 z późn. zm., dalej jako u.p.o.u.a.) odmówił wnioskodawcy umorzenia należności głównej 9 600,00 zł z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami ustawowymi w kwocie 12 678,97 zł na dzień wydania decyzji. Na podstawie art. 27 ust. 1 u.p.o.u.a. dłużnik alimentacyjny jest obowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W myśl art. 30 ust. 2 tej ustawy, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Z uzasadnienia decyzji Burmistrza jak i z akt sprawy wynika, że wnioskodawca ma 70 lat, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. , w dniu 02 lipca 2008 r. Wnioskodawca jest uprawniony do zasiłku stałego w kwocie 792,96 zł oraz zasiłku pielęgnacyjnego w kwocie 215,84. Nadto otrzymuje żywność w ramach programu FEAD [Europejski Fundusz Pomocy Najbardziej Potrzebującym – dopisek Sądu]. Wynajmuje drewniany dom (koszt najmu 100 zł) ponadto dokłada się do energii elektrycznej i opału w kwocie 400 zł. Z uwagi na zły stan zdrowia nie pracuje zawodowo ani dorywczo, pozostałe w stałym leczeniu specjalistycznym, wymaga systematycznego przyjmowania leków, na które przeznacza około 200 zł miesięcznie. Zgodnie z zaświadczeniem wydanym przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w K. , w okresie ostatnich siedmiu lat wyegzekwowano od wnioskodawcy łączną kwotę 258,54 zł. Organ ocenił, że miesięczne koszty ponoszone przez wnioskodawcę wynoszą ok. 700 zł. Zdaniem Burmistrza wnioskodawca posiada środki na stopniową spłatę zaległości alimentacyjnych. Decyzja o umorzeniu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami jest decyzją uznaniową, przy czym zasadą jest obowiązek spłaty wypłaconych świadczeń alimentacyjnych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W odwołaniu skarżący napisał, że choruje na nowotwór tarczycy oraz węzłów chłonnych; zaświadczenie o chorobie przedstawił organowi I instancji. Nadto cierpi na depresję. Nie ma domu, mieszkania, żadnego majątku. Decyzją z 31 marca 2025 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. , na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572) – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. SKO podzieliło ustalenia organu I instancji oraz oceniło, że sytuacja wnioskodawcy jest trudna, co jednak samo w sobie nie stanowi dostatecznej podstawy do uwzględnienia wniosku o umorzenie. Legitymowanie się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności na stałe nie jest sytuacją nadzwyczajną, podobnie brak dochodów, gdyż co do zasady każdy dłużnik alimentacyjny, wobec którego egzekucja okazała się bezskuteczna, nie uzyskuje wystarczających dochodów do wywiązania się z ciążących na nim zobowiązań. Sytuacja rodzinna i dochodowa skarżącego zdaniem organu nie jest wyjątkowa na tle innych dłużników alimentacyjnych. Rodzice są obowiązani dzielić się z dziećmi nawet bardzo niskimi dochodami. Zadłużenie powstało w wyniku własnych zaniedbań skarżącego. Skoro w wieku 70 lat skarżący nie posiada prawa do emerytury to znaczy, że w przeszłości nie pracował i mimo niewątpliwych obecnie trudności zdrowotnych i finansowych położenia skarżącego nie można oceniać jako wyjątkowego, w znaczeniu zasługującym na zastosowanie dobrodziejstwa z art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Na opisaną decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu złożył J. J., wnosząc o zmianę zaskarżonej decyzji SKO w ten sposób, żeby zmienić decyzję Burmistrza i umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami, ewentualnie umorzyć połowę wskazanych należności. Nadto wniósł o zasądzenie kosztów postępowania. Zarzucił naruszenie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. poprzez jego niezastosowanie i odmowę umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, na skutek uznania, że sytuacja skarżącego nie jest sytuacją wyjątkową, która pozwoliłaby na umorzenie przedmiotowych zobowiązań, w sytuacji gdy sytuacja zdrowotna i spowodowana tym sytuacja materialna, finansowa, dochodowa, majątkowa skarżącego uzasadnia skorzystanie z dobrodziejstwa umorzenia należności w całości lub w części. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935 dalej jako: P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. W myśl powyżej regulacji sąd bada legalność zaskarżonej decyzji, tj. jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a.). Przy czym stosownie do art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem które nie ma znaczenia w kontrolowanej sprawie. