III SA/Po 397/19

Dnia 08 października 2019 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Szymon Widłak Sędziowie WSA Mirella Ławniczak (spr.) WSA Marek Sachajko po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 08 października 2019r. przy udziale sprawy ze skargi [...] Inwestycji i Rozwoju na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] kwietnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego I. uchylić zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego [...] z dnia [...] stycznia 2019r. nr [...], II. umorzyć postępowanie administracyjne w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi, III. zasądzić od Dyrektora Izby Skarbowej na rzecz skarżącego kwotę [...]zł (słownie: [...]) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowoadministracyjnego Dyrektor Izby Skarbowej, postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2019 roku, nr [...], po rozpatrzeniu zażalenia Ministra Inwestycji i Rozwoju, na postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego [...] z dnia [...] stycznia 2019 roku, nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego, utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następujących okolicznościach. Naczelnik Urzędu Skarbowego, na wniosek Ministra Inwestycji i Rozwoju, prowadził postępowanie egzekucyjne wobec [...] Sp. z o.o. z siedzibą przy ul. [...] w [...]. Postanowieniem z dnia [...] listopada 2018 roku Naczelnik Urzędu Skarbowego umorzył postępowanie egzekucyjne z uwagi na brak możliwości wyegzekwowania należności, a postanowieniem z dnia [...] stycznia 2019 roku obciążył wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w łącznej wysokości [...] zł, w tym z tytułu opłaty manipulacyjnej – [...] zł oraz z tytułu zajęcia rachunku bankowego - [...] zł. Strona wniosła zażalenie i zażądała zmiany postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego w taki sposób, aby wysokość kosztów egzekucyjnych była adekwatna do faktycznych nakładów pracy pracowników organu egzekucyjnego. Dyrektor Izby Skarbowej utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu egzekucyjnego I instancji. W uzasadnieniu postanowienia wyjaśnił, że Naczelnik Urzędu Skarbowego dokonał skutecznego zajęcia rachunków bankowych. Zajęcia nie mogły zostać zrealizowane z uwagi na brak środków. Zajęcie zostało dokonane z chwilą doręczenia bankowi zawiadomienia o zajęciu i obejmowało również kwoty, które zostałyby wpłacone po dokonaniu zajęcia. Postępowanie egzekucyjne zostało umorzone. Ściągnięcie kosztów od zobowiązanego jest niemożliwe. Odnosząc się do argumentacji zażalenia wspartej orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 roku o sygn. akt SK 31/14 organ odwoławczy wyjaśnił, że wyrok nie podważa zasadności pobierania opłat, jako formy zryczałtowanego wynagrodzenia organu prowadzącego egzekucję. Opłaty powstają w związku z podjęciem czynności egzekucyjnych. Obowiązek uiszczenia kosztów egzekucyjnych nie zależy od efektów całego postepowania egzekucyjnego. Każda czynność powodująca wygenerowanie kosztów związana jest z koniecznością ich pokrycia przez zobowiązanego, ewentualnie przez wierzyciela. Naliczona kwota kosztów wynika bezpośrednio z przepisów prawa. Minister Inwestycji i Rozwoju skorzystał z prawa skargi do sądu administracyjnego. Strona wniosła o uchylenie w całości postanowienia Dyrektora Izby Administracji Skarbowej oraz poprzedzającego je postanowienia organu I instancji. Kwestionowanym rozstrzygnięciom zarzucono: - obciążenie wierzyciela kosztami na podstawie art. 64 c §4 w związku z art. 64 §1 pkt 4 i §6 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 roku o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, w sytuacji gdy wskazane przepisy nie powinny mieć zastosowania albowiem w okolicznościach sprawy zachodzą warunki opisane w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 roku o sygn. akt SK 31/14 uzasadniające stanowisko, że zastosowanie tych przepisów prowadziło do naruszenia art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, - ustalenie kosztów egzekucyjnych pomimo, że nie doszło do zajęcia wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych, albowiem na rachunkach bankowych zobowiązanego nie było środków pieniężnych, - wadliwe naliczenie opłaty manipulacyjnej, bo na podstawie przepisów, które nie określają maksymalnej wysokości opłaty egzekucyjnej, co z uwagi na wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 roku o sygn. akt SK 31/14, nie może zostać uznane za działanie w granicach i na postawie prawa, - brak należytego ustalenia okoliczności sprawy wyrażające się pominięcie ustaleń, co do wzajemnych realizacji pomiędzy wysokości opłaty manipulacyjnej, a takimi wskaźnikami, jak skuteczność egzekucji, poziom skomplikowania podjętych czynności, nakład pracy związany z tymi czynnościami oraz wysokości egzekwowanej należności. Dyrektor Izby Skarbowej wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał stanowisko prezentowane w uzasadnieniu skarżonego rozstrzygnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga okazała się uzasadniona. Na potrzeby rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy organy przyjęły błędną wykładnię art. 64 §1 pkt 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 roku o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. 