III SA/Po 467/12

Dnia 23 sierpnia 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Lorych-Olszanowska Sędziowie WSA Beata Sokołowska ( spr.) WSA Małgorzata Górecka Protokolant: st. sekr. sąd. Anna Piotrowska - Żyła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 sierpnia 2012 roku przy udziale sprawy ze skargi K G na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział z dnia r. nr .... w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek z tytułu nieopłaconych składek oddala skargę Wnioskiem z dnia 5 września 2011 r. K G zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P o rozłożenie zaległych należności składkowych na raty oraz o umorzenie odsetek od nieuiszczonych składek ze względu na jej bardzo trudną sytuację materialną. Wnioskodawczyni wskazała, że jest matką samotnie wychowującą dziecko. Zaproponowała 20 rat po 300,00 zł i pierwszą ratę w kwocie 300,53 zł. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P, po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego i zebraniu dowodów w sprawie, decyzją z dnia 16 listopada 2011 r. odmówił, na podstawie art. 83 ust. 1 pkt. 3, art. 28 ust. 1-3b oraz art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. – Dz. U. Nr 205 z 2009 r., poz. 1585 ze zm.), umorzenia należności z tytułu odsetek od nieuregulowanych składek na ubezpieczenie społeczne za okres 10/2002-12/2002 i 03/2003-02/2004 oraz odsetek od nieuregulowanych składek na Fundusz Pracy za okres 10/2002-12/2002, 03/2003-02/2004 i 10/2006-04/2007. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w sprawie nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności wymienione w art. 28 ust 3 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Wnioskodawczyni pracuje zawodowo z wynagrodzeniem 2.150,00 zł brutto miesięcznie ( 1.564,46 zł netto ), wobec tego istnieje podstawa do prowadzenia przeciwko niej skutecznego postępowania egzekucyjnego (umowa o pracę na okres do dnia 31 sierpnia 2013 r.). Jest rozwiedziona, wychowuje samotnie małoletniego syna. Otrzymała na dziecko zasiłek rodzinny (91 zł) oraz jednorazowy dodatek do zasiłku z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego w kwocie 100 zł. W okresie od 1 października 2010 r. do 30 września 2011 r. zobowiązana otrzymywała na rzecz syna alimenty z funduszu alimentacyjnego w kwocie po 350 zł miesięcznie. Aktualnie otrzymuje świadczenie alimentacyjne na syna od ojca dziecka, który w dniu 6 września 2011 r. przekazał jej z tego tytułu 1.050,00 zł (za okres lipiec – wrzesień 2011). Miesięcznie do dyspozycji rodziny pozostaje 1.914,26 zł netto. Udokumentowane wydatki w gospodarstwie domowym wynoszą ok. 464,57 zł. Strona posiada zadłużenie za paliwo gazowe wobec P – 849,19 zł, za czynsz plus media – 24.244,77 zł za ogrzewanie – 5.919,06 zł oraz tytułem abonamentu RTV – 110,00 zł. Zobowiązana nie posiada nieruchomości i mieszka w wynajmowanym mieszkaniu. Nie wykazała, że ze względu na swoją sytuację ubiega się również o umorzenie innych zobowiązań finansowych. Organ podkreślił, że strona zwróciła się jednocześnie o rozłożenie na raty samych należności wynikających z nieopłaconych składek, z czego wynika, iż jest ona w stanie wygospodarować odpowiednie środki na spłatę zadłużenia wobec ZUS. Umorzenie należności z tytułu składek zastrzeżone jest dla sytuacji szczególnie drastycznych. W ocenie organu strona nie wykazała zaś, że uiszczenie zaległości pozbawi ją i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Nie zachodzą więc przesłanki umorzenia zaległych należności na podstawie § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy K G powołała się znowu na swą trudną sytuację materialną. Wskazała na swoje dochody (wynagrodzenie, alimenty, pomoc społeczna) w kwocie 2.005,46 zł i wydatki – 906 zł miesięcznie (w tym 300 zł w ramach układu ratalnego z ZUS). Z pozostałej kwoty na utrzymanie pozostaje jej 36 zł dziennie dla dwóch osób. Podkreśliła, że z powodu braku środków