II SAB/Po 60/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 listopada 2015 r. wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi T. K. na bezczynność Prezydenta Miasta P. w przedmiocie udostępnienia informacji publicznej postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. /-/ Jakub Zieliński W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi T. K. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym (k. 14, 26). Postanowieniem z dnia 21 września 2015 r., wydanym przez referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, odmówiono stronie przyznania prawa pomocy. Od przedmiotowego postanowienia strona wniosła w terminie sprzeciw w dniu 27 października 2015 r. (k. 46). W sprzeciwie T. K. nie zawarł merytorycznej argumentacji dotyczącej swojej sytuacji majątkowej i finansowej, ograniczając się do sformułowania pod adresem zaskarżonego orzeczenia i jego autora obraźliwych określeń wskazujących, że nie zgadza się z tym rozstrzygnięciem. Z akt sprawy (wniosku o prawo pomocy i jego uzupełnienia oraz sprzeciwu) wynika następujący stan sprawy. Wnioskodawca deklaruje: brak zatrudnienia i prowadzenia działalności gospodarczej; całkowity brak dochodów; brak oszczędności i innego majątku, w tym nieruchomości; brak jakichkolwiek źródeł dochodu; brak rachunku bankowego. Aktualnie (prawdopodobnie od [...] 2009 r.) pozostaje na utrzymaniu innych osób, których personaliów wnioskodawca nie podał – korzysta z ofiarności innych osób i możliwości pobytu u tych osób. Zarazem wnioskodawca wskazuje na brak osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, jak [i] brak prowadzenia własnego gospodarstwa domowego. Wnioskodawca deklaruje, że nie wie, czy jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w P., ale najprawdopodobniej taki status posiada (odsyła Sąd do sprawdzenia tej okoliczności); odmówiono mu nadania statusu osoby bezrobotnej; nie korzysta ze świadczeń dla osób bezrobotnych i z pomocy społecznej; z uwagi na brak dochodów nie składał zeznań podatkowych. Ponadto oświadczył, że nie zna wysokości dochodów osób, u których mieszka, gdyż żądanie podania tych informacji nie dotyczy wnioskodawcy, a innych osób, nie będących członkami rodziny wnioskodawcy. Wnioskodawca domagał się również podania podstawy prawnej żądania od niego podania powyższych danych, jak i przesłuchania na okoliczność udzielania wyjaśnień co do swojej sytuacji majątkowej i finansowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, z późn. zm. - dalej: p.p.s.a.) – w brzmieniu obowiązującym przed 15 sierpnia 2015 r., który ma zastosowanie w niniejszej sprawie z uwagi na treść art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2015 r., poz. 658) – zarządzenie lub postanowienie wydane w zakresie rozpatrzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, przeciwko któremu wniesiono sprzeciw, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu w swoim całokształcie przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Sąd, rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, nie jest związany ustaleniami dokonanymi przez referendarza sądowego, nie rozpatruje też prawidłowości tego rozstrzygnięcia ani zawartej w sprzeciwie argumentacji skierowanej przeciwko temu rozstrzygnięciu. W konsekwencji, w wyniku wniesienia sprzeciwu w niniejszej sprawie upadło całe rozstrzygnięcie referendarza sądowego i należało rozpatrzyć przyznanie prawa pomocy w jego całokształcie. W tym celu Sąd wziął pod uwagę wszystkie okoliczności sprawy, w tym również i te, na które powołuje się strona w sprzeciwie, o ile dotyczą jego sytuacji majątkowej, finansowej lub osobistej. Przepis art. 246 § 1 p.p.s.a. stanowi, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), a w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny (pkt 2). Oznacza to, że na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że jego sytuacja majątkowa i finansowa jest na tyle trudna, iż nie ma on możliwości poniesienia całości lub odpowiednio części wydatków związanych z prowadzeniem postępowania sądowoadministracyjnego. W konsekwencji osoba, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy powinna podjąć wszelkie niezbędne działania mające na celu uzasadnienie i uprawdopodobnienie okoliczności, na