II SA/Po 878/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elwira Brychcy po rozpoznaniu w dniu 3 kwietnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu uczestnika postępowania Stowarzyszenia A od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 6 listopada 2017 r. o odmowie przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi Stowarzyszenia B na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] lipca 2016r. Nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego w sprawie wyłączenia gruntów rolnych z produkcji postanawia zaskarżone postanowienie utrzymać w mocy. /-/ E. Brychcy Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu postanowieniem z dnia 6 listopada 2017r. odmówił uczestnikowi postępowania Stowarzyszeniu A o przyznania prawa pomocy w całości poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego z urzędu. Referendarz ocenił, że Stowarzyszenie pomimo precyzyjnego wezwania nie wyjaśniło podstawowych okoliczności dotyczących rzeczywistego stanu finansowego i możliwości poniesienia kosztów postępowania chociażby w części. Skutkiem powyższego Stowarzyszenie uniemożliwiło ocenę swoich możliwości płatniczych. Wskazano, że Stowarzyszenie może uzyskiwać środki na swoją działalność ze składek członkowskich i z innych źródeł, jak zbiórki, darowizny i dotacje. Stąd uprawniony jest wniosek, że Stowarzyszenie nie jest pozbawione jakiegokolwiek źródła finansowania. Zatem ustalenie odpowiedniej wysokości składek członkowskich oraz ich egzekwowalność leży w dobrze pojmowanym interesie Stowarzyszenia. Obciążenia wynikające z kosztów sądowych dotyczące postępowania prowadzonego na rzecz Stowarzyszenia mogą ponosić zatem jego członkowie. W ocenie referendarza członkowie Stowarzyszenia zobowiązani są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej Stowarzyszenia, w zakres której znajdują się również sprawy sądowe, wymagające co do zasady uiszczania opłat i czynienia wydatków. Referendarz ostatecznie uznał, że Stowarzyszenie pomimo wezwania nie wyjaśniło podstawowych okoliczności dotyczących stanu finansowego, a w konsekwencji możliwości poniesienia kosztów sądowych chociażby w części. Okoliczności te nie mogą stanowić domniemania, zwłaszcza gdy mają stanowić podstawę udzielenia pomocy finansowej ze środków publicznych. Rodzi to obowiązek wszechstronnego ich wyjaśnienia, zwłaszcza gdy dane zawarte na formularzu budzą wątpliwości lub po prostu okazują się niewystarczające dla dokonania tej oceny. Tych przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy chociażby w części Stowarzyszenie nie wykazało. W zakreślonym terminie Stowarzyszenie reprezentowane przez zastępcę przewodniczącego – Wieńczysława Nowackiego wniosło sprzeciw, domagając się uchylenia zaskarżonego postanowienia w całości, sprostowania i uzupełnienia części orzekającej zaskarżonego postanowienia, zwolnienia od kosztów sądowych w części oraz ustanowienia pełnomocnika prawnego z urzędu. Stowarzyszenie podało, że zaskarżone postanowienie zawiera błąd formalnoprawny, polegający na braku określenia, że postępowanie dotyczy decyzji Burmistrza Gminy Ś. W.. w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań inwestycji polegającej na budowlowe elektrowni wiatrowych na terenie Gminy Ś. W.. Ponadto nie zbadano wnikliwie aktualnego stanu formalno-prawnego i materialnego stowarzyszenia i powtórzono, że środki finansowe na działalność pochodzą wyłącznie ze składek członkowskich. Wskazano też, że podpisujący sprzeciw nie posiada wykształcenia prawniczego , nie ma doświadczenia procesowego i konieczne jest rozpoznanie wniosku o ustanowienie pełnomocnika prawnego z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369, dalej jako "P.p.s.a."), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Sprzeciw uczestnika postępowania Stowarzyszenia A nie zasługuje na uwzględnienie. Słusznie wskazuje referendarz, że stosownie do art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Odstępstwo od tej generalnej zasady stanowi art. 246 § 2 pkt 1 P.p.s.a. zgodnie z którym osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi wyjątek od reguły ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy strona wnioskodawca rzeczywiście nie posiada wystarczających możliwości sfinansowania udziału w postępowaniu, a przez to nie może zrealizować przysługującego jej prawa do sądu. Jak jednoznacznie wynika z treści art. 246 § 2 pkt 1 P.p.s.a., ciężar dowodu w zakresie wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na podmiocie występującym z takim żądaniem. To na Stowarzyszeniu spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie w zakresie przyznania stronie prawa pomocy zależy od tego, czy strona wykaże istnienie przesłanek, o których mowa w art. 246 §2 P.p.s.a. Uczestnik postępowania zamierzający aktywnie brać udział w postepowaniu sądowym winień mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe (postanowienie NSA z 9 stycznia 2015 r., II GZ 886/14, LEX nr 1634804). Takich okoliczności, jak słusznie wskazał referendarz, Stowarzyszenie nie zdołało wykazać. Podkreślić trzeba, iż celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym również osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Poza tego rodzaju wypadkami strony postępowania sądowoadministracyjnego muszą samodzielnie ponieść ciężar uiszczenia kosztów sądowych (post. Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 16 stycznia 2013 r., sygn. akt II OZ 1166/12, z dnia 2 kwietnia 2014 r., sygn. akt II OZ 316/14, dostępne www.cbois.nsa.gov.pl). W zaskarżonym orzeczeniu trafnie wskazywano na działania, jakie Stowarzyszenie mogło podjąć celem zwiększenia swych dochodów. Mimo to skarżące Stowarzyszenie po raz kolejny przedstawia te same argumenty (m.in. dobrowolność składek członkowskich), które jego zdaniem, świadczą o spełnieniu przesłanek przyznania mu prawa pomocy. Jednakże argumentów tych nie sposób uznać za zasadne. Stowarzyszenie chcąc aktywnie działać w zakresie swoich statutowych zadań winno zadbać o gromadzenie środków na ten cel. Nie można przerzucać ciężaru finansowania Stowarzyszenia na Państwo, bo oznaczałoby to oparcie działania podmiotów prywatnych na środkach publicznych. Zasadą pozostaje prowadzenie działalności osób prawnych, jak i jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, na bazie własnych środków, co również słusznie eksponował referendarz. Wywody podniesione w sprzeciwie nie mogły więc odnieść skutku, gdyż argumentacja zaprezentowana w motywach zaskarżonego postanowienia jest prawidłowa. Sąd podziela stanowisko referendarza sądowego, zgodnie z którym, kiedy nie istnieje żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca zgromadzenie odpowiednich środków finansowych, przyjąć należy, że organizacja sama pozbawia się zdobycia środków finansowych na prowadzenie działań statutowych, co stanowi przesłankę do odmowy przyznania prawa pomocy. Nawet bowiem jeśli Stowarzyszenie jest organizacją typu non profit, nie podlega ono zwolnieniu od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej. W takiej sytuacji referendarz sądowy postąpił trafnie, odmawiając przyznania prawa pomocy. Podzielić należy stanowisko referendarza sądowego, że w sytuacji rezygnacji przez członków Stowarzyszenia z obowiązku uiszczana składek członkowskich i przyjęcia dobrowolności składek, przy uwzględnieniu stanowiska członków Stowarzyszenia odmawiających uiszczania składek członkowskich, przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby do sytuacji, w której działalność Stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych, to z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek. Ugruntowane w orzecznictwie sądów administracyjnych jest stanowisko, zgodnie z którym w takich okolicznościach, jak przedstawione w niniejszym stanie faktycznym, kiedy nie istnieje żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca zgromadzenie odpowiednich środków finansowych, przyjąć należy, że organizacja sama pozbawia się zdobycia środków finansowych na prowadzenie działań statutowych, co stanowi przesłankę do odmowy przyznania prawa pomocy. Nawet bowiem jeśli Stowarzyszenie jest organizacją typu non profit, nie podlega ono zwolnieniu od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej (postanowienie NSA z 8 lipca 2010 r. sygn. II OZ 664/10, postanowienie NSA z 4 marca 2010 r., sygn. II OZ 183/10, LEX nr 606595, postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. I OZ 428/11, LEX nr 990354). Nadto w sprzeciwie Stowarzyszenie w istocie nie przedstawiło żadnych nowych okoliczności wpływających na odmienną ocenę jego możliwości finansowych, ograniczając się do polemiki oraz kwestionowania ustaleń i oceny referendarza. W ocenie sądu jeśli Stowarzyszenie chce korzystać z profesjonalnej obsługi prawnej to nic nie stoi na przeszkodzie w udzieleniu pełnomocnictwa takiemu pełnomocnikowi i poniesienie kosztów we własnym zakresie. Zdaniem Sądu referendarz sądowy postąpił prawidłowo, odmawiając przyznania prawa pomocy, skoro Stowarzyszenie nie wykazało istnienia przesłanek o których mowa w art. 246 §2 pkt 1 P.p.s.a. Sąd podkreśla rozróżnienie między świadomą rezygnacją z gromadzenia środków na działalność statutową, a niemożnością zgromadzenia środków finansowych – mimo czynionych wysiłków. Co należy wykazać, i która to okoliczność podlega weryfikacji w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy. Stowarzyszenie poza kwestionowaniem rozstrzygnięcia referendarza sądowego i polemiką z jego oceną sprawy nadal nie wykazało, że gromadzi środki na prowadzenie swoich spraw. Na potwierdzenie swoich twierdzeń nie przedłożyło żadnych dokumentów, z których wynika, że podejmuje czynności zmierzające do gromadzenie środków finansowych Dodatkowo sąd zwraca uwagę, że Stowarzyszenie A jest uczestnikiem postępowania w sprawie ze skargi Stowarzyszenia B. W istocie przedstawia te same argumenty co skarżący, w stosunku do którego sąd także nie znalazł podstaw do przyznania prawa pomocy. Nadto Sąd stwierdza, że kwestionowane postanowienie w części wstępnej jaki i uzasadnienie jest prawidłowe, zatem brak jakichkolwiek przesłanek do jego uzupełnienia, czy sprostowania. W świetle powyższych okoliczności, sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie, zatem na podstawie art. 260 § 1 P.p.s.a. Sąd orzekł, jak w postanowieniu. /-/ E. Brychcy