finansowych nie uiszcza wielu bieżących opłat w tym m.in. za czynsz ok. 1200 zł/miesiąc. Po rozpatrzeniu wniosku Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P decyzją z dnia 9 lutego 2012r. utrzymał w mocy decyzję z dnia 16 listopada 2011 r. Organ ponownie rozpoznał zebrany w sprawie materiał dowodowy i tak jak we wcześniejszej decyzji wskazał, że nie stwierdzono przesłanek umożliwiających umorzenie przedmiotowego zadłużenia. Brak całkowitej nieściągalności zadłużenia (istnieją składniki majątkowe mogące stanowić przedmiot skutecznej egzekucji – wynagrodzenie za pracę). Zobowiązana nie wykazała też, że jej sytuacja majątkowa ma charakter trwały, bowiem jest osobą w wieku aktywności zawodowej i nie przedłożyła dokumentów świadczących o przeciwwskazaniach zdrowotnych do kontynuowania zatrudnienia. Zakład wskazał też, że strona spłaca zadłużenie z tytułu składek w formie układu ratalnego (umowa zawarta 9 grudnia 2011 r.), a więc jest realna szansa na odzyskanie całej należności. K G wniosła do Sądu skargę na powyższą decyzję, domagając się ponownego rozpatrzenia sprawy i umorzenia spornych zaległości. W uzasadnieniu skargi podniosła, że tak wysokie zadłużenie z tytułu składek nie powstało z winy jej, tylko urzędników ZUS. Zakład poświadczał jej brak zadłużenia, na dowód czego załączyła do skargi pisma ZUS Oddział w P z dnia 20 maja 2005 r. i 30 października 2007 r. Skarżąca podkreśliła, że jako matka samotnie wychowująca dziecko ma wiele zobowiązań finansowych. Nie miała też wiedzy na temat błędnie składanych deklaracji rozliczeniowych. W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko i argumentację zawartą w uzasadnieniu skarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, nie są natomiast uprawnione do merytorycznego rozstrzygania o przedmiocie sprawy. Również w myśl art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. - Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – dalej p.p.s.a. sądy administracyjne kontrolują zaskarżone akty tylko w zakresie ich legalności. Jednocześnie z przepisu art. 134 § 1 ostatnio cytowanej ustawy wynika, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji według powyższych kryteriów Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2009 r., Nr 205, poz. 1585 ze zm.) należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Według ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. W myśl ust 3 całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 5) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 6) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 7) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być przy tym w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (ust. 3 a). Zgodnie natomiast z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W tym miejscu trzeba wyraźnie zaznaczyć, że decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek ma charakter uznaniowy, co nie oznacza jednak, że może być ona dowolna. Sąd nie może nakazać Zakładowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia, bowiem jest to wyłączna kompetencja organu. Kontrola sądu obejmuje więc zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tj. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy oraz rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi – w postaci umorzenia należności (zob. m. in. wyrok WSA w Warszawie z 19 listopada 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 1876/07, lex nr 484969; wyrok WSA w Gdańsku z 10 lutego 2009 r., sygn. akt I SA/Gd 874/08, lex nr 483118). W rozpatrywanej sprawie Sąd dokonując kontroli zgodności z prawem skarżonej decyzji stwierdził, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu działał prawidłowo, nie naruszając prawa. Zgodnie z art. 7 kpa organ administracji publicznej winien wyjaśnić dokładnie stan faktyczny danej sprawy, zbierając i rozpatrując cały materiał dowodowy w sposób wyczerpujący (art. 77 §1 kpa). Zasada prawdy obiektywnej