2018, poz. 1314 ze zm.). Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela zapatrywanie wyrażone w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, że "opłata egzekucyjna w wysokości określonej w art. 64 §1 pkt 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych" (porównaj: wyrok NSA z dnia 6 kwietnia 2017 roku o sygn. akt II FSK 693/15, wyrok NSA z dnia 10 kwietnia 2018 roku o sygn. akt II FSK 914/16). Zgodnie z treścią powołanego przepisu organ egzekucyjny, z zastrzeżeniem §2, w egzekucji należności pieniężnych pobiera za dokonane czynności egzekucyjne opłaty za zajęcie innych niż wymienione w pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych - w wysokości 5% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż [...]. Treść cytowanego tekstu prawnego wskazuje, że powyższą opłatę egzekucyjną należy pobrać za zajęcie innych niż wymienione w pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych. Skoro ustalenie wskazanej opłaty uzasadnia zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego to warunkiem koniecznym dla naliczenia i pobrania tej opłaty jest istnienie, ewentualnie wpłynięcie przed umorzeniem postępowania egzekucyjnego, środków pieniężnych na zablokowany rachunek bankowy. W ocenie Sądu przyjąć należy, że art. 64 §1 pkt 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym ustanawia opłatę za zajęcie wierzytelności pieniężnej posiadacza rachunku wobec banku, nie zaś za zablokowanie rachunku bankowego, narzędzia oszczędnościowo - rozliczeniowego. W kontrolowanej sprawie nie wystąpiła sytuacja zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego rozumiana, jako zablokowanie środków pieniężnych zapisanych na rachunku bankowym zobowiązanego. Z tytułu prowadzenia rachunku bankowego zobowiązany nie był uprawniony względem żadnego z banków do otrzymania jakichkolwiek środków pieniężnych. Taki stan rzeczy pozostawał aktualny na dzień umorzenia postępowania egzekucyjnego. W ocenie Sądu wykładnia art. 64 §1 pkt 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji powinna uwzględniać kwestię ekwiwalentności świadczenia wzajemnego, wynikającą z charakteru czynności egzekucyjnych. Opłaty za czynności egzekucyjne ustawodawca wiąże z podejmowaniem i dokonywaniem czynności egzekucyjnych, a więc ze stosowaniem środków bezpośrednio prowadzących do wykonania egzekwowanego obowiązku. Z powyższych względów Sąd uznaje, że obowiązek uiszczenia opłaty egzekucyjnej z art. 64 §1 pkt 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie powstaje, gdy jej dokonanie nie wiąże się z zablokowaniem środków pieniężnych na rachunku bankowym zobowiązanego. Sąd wskazuje przy tym, że opłata za pobranie pieniędzy jest należna z chwilą przejęcie środków płatniczych od zobowiązanego, a nie w sytuacji udaremnionej próby ich pobrania. Z kolei do pobrania opłaty za zajęcie wynagrodzenia za pracę nie jest wystarczające pozostawanie w stosunku pracy przez zobowiązanego, lecz posiadanie wierzytelności w postaci wynagrodzenia za pracę. W tym stanie rzeczy przyjąć należało, że rozstrzygnięcie o obciążeniu wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w kwocie [...]zł za zajęcie innych niż wskazane w art. 64 §1 pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych nastąpiło z naruszeniem prawa, które miało wpływ na wynik sprawy. Skoro nie doszło do zajęcia wierzytelności pieniężnej z rachunku bankowego (nie wystąpiły warunki do naliczenia opłaty oraz do obciążenia nią wierzyciela) to tym samym brak jest warunków dla przeprowadzenia miarkowania wysokości opłaty naliczonej na podstawie art. 64 §1 pkt 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji z uwzględnieniem zasady bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji, a to z uwagi na brak ustawowej interwencji ustawodawcy po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 roku o sygn. akt SK 31/14. Natomiast opłata manipulacyjna, zgodnie z art. 64 §6 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, stanowi zwrot wydatków poniesionych przez organ egzekucyjny za wszelkie czynności manipulacyjne dokonane w toku prowadzonej egzekucji. Opłata ta wynosi 1% kwoty egzekwowanych należności pieniężnych objętych każdym tytułem wykonawczym, nie mniej jednak niż [...]