II SA/Po 982/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Wiesława Batorowicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 marca 2013 r. wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi J. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu z dnia [...] września 2012 r. [...], [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. /-/ W.Batorowicz Skarżący, wezwany do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 200 zł, wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych w całości. We wniosku argumentował, że jest osobą niepełnosprawną, a do tego jest bezrobotny od wielu lat. Pozostaje na utrzymaniu żony, która zarabia około [...] zł brutto. Wnioskodawca oświadczył, że czynsz za mieszkanie wynosi 600 zł, opłaty za energię elektryczną i gaz wynoszą 380 zł, a koszt leków to 200 zł, zaś koszt zakupu baterii do aparatu [...] to 120 zł miesięcznie. Pozostałą część dochodu żony przeznaczają na życie. Skarżący oświadczył, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i pełnoletnim synem; posiadają mieszkanie o powierzchni [...] m², nie mają innych wartościowych ruchomości, czy oszczędności. Ponadto podniósł, że kwota 200 zł utrudni, a nawet zagrozi egzystencji rodziny. Oświadczył, że występuje w ważnym interesie społecznym, w sprawie ochrony środowiska naturalnego. Następnie wnioskodawca [...] został wezwany na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – dalej: "p.p.s.a.") do osobistego uzupełniania wniosku poprzez przedłożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów celem wyczerpującego przedstawienia sytuacji finansowej i majątkowej. W odpowiedzi z dnia 11 stycznia 2013 r. ([...] drogą elektroniczną) skarżący wskazał, że wykonanie wezwania wiąże się z dodatkowymi opłatami, na które jako osoba bezrobotna nie może sobie pozwolić. Powtórzył, że pozostaje na utrzymaniu żony, która utrzymuje skarżącego oraz ich syna studiującego na [...] roku studiów dziennych na uczelni A w [...]. Wskazał, że wyciągi z banku kosztują, wyciąg z urzędu skarbowego kosztuje, zaświadczenie o nieprowadzeniu działalności gospodarczej kosztuje. Oświadczył, że podał koszty eksploatacji mieszkania, a kserokopie rachunków kosztują, więc ich nie przedłożył. Wskazał, że nie posiada źródeł dochodu, a pensja ledwo wystarcza na życie. Nadto podał, że leków nie wykupuje, gdyż są drogie; aparatu [...] nie używa, gdyż baterie są drogie. Podał, że pismo wysłał pocztą elektroniczną, bowiem za 3,60 zł można kupić dwa bochenki chleba. Nie przedłożył żadnej dokumentacji źródłowej na potwierdzenie swojej sytuacji materialnej i finansowej. Postanowieniem z dnia 16 stycznia 2013 r. referendarz sądowy tutejszego Sądu odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Skarżący w ustawowym terminie do wniesienia sprzeciwu od powyższego rozstrzygnięcia skierował do Sądu pismo z dnia 4 lutego 2013 r. (listem poleconym) zatytułowane "Zażalenie", w którym podniósł, że zarządzenie to odmawia mu prawa do sądu. W uzasadnieniu zawarł argumentację dotychczas przedstawioną w postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy; stwierdził, że w toku postępowania zażądano od niego dokumentów, których dostarczenie wymagałoby poniesienia kosztów zbliżonych do kosztów sądowych. Podniósł, że gdyby miał 200 zł, to by zapłacił żądany wpis i dostarczył wymagane przez Sąd zaświadczenia i kserokopie. Podtrzymał stanowisko, że skargę wniósł w ważnym interesie społecznym, w obronie środowiska naturalnego, które jest zagrożone. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Zgodnie z dyspozycją art. 260 p.p.s.a. skuteczne wniesienie sprzeciwu od postanowienia wydanego przez referendarza sądowego powoduje, że postanowienie to traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie jego zakres i treść, powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego, zaś ustawa nie daje sądowi uprawnienia do merytorycznego rozpoznania zasadności sprzeciwu (por. J. P. Tarno [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2006, str. 534; post. NSA: z dnia 28 września 2005 r., I OZ 942/05, dostępne w Internecie pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl oraz z dnia 23 grudnia 2004 r., FZ 375/04, ONSAiWSA 2005/6/119). W konsekwencji należy merytorycznie rozpoznać cały (również uzupełniony sprzeciwem) wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wyjaśnić na wstępie należy, że Sąd uznał pismo zatytułowane "Zażalenie" odnoszące się do zarządzenia z dnia 28 grudnia 2012 r. o wezwaniu do uzupełnienia wniosku, doręczonego skarżącemu w dniu 11 stycznia 2013 r., za sprzeciw od postanowienia z dnia 16 stycznia 2013 r. odmawiającego przyznania skarżącemu prawa pomocy. Intencją skarżącego było bowiem niewątpliwie uzyskanie prawa pomocy w zakresie wskazanym we wniosku, czemu służy zakwestionowanie rozstrzygnięcia referendarza sądowego z dnia 16 stycznia 2013 r. Natomiast zarządzenie z art. 255 p.p.s.a. dotyczące możliwości uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy jest niezaskarżalne, a niewykonanie przedmiotowego zarządzenia (wezwania) przez stronę nie zwalnia sądu od merytorycznego rozpoznania wniosku z informacjami i uzasadnieniem w nim przedstawionym. Takie też potraktowanie pisma skarżącego z dnia 4 lutego 2013 r. służy zagwarantowaniu stronie prawa do sądu, powodując powtórne rozpatrzenie wniosku o prawo pomocy. Stosownie do dyspozycji art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym (poprzez całościowe lub częściowe zwolnienie od kosztów sądowych albo ustanowienia zawodowego pełnomocnika procesowego – art. 245 § 3 p.p.s.a.) następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy, jako formy pomocy publicznej, może być stosowana jedynie wobec takich osób, które rzeczywiście w okresie, w którym następuje wniesienie i rozpatrzenie skargi, pozbawione są środków utrzymania, bądź których środki na ten cel są bardzo ograniczone. Przez brak możliwości uiszczenia kosztów sądowych należy rozumieć brak realnych możliwości pozyskania środków na sfinansowanie kosztów postępowania sądowego, wskutek czego ograniczona zostaje, ponad funkcje przypisane kosztom sądowym, możność realizacji prawa do sądu. Orzeczenie o przyznaniu prawa pomocy musi znajdować usprawiedliwienie w całej sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Okoliczności przytoczone we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak również przedstawione dokumenty, powinny zatem uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie. Rozstrzygnięcie wniosku strony w niniejszej sprawie sprowadza się do zbadania, czy spełniona jest przesłanka wynikająca z treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.. Uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych wymaga wykazania przez stronę, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. To właśnie na skutek wskazanych przez stronę skarżącą dowodów musi zostać osiągnięty stan pewności co do tego, że nie ma ona dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, przy czym art. 255 p.p.s.a. nakłada na stronę obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Należy w tym miejscu podkreślić, że brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkuje odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskującego. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. post. NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06; post. NSA z dnia 27 października 2011r., sygn. akt I GZ 170/11 – dostępne w Internecie pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Skoro wnioskodawca żądanie zwolnienia od kosztów sądowych opierał na twierdzeniu, że jest bezrobotny i trzyosobowa rodzina utrzymuje się jedynie z dochodu jego żony, to powinien był ponad wszelka wątpliwość wykazać, że taki stan rzeczy zachodzi. Miał też po temu dwukrotną sposobność. Pierwszą przed rozstrzygnięciem w przedmiocie prawa pomocy przez referendarza sądowego, a kolejną przy wnoszeniu sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 16 stycznia 2013 r. Pomimo wezwania nie przedstawił jednak pogłębionego opisu sytuacji materialnej i finansowej rodziny ani nie przedłożył żadnej dokumentacji źródłowej, która uwiarygodniłaby jego twierdzenia co do sytuacji materialnej i finansowej rodziny. Wnioskodawca zadeklarował, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i pełnoletnim synem, zatem należało ocenić aktualną sytuację majątkową i finansową zarówno jego, jak i pozostałych członków rodziny. W ocenie Sądu treść oświadczeń przedstawionych we wniosku o przyznanie prawa pomocy (w piśmie z dnia 3 grudnia 2012 r. i formularzu PPF z dnia 17 lutego 2012 r.) oraz dodatkowych pisemnych wyjaśnień podanych w odpowiedzi z dnia 11 stycznia 2013 r. i piśmie (sprzeciwie) z dnia 4 lutego 2013 r. nie stanowi należytego wykazania przez stronę, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Szczegółowo odnosząc się do sytuacji wnioskodawcy Sąd zauważa, że pomimo wezwania sądu do przedstawienia (opisania) wszystkich źródeł dochodów stałych, jak i dorywczych samego wnioskodawcy i członków jego rodziny (żony i syna) nie przedstawił takiego opisu, który mógłby być uznany za wyczerpujący i wiarygodny, w tym nie przedstawił żadnych oryginałów lub kopii wymaganych dokumentów. Ograniczył się do stwierdzenia, że rodzina nie ma żadnych innych źródeł dochodu. Podkreślić należy, że większość obowiązków wskazanych w zarządzeniu (wezwaniu) z dnia 28 grudnia 2012 r. sprowadzała się do wyczerpującego opisania sytuacji majątkowej i finansowej rodziny, nie zaś do przedstawienia oryginałów dokumentów. Wskazanie przez skarżącego, że pozostający we wspólnym gospodarstwie domowym syn studiuje na [...] roku studiów dziennych na uczelni A w [...] uzasadniało zwrócenie się do strony o przedstawienie kosztów związanych z kształceniem syna (wydatki na dojazd do uczelni lub utrzymanie w [...]) oraz ewentualnych dochodów uzyskiwanych przez