jest naczelną zasadą postępowania administracyjnego, wpływającą na kwestię odpowiedniego rozłożenia ciężaru dowodu w tym postępowaniu. Organ winien generalnie przeprowadzać niezbędne dowody z urzędu (zasada oficjalności postępowania). Co nie oznacza, że sama strona jest całkowicie zwolniona z realizacji tego obowiązku, zwłaszcza gdy nieudowodnienie danej okoliczności faktycznej może prowadzić do rezultatów dla niej niekorzystnych (zob. m. in., B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2006, s. 68-69). Nie ma wobec tego wątpliwości, że w sprawach z wniosku o umorzenie należności z tytułu składek wnioskodawca winien aktywnie uczestniczyć w postępowaniu dowodowym poprzez wskazywanie odpowiednich okoliczności i dowodów uzasadniających podjęcie przez organ korzystnego dla niego rozstrzygnięcia. Istotą postępowania dowodowego w postępowaniu administracyjnym wszczętym wnioskiem o umorzenie zadłużenia wobec ZUS jest precyzyjne i wyczerpujące ustalenie danych o stanie rodzinnym, majątkowym i zdrowotnym strony oraz o jej potencjalnych możliwościach finansowych (w tym zarobkowych). Z akt sprawy wynika, iż skarżąca pracuje zawodowo (specjalista ds. sprzedaży) i zarabia 2.150,00 zł miesięcznie brutto (1.564,46 zł netto), wobec tego istnieje podstawa do prowadzenia przeciwko niej skutecznego postępowania egzekucyjnego (umowa na okres do dnia 31 sierpnia 2013 r.). Jest rozwiedziona, wychowuje samotnie małoletniego syna, na którego otrzymuje zasiłek rodzinny (91 zł miesięcznie) oraz dostała jednorazowy dodatek do zasiłku w kwocie 100 zł. W okresie od 1 października 2010 r. do 30 września 2011 r. zobowiązana otrzymywała na rzecz syna alimenty z funduszu alimentacyjnego w kwocie 350 zł miesięcznie, a obecnie otrzymuje alimenty od ojca dziecka. Na rozprawie strona wyjaśniła, że aktualnie alimenty wynoszą 500 zł miesięcznie . Udokumentowane wydatki wynoszą ok. 464,57 zł. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca dodała do swoich wydatków (przedszkole, Internet, telefon, energia, sieciówka i bilety MPK dla dziecka) również kwotę 300 zł jako ratę miesięczną z tytułu spłaty zaległych należności z tytułu składek. Strona posiada zadłużenie za gaz – 849,19 zł, za czynsz i media – 24.244,77 zł za ogrzewanie – 5.919,06 zł oraz abonament RTV. Zobowiązana nie posiada majątku i mieszka w wynajmowanym mieszkaniu. W tym stanie rzeczy organ prawidłowo stwierdził, iż nie została spełniona przesłanka z art. 28 ust 3 pkt 3 u.s.u.s., albowiem w sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność długu. Na dzień wydawania obu decyzji skarżąca miała stałe źródło dochodu (wynagrodzenie za pracę, alimenty, zasiłek). Stałe pobory z tytułu zatrudnienia pozwalają na prowadzenie postępowania egzekucyjnego. Skarżąca w dniu 9 grudnia 2011 r. zawarła z ZUS I Oddział w P umowę nr ... o rozłożeniu na raty należności z tytułu składek. Wierzyciel rozłożył na raty należności z tytułu składek wg. stanu na dzień zawarcia powyższej umowy w ogólnej kwocie 12.550,53 zł (k. 302-308 akt adm.) obejmującej składki i odsetki za zwłokę. K G zobowiązała się do regularnego spłacania długu wobec Zakładu w okresie od grudnia 2011 r. do 11 maja 2015 r., w tym należności z tytułu odsetek, z czego wynika, że strona musi posiadać określone środki finansowe na ten cel i jak słusznie zauważył organ istnieje realna szansa na odzyskanie przez niego całego zadłużenia. W wykazie miesięcznych wydatków skarżąca wskazała ponadto na opłaty nie związane z zaspokajaniem podstawowych potrzeb życiowych (Internet). W opinii Sądu Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustalił też prawidłowo, że w dacie wydawania decyzji nie zachodziły przesłanki określone w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. Nie ulega wątpliwości, iż skarżąca ma trudną sytuację majątkową i rodzinną, ale otrzymuje stałe, stosunkowo wysokie dochody. Jest w wieku aktywności zawodowej (ur. 1973 r.). Jest zdolna do pracy w pełnym