. W podstawie obliczenia opłaty uwzględnia się również odsetki z tytułu niezapłacenia należności w terminie przypadające w dniu wszczęcia postępowania egzekucyjnego. W kontrolowanej sprawie niewątpliwie wystąpiły ustawowe warunki do naliczenia opłaty manipulacyjnej, a w związku z bezskutecznością postępowania egzekucyjnego, ziściły się także warunki do obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi obejmującymi opłatę manipulacyjną. Odnośnie opłaty manipulacyjnej, Sąd orzekający w niniejszej sprawie w całości podziela stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w wyroku z dnia 8 stycznia 2019 roku o sygn. akt II FSK 2576/18. Wyjaśnić zatem należy, że powołany wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 roku o sygn. akt SK 31/14 dotyczy tzw. pominięcia prawodawczego oraz co istotne, że ustawodawca zaniechał uzupełnienia analizowanej regulacji zgodnie z wyrokiem Trybunału, i do dnia dzisiejszego nie określił górnej granicy opłat za dokonanie czynności egzekucyjnej i górnej granicy opłaty manipulacyjnej. Wobec wyraźnego brzmienia art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego zostały wyposażone w atrybut mocy powszechnie obowiązującej. Powszechnie obowiązująca moc orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego oznacza związanie nimi wszystkich sądów, także Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. J. Trzciński: Orzeczenia interpretacyjne Trybunału Konstytucyjnego, "Państwo i Prawo" 2002, z. 1, str. 12 i n.). W sprawie niniejszej mamy do czynienia z wyrokiem zakresowym o charakterze negatywnym, albowiem kwestie konstytucyjności zostały rozstrzygnięte w odniesieniu do treści normatywnej pominiętej w orzeczeniu (zob. T. Woś, Wyroki interpretacyjne i zakresowe w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, Studia Iuridica Lublinensia vol. XXV, 3, 2016). Innymi słowy w sprawie niniejszej prawodawca ustanowił normę prawną, lecz nie objął jej zakresem okoliczności, które powinny być nią objęte w świetle wymagań konstytucyjnych, a konkretnie nie określił maksymalnej wysokości opłaty za dokonane czynności egzekucyjne, jak też nie określił maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej. Stwierdzona przez Trybunał Konstytucyjny niekonstytucyjność pominięcia prawodawczego oznacza, iż wyrok Trybunału powinien być uwzględniony przy ocenie prawnych podstaw wydanej decyzji. W takim wypadku mają bezpośrednie zastosowanie przepisy Konstytucji oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego, który powoduje określoną zmianę stanu prawnego. Wynik takiej weryfikacji na gruncie okoliczności kontrolowanej sprawy skutkuje brakiem podstaw do zastosowania przepisu uznanego za niekonstytucyjny. Nie ulega wątpliwości, że ustawowe określenie maksymalnej wysokości opłaty za dokonanie czynności egzekucyjnej czy maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej są typowymi czynnościami konwencjonalnymi, a nieuchylenie (zakresowe stwierdzenie niekonstytucyjności) przez Trybunał Konstytucyjny przepisu, który tych kwot nie określa nie daje podstaw do ich określenia w drodze wykładni dokonywanej przez sąd administracyjny. Nie zrobił tego również Trybunał Konstytucyjny, uznając że przekracza to jego kompetencje. Ewentualna modyfikacja zakwestionowanej normy prawnej powinna nastąpić w drodze wyraźnego aktu prawotwórczego, podjętego przez upoważnione do tego organy (zob. M. Wojtuń, Termin do wniosku o zwolnieniu od podatku od spadków i darowizn. Glosa do wyroku NSA z dnia 12 września 2013 r., II FSK 1991/13, Glosa 2014/2/125-129). Skoro więc niezgodne z Konstytucją jest pominięcie w kwestionowanych przepisach maksymalnej wysokości opłaty za dokonanie czynności egzekucyjnej czy maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej, to należy przyjąć, iż stosowanie tych przepisów w zgodzie z Konstytucją wymaga zrezygnowania z pobierania tych opłat. W przeciwnym wypadku ich maksymalna wysokość będzie niejednolicie ustalana przy każdorazowym pobieraniu opłaty, z pominięciem zobiektywizowanych kryteriów i w konsekwencji naruszone zostaną wskazane w wyroku Trybunału wzorce konstytucyjne. Sąd administracyjny uznał, że skoro nie wystąpiły warunki do pobrania opłaty za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego oraz brak jest, zgodnych z Konstytucją RP, podstaw prawnych do pobrania opłaty manipulacyjnej, to nie jest dopuszczalne dalsze prowadzenie postępowania administracyjnego, co do obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi. W tym stanie rzeczy poza usunięciem z obrotu prawnego skarżonego postanowienia oraz poprzedzającego je rozstrzygnięcia organu I instancji, konieczne okazało się definitywnie załatwienie sprawy administracyjnej poprzez umorzenie postępowania w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi. Mając na uwadze powyższe okoliczności, na podstawie art. 135, art. 145 §1 pkt 1 lit. a i c, art. 145 §3 oraz art. 200 i 205 §2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2018, poz. 1302 ze zm.), orzeczono jak sentencji wyroku. Przy określaniu wysokości kosztów niezbędnych do celowego dochodzenia praw przez stronę skarżąca uwzględniono uiszczony wpis od skargi w kwocie [...]zł, zgodnie z §2 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 roku w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2003, nr 221 poz. 2193 ze zm.), oraz koszty reprezentowania strony przez radcy prawnego obejmujące wynagrodzenie ([...] zł) w stawce przewidzianej w §14 ust. 1 pkt 1 lit. a w związku z §2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. 2018, poz. 265).