II SA/Po 9/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Kwiecińska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Barbara Drzazga Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Protokolant St. sekretarz sąd. Joanna Wieczorkiewicz-Skoczek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 lutego 2012 r. sprawy ze skargi A. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia [...] listopada 2011 r. Nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. W dniu [...] 2011 r. A. L. zwróciła się do Ośrodka Pomocy Społecznej w T. o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką M. S., wobec której lekarz orzecznik ZUS ustalił, iż jest osobą trwałe niezdolną do samodzielnej egzystencji. Po rozpatrzeniu wniosku, działający z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy T., Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w T. decyzją z dnia [...] 2011 r. odmówił stronie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad matką M.S.. W podstawie prawnej decyzji organ wskazał m.in. art. 17 ust. 1-5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992, ze zm.) oraz art. 6 ust. 2a i 2b ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.) oraz art. 104 kpa. W uzasadnieniu organ przywołał brzmienie przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych [w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania] i wyjaśnił, że na podstawie orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] 2007 r. nr akt [...] M. S. została zaliczona do osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji - trwale. Na podstawie oświadczenia strony organ ustalił, że "nie podejmuje / rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad (...) niepełnosprawną osobą". W ocenie organu strona nie spełnia warunków do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ ma prawo do części renty rodzinnej od dnia [...] 1989 r., co wynika z pisma ZUS z dnia [...] 2011 r. W odwołaniu od tej decyzji wnioskodawczyni wniosła o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. Wyjaśniła, iż otrzymywanie renty rodzinnej zgodnie z "art. 17 ust. 5 pkt 2" ustawy nie stanowi przeszkody do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Strona wskazała na brzmienie "art. 3 ust. 5" tej ustawy, w którym nie wymieniono renty rodzinnej, która byłoby przeszkodą do otrzymania wnioskowanego świadczenia. Strona podniosła, iż pomimo trudności finansowych nie może podjąć żadnej pracy, bowiem ma moralny obowiązek sprawowania opieki nad matką. Decyzją z dnia [...] listopada 2011 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W motywach uzasadnienia Kolegium wskazało, iż na podstawie załączonych dokumentów M. S. orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] 2007 r. "została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności", a na A. L. ciąży obowiązek alimentacyjny wobec matki, co wynika z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przy takich ustaleniach organ odwoławczy uznał, iż stronie nie należy się świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ze względu na treść art. 17 ust. 5 pkt 1 tej ustawy, które organ przytoczył następująco: "Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego (...)". Kolegium podniosło, iż z akt sprawy wynika, iż wnioskodawczyni ma prawo do części renty rodzinnej od dnia [...] 1986 r., której wysokość po waloryzacji wynosi [...] zł brutto i z tej przyczyny nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W skardze na decyzje Kolegium wnioskodawczyni wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji Kolegium. Zarzuciła organom naruszenie prawa, wskazując, iż definicja renty określona została w art. 3 pkt 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a w art. 17 ust. 5 tej ustawy celowo nie została wymieniona renta rodzinna jako przeszkoda do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego. W odpowiedzi na skargę Kolegium podtrzymało dotychczasową argumentację i wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznanie zważył, co następuje. Skarga jest zasadna. W rozpatrywanej sprawie organy obydwu instancji odmówiły przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy zarobkowej z powodu opieki nad jej matką, która w ocenie organu jest osobą zaliczoną do znacznego stopnia niepełnosprawności. Okolicznościami niespornymi jest trwała niezdolność M. S., która od [...] 1995 r. jest wdową, do samodzielnej egzystencji oraz fakt sprawowania przez skarżącą opieki nad matką oraz posiadanie przez stronę uprawnienia (od [...] 1989 r.) do części renty rodzinnej aktualnie w kwocie [...] zł. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy oświadczeniach rodzinnych, w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2010 r., stanowi, iż świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ustawa o świadczeniach rodzinnych w art. 17 ust. 5 pkt 1, w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania w sprawie przez organ I instancji, wymieniała jako przeszkodę do uzyskania omawianego świadczenia sytuację, w której osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego. Od dnia 14 października 2011 r., a zatem, w dacie orzekania przez organ odwoławczy, przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 powołanej ustawy obowiązuje w zmienionym brzmieniu i przewiduje, że świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli: osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego [podkreślenie własne], renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego. Zmiana ta została wprowadzona ustawą za dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. Nr 205, poz. 1212, art. 1 pkt 6 lit. b, art. 5), która w przepisie przejściowym art. 3 określa, że sprawy o świadczenia rodzinne i świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych. Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721 ze zm.) w art. 5 pkt 1a stanowi, iż orzeczenie lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o niezdolności do samodzielnej egzystencji, ustalone na podstawie art. 13 ust. 