wymiarze zatrudnienia. Nie wykazała też istnienia podstaw do umorzenia należności wobec ZUS z powodu stanu zdrowia swojego czy syna. Organ uwzględnił wszelkie dowody zebrane w sprawie i wynikające z nich okoliczności. Wbrew jednak oczekiwaniom strony skarżącej wyciągnął z nich wnioski przemawiające za odmową umorzenia zaległych należności. Wnioski te, według Sądu, zostały należycie uargumentowane i znajdują właściwe odzwierciedlenie w treści uzasadnień decyzji. Nie budzą też zastrzeżeń Sądu z punktu widzenia zasad logiki i doświadczenia życiowego. Strona nie wykazała bowiem szczególnej inicjatywy, w dowiedzeniu, że w sprawie zaistniały szczególne, wyjątkowe okoliczności dające podstawę uwzględnienia jej wniosku. Z akt administracyjnych sprawy nie wynika, aby K G pomimo innych długów ubiegała się także o ich umorzenie, bądź podjęła jakieś działania w celu zamiany mieszkania na mniejsze, gdyż obecne – o pow. 116 m2 generuje zadłużenie z tytułu opłat czynszowych i za media. W zakresie zarzutów dotyczących braku przyczynienia się skarżącej do powstałego zadłużenia wskazać należy, że kwestie tego rodzaju nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, w której badane jest wyłącznie istnienie przesłanek umożliwiających umorzenie długu wobec ZUS, a nie zasadność tego długu (czy związana z tym kwestia świadomości zobowiązanego o nieprawidłowych deklaracjach rozliczeniowych i o istnieniu długu). Należy mieć ponadto na uwadze, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych musi dokonywać oceny konkretnej sytuacji w oparciu o obiektywne kryteria i to zgodnie z powszechnie akceptowaną hierarchią wartości. Ustawowym obowiązkiem ZUS jest dochodzenie należności, albowiem zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne są uprzywilejowane i podlegają – co do zasady - zaspokojeniu przed innymi należnościami. Wreszcie trzeba też mieć na względzie i to, że organ zasadnie przyjmuje, iż istotną granicę dla decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek stanowi kolizja z interesem społecznym. Interes społeczny to bowiem obowiązek Zakładu do działania uwzględniającego interesy funduszy ubezpieczeniowych, którymi zarządza. Umarzanie zatem należności z tytułu składek ma i musi mieć charakter wyjątkowy, gdyż zasadą jest ich uregulowanie (zob. m. in. wyrok WSA w Warszawie z 05 listopada 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 1231/07, lex nr 484909 oraz z 23 października 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 1368/07, lex nr 492274). Należy także wyraźnie podkreślić, że spełnienie ustawowych warunków umorzenia składek daje jedynie możliwość umorzenia tych należności a nie nakłada na organ obowiązku w tym zakresie. Ta instytucja jest bowiem zastrzeżona dla sytuacji szczególnie drastycznych na co zwracał słusznie uwagę organ w uzasadnieniach swoich decyzji, gdy z powodu np. wieku, stanu zdrowia, sytuacji rodzinnej lub innych względów społecznych oraz znikomego źródła przychodów nie jest realnie możliwe wywiązanie się z ciążącego na zobowiązanym obowiązku wobec Zakładu również w dłuższej perspektywie czasowej. Skarżąca jest natomiast osobą w wieku produkcyjnym, zdrową, pracującą obecnie zawodowo, co rokuje pozytywnie na przyszłość w kwestii możliwości spłaty zadłużenia. Mając na względzie powyższe Zakład Ubezpieczeń Społecznych zasadnie przyjął w realiach rozpatrywanej sprawy brak podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącej o umorzenie przedmiotowych należności publicznoprawnych. Organ orzekał w stanie prawnym i w oparciu o okoliczności faktyczne istniejące w dacie wydawania decyzji i nie przekroczył granic uznania administracyjnego. Nieuzasadnione okazały się zarzuty podniesione w skardze. Nie doszło bowiem do naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy ani przepisów prawa materialnego. Zaskarżona i poprzedzająca ją decyzja odpowiadają prawu i dlatego Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.