niego (np. stypendium socjalne lub naukowe, praca dorywcza). Tymczasem skarżący w sprzeciwie ogólnikowo tylko stwierdził, że "wiadomo, ile wyrzeczeń dzisiaj kosztuje utrzymanie trzyosobowej rodziny, która nie posiada dodatkowych źródeł dochodu". Nie dołączył też do niego żadnych rachunków i dokumentów na potwierdzenie oświadczeń zawartych we wniosku o prawo pomocy. W ocenie Sądu doświadczenie życiowe wskazuje, że w gospodarstwie domowym zwykle przechowuje się rachunki za czynsz i media (m.in. opłaty za energię elektryczną, wodę, gaz, telefon, Internet, telewizję), jak i kopie dokumentów składanych w rocznym rozliczeniu podatku dochodowego. Zatem skarżący nie musiał bezwzględnie występować do dostawców mediów o wydanie kopii takich rachunków lub do urzędu skarbowego o wydanie zaświadczenia potwierdzającego wysokość dochodów rodziny. Dysponując rocznym zeznaniem PIT (swoim, żony lub pełnoletniego syna) winien dysponować jego potwierdzoną kserokopią, którą mógł przesłać do Sądu w wersji elektronicznej, skoro skarżący ma dostęp do Internetu i w tej właśnie formie odpowiedział na wezwanie do uzupełniania wniosku o prawo pomocy. Przy braku możliwości skanowania mógł też po prostu podać wartości poszczególnych rubryk zeznania rocznego PIT. Skoro skarżący potwierdził, że posiada rachunek bankowy, to mógł również oświadczyć jakie było jego przybliżone saldo (opierając się np. na posiadanych wyciągach bankowych lub na informacji, którą mógł uzyskać bezpośrednio w placówce banku) w okresie ostatnich 6 miesięcy, zgodnie z wezwaniem do uzupełnienia wniosku. Natomiast jeżeli posiada rachunek z możliwością obsługi internetowej nie było nawet potrzeby zwracania się do banku o wystawienie wyciągów z rachunku, gdyż powinien dysponować dostępem do zestawień wpływów i wydatków na takim rachunku (wyciągów), które mógł załączyć do odpowiedzi na wezwanie do uzupełniania prawa pomocy i przesłać Sądowi w formie elektronicznej. Ponadto należy mieć na uwadze, że wnioskodawca nie podał także szczegółowego spisu miesięcznych kosztów utrzymania rodziny, w tym i tych związanych z kształceniem się syna. Dane, które podał we wniosku są niepełne i nieprecyzyjne, bowiem rachunki za niektóre media (energia elektryczna, woda, gaz) zwykle są wystawiane i rozliczane za okres dwumiesięczny. Dlatego wskazane kwoty wydatków rodziny skarżącego należało zweryfikować przy pomocy dodatkowych oświadczeń i kopii rachunków. Nadto rodzina skarżącego korzysta z Internetu, a nie jest jasne czy koszty z tym związane skarżący ujął w wysokości czynszu i w jakim okresie rozliczeniowym (jedno-, dwumiesięcznym?). Również stanowisko skarżącego względem ponoszenia kosztów obsługi aparatu [...] i leków jest niekonsekwentne. Treść wniosku (formularz PPF) sugeruje, że rodzina takie koszty ponosi w wysokości 120 zł miesięcznie na baterie do aparatu [...] oraz 200 zł na leki, zaś w sprzeciwie podniósł, że leków i baterii do aparatu [...] nie kupuje, bo są drogie (w konsekwencji nie używa też aparatu [...]). Idąc dalej, stwierdzić należy, że skarżący nie wskazał, czy jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna w powiatowym urzędzie pracy ani nie podał, czy z tytułu niepełnosprawności uzyskuje jakieś świadczenia z ubezpieczenia społecznego lub z pomocy społecznej. Przy tym wspomnieć także trzeba, że wnioskodawca w ogóle nie został zobowiązany do przedstawienia zaświadczenia o nieprowadzeniu działalności gospodarczej przez któregokolwiek z członków rodziny, lecz do wyjaśnienia, czy działalność taka jest prowadzona, a dopiero jej prowadzenie wiązałoby się z ewentualnym przedstawieniem bilansu lub innego zestawienia przychodów i rozchodów. Z tych wszystkich względów należy stwierdzić, że niewykonanie wezwania Sądu – pomimo dwukrotnej sposobności po temu – nie usuwa mankamentów wniosku o prawo pomocy, tym samym uniemożliwiając weryfikację zawartych [w] nim twierdzeń poprzez ich konfrontację z niezbędną dokumentacją źródłową, a co za tym idzie wyłącza wolną od wątpliwości ocenę realnych możliwości finansowych wnioskodawcy. Koniecznych ustaleń faktycznych, a w szczególności korzystnych dla wnioskodawcy, nie można zaś poczynić na podstawie materiału dowodowego znajdującego się w aktach sprawy. Stanowisko strony względem obowiązku uzupełnienia wniosku o prawo pomocy w istocie uniemożliwia Sądowi weryfikację twierdzenia, że cała trzyosobowa rodzina utrzymuje się jedynie z pensji żony pracującej jako [...], a wynoszącej [...] zł brutto miesięcznie. Wobec powyższego brak podstaw do stwierdzenia, że sytuacja materialna i majątkowa (finansowa) skarżącego nie pozwala na pokrycie kosztów sądowych w niniejszej sprawie chociażby w części (na tym etapie postępowania jest to 200 zł tytułem wpisu od skargi). W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 260 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 i art. 245 § 3 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia. /-/ W.Batorowicz