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 P.p.s.a.). Mając na uwadze tak zakreślone granice kognicji Sąd uznał, że obie decyzje wydane w sprawie nie mogą pozostać w obrocie prawnym. Spór w kontrolowanej sprawie dotyczy zgodności z prawem odmowy umorzenia zadłużenia alimentacyjnego w całości, z odsetkami. Materialnoprawną podstawę wydanego w sprawie rozstrzygnięcia stanowi art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U z 2023 r. poz. 1993 z późn. zm.), zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Definiując uwzględnienie sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika NSA w wyroku z 21 października 2008 r. I OSK 1685/07 (CBOSA) stwierdził, że na sytuację dochodową dłużnika składają się nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i inne okoliczności - stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu. Z kolei na sytuację rodzinną dłużnika składa się ustalenie, czy dłużnik prowadzi samodzielnie gospodarstwo czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz. Pogląd ten został wielokrotnie powtórzony w orzeczeniach sądów administracyjnych i Sąd orzekający w niniejszej sprawie także go podziela. Innymi słowy, organ ma obowiązek rozważyć, czy sytuacja dłużnika zmusza go rzeczywiście do wystąpienia o umorzenie długu i umorzenie to uzasadnia, czy też dłużnik nie czyni wystarczających starań, aby dług spłacić, choć mógłby tego dokonać. Zajęte przez organ stanowisko musi zostać rzetelnie i wyczerpująco uzasadnione, z odwołaniem się do zebranego materiału dowodowego, pozwalającego na ustalenie okoliczności istotnych dla sprawy (art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a.), wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu zebranych dowodów (art. 80 K.p.a.). Na niekorzyść dłużnika alimentacyjnego przemawia i to, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego zastępują należności które powinny być wypłacone przez dłużnika alimentacyjnego, ale nie zostały przezeń wypłacone. Zasadą jest wywiązanie się przez dłużnika alimentacyjnego z obowiązku zwrotu wypłaconych świadczeń, i to z odsetkami. Wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego mają zatem charakter wyjątkowy i muszą być interpretowane w sposób ścisły. Każde umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych na wszystkich członków społeczeństwa. Ponadto, dokonując wykładni użytego w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. sformułowania "uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną" dłużnika alimentacyjnego, należy mieć na względzie definicję dłużnika alimentacyjnego zawartą art. 2 pkt 3 tej ustawy. Według tego przepisu dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. A to oznacza, że co do zasady każdy dłużnik alimentacyjny, wobec którego okazała się bezskuteczna egzekucja, nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo więc uzyskiwanie niskich dochodów bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Przechodząc do oceny kontrolowanej sprawy Sąd stwierdza jeszcze, że słusznie wskazał organ w odpowiedzi na skargę, że umorzenie świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy następuje w ramach uznania administracyjnego. To oznacza, że nawet w przypadku spełnienia przesłanek do zastosowania ulgi, organ może, ale nie musi, ulgę taką przyznać. (wskazany w odpowiedzi na skargę wyrok NSA z 14 kwietnia 2023 r. I OSK 1018/22; nadto wyroki NSA: z 21 lipca 2022 r. I OSK 1857/21; z 14 kwietnia 2023 r. I OSK 1018/22; z 22 października 2024 r. I OSK 2568/23; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach na stronie internetowej Naczelnego Sądu Administracyjnego, dalej jako CBOSA). Uszło jednak uwadze organu, że w ww. orzecznictwie NSA konsekwentnie wskazywał, że kontrola sądu w odniesieniu do elementu uznania administracyjnego koncentruje się na badaniu, czy uznanie organu nie ma charakteru arbitralnego, czy zostało należycie uzasadnione rzeczowymi argumentami. W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie, kontrolowane decyzje mają charakter narzucony, nie zostały należycie uzasadnione. Przez co obie decyzje wydane w sprawie musiały zostać uchylone. Z akt sprawy wynika i jest poza sporem, że skarżący zalega 9 600 zł z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nadto odsetki. Skarżący ma 70 lat, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe w 2008 r., a więc jeszcze w wieku produkcyjnym. Żyje z zasiłków w łącznej kwocie ok. 1 000 zł i otrzymuje żywność w ramach programu FEAD (Europejski Fundusz Pomocy Najbardziej Potrzebującym). Wynajmuje drewniany dom (koszt najmu 100 zł) ponadto dokłada się do energii elektrycznej i opału 400 zł, na leki wydaje 200 zł. Nie pracuje zawodowo ani dorywczo, pozostaje w stałym leczeniu specjalistycznym, ma rozpoznany nowotwór złośliwy tarczycy (k. 9), przeszedł w dalszej przeszłości operacje oraz specjalistyczne leczenie. Składki na