które się powołuje. Instytucja prawa pomocy ma służyć bowiem przede wszystkim takim osobom, które nie mają możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów związanych z obroną swoich praw przed sądem lub nastąpiłoby to kosztem ich własnego niezbędnego utrzymania. Wnioskodawca powinien zatem wykazać w sposób, który nie budzi wątpliwości, że zdobycie środków niezbędnych do uczestniczenia w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe albo na tyle utrudnione, że nastąpiłoby z uszczerbkiem dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Dlatego podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy ma służyć przede wszystkim osobom, które nie mają możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów sądowych związanych z obroną swoich praw przed sądem. Zatem wskazywane we wniosku okoliczności, jak i ewentualne inne zgromadzone w postępowaniu dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanej regulacji. Zasadą jest bowiem ponoszenie przez strony kosztów postępowania związanych z ich udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.). Innymi słowy, to wnioskodawca powinien wykazać w sposób niebudzący wątpliwości, że zdobycie środków niezbędnych do uczestniczenia w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe. Przy tym należy podkreślić, że sytuację finansową wnioskodawcy należy badać w kontekście dochodów i kosztów utrzymania wszystkich tych członków jego rodziny, względnie innych osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe lub na których utrzymaniu pozostaje. W niniejszej sprawie Sąd rozpatrzył sprawę merytorycznie na podstawie sytuacji majątkowej, osobistej i finansowej wnioskodawcy, uwzględniając tak dane pochodzące od strony, jak i wskazania wynikające z zasad prawidłowego rozumowania, wiedzy i doświadczenia życiowego. Z przedłożonego oświadczenia o stanie majątkowym, finansowym i dochodach oraz z pozostałej dokumentacji wprawdzie wynika, że strona nie przedstawiła w niniejszej sprawie swojej rzeczywistej i aktualnej sytuacji materialnej, tj. majątkowej i finansowej. Wyjaśnić w tym miejscu należy, że podstawą rozstrzygnięcia o zwolnieniu od kosztów sądowych nie mogą być zapewnienia o trudnej sytuacji majątkowej, które budzą wątpliwości co do zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy. Ocena zasadności żądania zwolnienia od kosztów sądowych musi odnosić się do rzeczywistych możliwości płatniczych, które określa posiadany majątek, wysokość przychodów i oszczędności, a także sytuacja rodzinna wnioskodawcy – w tym również takie zasoby materialne, z których niezależnie od tytułu prawnego, wnioskodawca może faktycznie korzystać. Stąd też warunkiem koniecznym przeprowadzenia oceny możliwości strony w zakresie uiszczenia kosztów sądowych jest złożenie oświadczenia majątkowego, które przedstawia dokładne i wiarygodne dane o sytuacji majątkowej i rodzinnej strony postępowania. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, sąd może na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Oznacza to, że obowiązek przedłożenia dokumentów powstaje po stronie wnioskodawcy, a nie innych podmiotów. W konsekwencji, w sytuacji gdy sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a. wzywa stronę do przedłożenia dokumentów źródłowych obrazujących jej sytuację majątkową, to odmowa udostępnienia takich dokumentów przez wnioskodawcę, prowadząca do ich nieprzedłożenia, przesądza o uchybieniu obowiązkowi, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. (tak też NSA w postanowieniu z dnia 10 marca 2011 r. sygn. akt II FZ 67/11 - dostępnym w Internecie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Nieprzedstawienie wskazanych przez sąd w wezwaniu wydanym w trybie art. 255 p.p.s.a. informacji lub przedstawienie ich w sposób niekompletny bądź mało czytelny powoduje, że oświadczenie skarżącego pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego rozstrzygnięcia. W takiej sytuacji sąd uprawniony jest do sformułowania oceny, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony (patrz: postanowienie NSA z dnia 14 stycznia 2011 r. sygn. akt II OZ 1361/10, LEX nr 743829 - dostępne jw.). Zdaniem Sądu, strona – mimo że została do przedstawienia wszystkich informacji wezwana – przedstawiła we wniosku i pismach uzupełniających (w tym w sprzeciwie) tylko te informacje, które mogą świadczyć o jej złej sytuacji materialnej, pomijając natomiast pozostałe. W rozpoznawanej sprawie skarżący wezwany na podstawie art. 255 p.p.s.a. do przedłożenia dodatkowych oświadczeń popartych dokumentami, które miały być uzupełnieniem złożonego na formularzu oświadczenia odnośnie jego stanu majątkowego (k. 28), nie uczynił zadość wezwaniu sądowemu. W szczególności skarżący, mimo wezwania – uznając, że z przepisu art. 255 p.p.s.a. nie wynika obowiązek podania takich informacji – nie wskazał wszystkich źródeł dochodów tych osób, na których utrzymaniu faktycznie pozostaje. Należy podkreślić, że skarżący deklaruje, iż od lat nie uzyskuje żadnych dochodów, pozostając całkowicie na zupełnym utrzymaniu innych osób, a zatem niewątpliwie korzystając z ich ofiarności i gościnności (osoby te zapewniają mu środki utrzymania, jak i pobyt w ich domostwach). W konsekwencji, skoro strona nie korzysta z pomocy społecznej, to w istocie konkretne osoby, niewątpliwie znane skarżącemu, ponoszą pełny ciężar jego bieżącego utrzymania. W świetle powołanych wyżej przepisów, nie może również budzić wątpliwości, że z uwagi na przedstawione przez skarżącego twierdzenia zachodziły podstawy do żądania od niego przedstawienia źródeł i wysokości uzyskiwanych dochodów przez osoby prowadzące wspólnie z nim gospodarstwo domowe. Sąd, rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, zobowiązany był bowiem zbadać nie tylko sytuację majątkową samego wnioskodawcy, ale również osób pozostających z nim w takim gospodarstwie. Dopiero bowiem całokształt uzyskiwanych przez wszystkich członków takiego gospodarstwa dochodów, jak również wielkość ponoszonych wydatków, pozwala ustalić, czy wnioskodawca jest w stanie ponieść ciężar kosztów związanych z prowadzonym postępowaniem sądowym. W żadnym stopniu nie podważają zasadności takiego wezwania twierdzenia strony, że osoby, na których utrzymaniu skarżący pozostaje, nie tworzą z nim takiego gospodarstwa. Ocena, czy osoba "pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym" zależy od okoliczności konkretnego przypadku, a nie od uznania samego wnioskodawcy. Za stwierdzeniem, że określone osoby pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym może przemawiać udział i wzajemna ścisła współpraca w załatwianiu codziennych spraw związanych z prowadzeniem domu, czy też – właśnie jak ma to miejsce w przedmiotowej sprawie – niezarobkowanie i w związku z tym pozostawanie na całkowitym lub częściowym utrzymaniu innej osoby, z którą w ten sposób się właśnie gospodarstwo domowe prowadzi (por. postanowienia NSA: z dnia 11 września 2014 r. sygn. akt I OZ 718/14, z dnia 27 lutego 2015 r. sygn. akt I OZ 163/15 – dostępne jw.). Reasumując, Sąd stwierdza, że skarżący nie przedstawił na wezwanie Sądu dokumentów ani wiarygodnych oświadczeń, które były niezbędne dla oceny sytuacji finansowej wnioskodawcy. Natomiast na podstawie podanych przez wnioskodawcę informacji (dotyczących własnej sytuacji materialnej) nie można było jednoznacznie stwierdzić, że nie posiada on środków na pokrycie kosztów postępowania. To, że skarżący od długiego czasu nie uzyskuje żadnych dochodów – w świetle okoliczności przedmiotowej sprawy – nie oznacza jeszcze, że faktycznie nie dysponuje żadnymi środkami finansowymi. Natomiast postawa skarżącego – który w istocie uchyla się od udzielenia odpowiedzi co do sytuacji majątkowej i finansowej osób, które go utrzymują – uzasadnia przypuszczenie, że w rzeczywistości posiada on środki, których nie chce Sądowi ujawnić, na co zresztą zwrócił już wcześniej uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 3 lutego 2015 r. sygn. akt I OZ 52/15 (orzeczenie dostępne jw.) - w innej sprawie, lecz w zasadzie w tożsamej sytuacji faktycznej i prawnej. Skoro skarżący nie przedstawił rzetelnie i wyczerpująco okoliczności faktycznych w celu ustalenia jego rzeczywistej sytuacji materialnej i możliwości poniesienia kosztów niniejszego postępowania sądowego chociażby w części, jego wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i art. 245 § 1 i 2 w zw. z art. 260 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia. /-/ Jakub Zieliński