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jest traktowane na równi z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy stwierdzić należy, iż Kolegium zastosowało przepis art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania przez organ I instancji, co było działaniem formalnie prawidłowym. Zasadnie również uznało, że matka skarżącej jest zaliczona do grona osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności, na co wskazuje orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] 2007 r. nr akt [...] ustalające trwałą niezdolność tej osoby do samodzielnej egzystencji (por. wyrok NSA z dnia 9 października 2007 r. sygn. akt I OSK 15/07, LEX nr 376829, dostępny w centralnej bazie orzeczeń pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Niemniej jednak Kolegium dokonało błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 powołanej ustawy i wadliwie zastosowało ten przepis wobec skarżącej, w tym też zakresie powieliło błąd organu I instancji. Podstawowym zagadnieniem w niniejszej sprawie jest rozstrzygnięcie, czy ustalone na rzecz skarżącej prawo do części renty rodzinnej stanowi, w rozumieniu art. 17 ust. 5 pkt 1 ustawy, prawną przeszkodę w nabyciu uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego. Organ odwoławczy rozpatrując sprawę nie wyjaśnił znaczenia użytego w tym przepisie pojęcia "renta", uznając, że w jego zakresie mieści się renta rodzinna. Tymczasem, jak wynika z treści powołanego przepisu, oprócz renty ustawodawca wymienił również rentę socjalną, nie uwzględniając jej w zbiorczym terminie "renta", co oznacza, iż nie wszystkie możliwe świadczenia o charakterze rentowym mieszczą się w pojęciu "renta". Niezbędne jest zatem ustalenie zakresu znaczenia tego pojęcia na gruncie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w oparciu o obowiązujące reguły stosowania prawa. W pierwszej kolejności należy wskazać, iż omawiana ustawa w tzw. słowniczku zawartym w art. 3 w pkt 5, który zawiera objaśnienie zwrotów ustawowych, zostało zdefiniowane pojęcie "emerytur i rent". W myśl wskazanego przepisu, ilekroć w tej ustawie jest mowa o "emeryturach i rentach", oznacza to emerytury i renty inwalidzkie oraz renty z tytułu niezdolności do pracy, w tym renty szkoleniowe określone w przepisach wymienionych w art. 3 pkt 5 (między innymi w przepisach o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, o ubezpieczeniu społecznym rolników, o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy tzw. służb mundurowych), a także uposażenie w stanie spoczynku określone w przepisach prawa o ustroju sądów powszechnych, przepisach o prokuraturze oraz o przepisach o Sądzie Najwyższym, jak i renty szkoleniowe i renty z tytułu niezdolności do pracy oraz renty strukturalne określone w przepisach wymienionych w art. 3 pkt 5 powołanej ustawy. Z brzmienia omawianego przepisu wynika, że wyliczenie określonych w nim świadczeń ma charakter wyczerpujący. To zaś oznacza, że nie jest możliwe objęcie zakresem zdefiniowanych w tym przepisie instytucji również innych świadczeń rentowych (emerytalno-rentowych), które nie zostały wymienione wprost w omawianym przepisie. Inne renty i podobne świadczenia z systemu zabezpieczenia społecznego, pominięte w art. 3 pkt 5 powołanej ustawy, nie mogą być zatem - z uwagi na zamknięty charakter wyliczenia zawartego w tym przepisie - na gruncie omawianej ustawy traktowane jako "renta" (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 26 stycznia 2011 r. r. sygn. akt II SA/Gd 840/10, dostępnym w centralnej bazie orzeczeń pod adresem jw.). W konsekwencji uznać należy, iż ustawodawca na potrzeby ustawy o świadczeniach rodzinnych, skonstruował definicję "renty". Stąd też w sytuacji istnienia definicji legalnej, sformułowanego przez nią znaczenia definiowanego nie wolno przełamywać przy zastosowaniu innych reguł wykładni (tak M. Zieliński. Wykładnia prawa. Zasady, Reguły, Wskazówki, Warszawa 2008 r., s. 2170-218). Wobec tego nie może budzić wątpliwości, że w znaczeniu przedmiotowym zdefiniowanego w przepisie art. 3 pkt 5 pojęcia "renta" nie mieści się renta rodzinna. Wniosek taki jest tym bardziej uprawniony, że w przepisach ogólnych ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawodawca obok pojęcia "renta" posługuje się także terminem "renta rodzinna", jak ma to miejsce w art. 3 pkt 23 lit. d i art. 3 pkt 24 lit. d, które regulują przypadki utraty bądź uzyskania dochodu, co dodatkowo potwierdza tezę, iż pojęcie "renta" nie obejmuje renty rodzinnej na potrzeby ustawy o świadczeniach rodzinnych (tak WSA w Gliwicach w wyroku z dnia 17 lipca 2008 r. sygn. akt IV SA/Gl 226/08, dostępnym w centralnej bazie orzeczeń pod adresem jw.). Art. 17 ust. 5 pkt 1 omawianej ustawy w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania przez organ I instancji, a zatem sprzed zmiany, która weszła w życie od dnia 14 października 2011 r., posługiwał się pojęciem renty w rozumieniu art. 3 pkt 5 tej ustawy, a zatem nie obejmował swoim zakresem renty rodzinnej. Stąd też okoliczność, iż skarżąca otrzymuje cześć renty rodzinnej nie stanowi na gruncie art. 17 ust. 5 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych negatywnej przesłanki do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego w tytułu opieki nad matką trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji. Dodać należy, iż omawiany przepis w brzmieniu aktualnie obowiązującym (od 14 października 2011 r.) również nie wymienia samodzielnie uprawnienia osoby sprawującej opiekę do renty rodzinnej jako negatywnej przesłanki w uzyskaniu świadczenia pielęgnacyjnego. Fakt, że osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo renty rodzinnej stanowi przeszkodę do nabycia świadczenia pielęgnacyjnego tylko w sytuacji przyznania jej renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka [...] w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego. Naruszenie przez Kolegium i organ I instancji prawa materialnego poprzez błędną wykładnię przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 powołanej ustawy i zastosowanie tego przepisu do sytuacji skarżącej miało niewątpliwie wpływ na wynik sprawy, bowiem stanowiło podstawę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. W konsekwencji zaskarżona decyzja podlegała uchyleniu. Ponownie rozpatrując sprawę w instancji odwoławczej Kolegium, uwzględniając przedstawione rozważania prawne, merytorycznie rozpatrzy sprawę stosownie do przepisów art. 15, art. 136 i art. 138 § 1 kpa i rozstrzygnie co do żądania skarżącej. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.