ubezpieczenie zdrowotne skarżącego opłaca Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej (k. 26). Skarżący nie ma żadnego majątku, prawa do renty czy emerytury. W aktach jest zaświadczenie od komornika sądowego, że w ciągu ostatnich 7 lat wyegzekwował od skarżącego niecałe 260 zł (k. 33). Sąd stwierdza, że z rozeznania o możliwościach płatniczych skarżącego wynika brak majątku z którego można by efektywnie dochodzić zaległych należności. Nadto Sąd stwierdza, że z akt sprawy wynika brak źródeł dochodu skarżącego, tak bowiem należy rozumieć sytuację, w której ewentualna zapłata należności spowoduje konieczność sięgnięcia przez zobowiązanego, żyjącego przecież na koszt pomocy społecznej, do innych środków pomocy Państwa. Skoro z akt sprawy wynika, że skarżący w niniejszej sprawie utrzymuje się wyłącznie ze środków pomocowych to trudno przyjąć, że egzekwowanie od niego zaległych należności, nawet jeżeli byłoby wykonalne, może pozostawać w zgodzie z interesem publicznym i słusznym interesem obywatela. Warto przywołać pogląd NSA sformułowany wprawdzie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, że sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (wyrok NSA z 20 marca 2007 r. II GSK 345/06; CBOSA). Pogląd ten został wielokrotnie powtórzony w orzeczeniach sądów administracyjnych i Sąd orzekający w niniejszej sprawie także go podziela, stwierdzając jego przydatność w stosowaniu instytucji umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W kontrolowanej sprawie sytuacja sprawia wrażenie bardziej jeszcze niezgodnej z interesem publicznym, bowiem skarżący i tak żyje, ubezpiecza się i leczy na koszt podatników, ma 70 lat, zaś organy nie wskazały, nie uprawdopodobniły perspektywy na zmianę tego stanu rzeczy. Organ I instancji zdawkowo ocenił, że skarżący posiada środki na spłatę zaległości, że sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego nie jest sytuacją wyjątkową a egzekucja nie jest niemożliwa i nie wywołuje wobec dłużnika znacznej szkody i trudnych do odwrócenia skutków negatywnych, skoro skarżący posiada źródło dochodu w postaci zasiłku stałego oraz zasiłku pielęgnacyjnego, co umożliwia – zdaniem organu I instancji - stopniowe uregulowanie powstałego zadłużenia. Organ wyższego stopnia dodał, że skoro w wieku 70 lat wnioskodawca nie posiada prawa do emerytury, tzn. że w przeszłości nie pracował i mimo niewątpliwych obecnych trudności zdrowotnych i finansowych położenia skarżącego nie ocenia jako wyjątkowego, w znaczeniu zasługującym na zastosowanie dobrodziejstwa z art. 30 ust. 2 ustawy. Zdaniem SKO zaniedbania, których skarżący się dopuścił w przeszłości, nie zwalniały go z wypełniania ciążącego na nim z mocy przepisu prawa, ale także moralnego, obowiązku alimentacyjnego w stosunku do dziecka. Trudna sytuacja materialna rodziców nie zwalnia ich z obowiązku świadczenia na rzecz dzieci. Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd, że orzekające w granicach uznania administracyjnego organy nie mogą konkretnych i zindywidualizowanych ustaleń dotyczących konkretnej osoby zastępować stwierdzeniami ogólnikowymi i możliwymi do powielenia w każdej tego rodzaju sprawie. Operowanie w konkretnej sprawie tego rodzaju, na poziomie ogólnym niewątpliwie słusznymi argumentami, prowadzić bowiem może zarówno do uniemożliwienia obywatelowi skorzystania z przewidzianych prawem instytucji, takich jak umorzenie należności z funduszu alimentacyjnego, a nadto do obniżającego powagę państwa utrzymywania się sytuacji, w której pod pretekstem troszczenia się o finanse publiczne organy administracji unikają podejmowania decyzji i w sposób jedynie pozorny egzekwują należności publicznoprawne, nie tylko nie uzyskując w tym zakresie jakichkolwiek efektów, lecz wręcz marnotrawiąc środki przeznaczone na finansowanie administracji publicznej, które mogły być przeznaczone na egzekwowanie takich należności, co do których istnieją realne szanse powodzenia działań egzekucyjnych (wyrok WSA w Poznaniu z 15 lutego 2017 r. II SA/Po 780/16; CBOSA). Podsumowując, w świetle przesłanek określonych w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. braki w przeprowadzonym postępowaniu mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd stwierdza, że w tej sytuacji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 P.p.s.a., należało uchylić obie decyzje wydane w sprawie. Rozpoznając ponownie wniosek o umorzenie, kierując się przepisem art. 153 P.p.s.a. organ I instancji uaktualni informacje o sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego. Dysponując kompletem informacji rozstrzygnie wniosek, uwzględniając ocenę prawną Sądu zawartą w niniejszym uzasadnieniu wyroku.