III SA/Po 498/14

Dnia 16 września 2014 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ireneusz Fornalik (spr.) Sędziowie NSA Maria Lorych – Olszanowska WSA Mirella Ławniczak Protokolant: st. sekr. sąd. Janusz Maciaszek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 września 2014 roku przy udziale sprawy ze skargi AF na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P. z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P. z dnia [...] listopada 2013r. nr [...], II. przyznaje adw. [...] od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu kwotę [...] ([...]) złotych uwzględniającą podatek od towarów i usług w kwocie [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej stronie skarżącej z urzędu, III. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia 5 marca 2014 r., nr [...], Zakład Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 3-4, art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 1442, zwanej dalej u.s.u.s.) oraz art. 138 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 267), po rozpatrzeniu wniosku A. F., zwanego dalej skarżącym, o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją z dnia 15 listopada 2013 r., nr [...] odmawiającą umorzenia zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek, utrzymał decyzję w mocy. Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym. Wyrokiem z dnia 13 czerwca 2013 r., sygn. akt III SA/Po 625/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchylił decyzję Zakładu z dnia 23 marca 2011 r. oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia 3 lutego 2011 r. W ocenie Sądu organ nie zbadał należycie przesłanki zbyt ciężkich dla skarżącego i jego rodziny skutków związanych ze spłatą zadłużenia – w szczególności kosztem możliwości zaspokojenia elementarnych potrzeb rodziny, wynikającej z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., nr 141, poz. 1365, zwanego dalej rozporządzeniem); organ w szczególności nie wziął pod uwagę przewlekłej choroby skarżącego (uznanego za całkowicie niezdolnego do pracy), a także uznania żony skarżącego za osobę niepełnosprawną. Decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 listopada 2013 r., odmówiono skarżącemu umorzenia zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek: - na ubezpieczenie społeczne za okres od 02/2001 do 08/2004 r., od 10/2004 r. do 12/2005 r. w łącznej kwocie 48.912,59 zł., - na ubezpieczenie zdrowotne za okres od 03/2001 r. do 12/2005 r. w łącznej kwocie 14.544,74 zł, - Fundusz Pracy za okres od 04/2001 r. do 08/2004 r., od 10/2004 r. do 06/2005 r., od 08/2005 r. do 12/2005 r. w łącznej kwocie 3.695,94 zł. W uzasadnieniu organ stwierdził, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność określona w art. 28 ust. 3 u.s.u.s.. Mimo, iż nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej, to jednak skarżący posiadał majątek w postaci ruchomości i nieruchomości, na której Zakład dokonał zabezpieczenia swoich należności. Nadto skarżący pobiera świadczenie rentowe wraz z zasiłkiem pielęgnacyjnym, z którego Dyrektor I Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych prowadzi postępowanie egzekucyjne poprzez dokonywane potrącenia w kwocie [...] zł miesięcznie. Do dnia wydania decyzji żaden uprawniony organ nie wydał postanowienia o braku majątku, z którego można by egzekwować należności, zatem nie było również oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Organ nie znalazł podstaw do umorzenia zaległości z tytułu nieopłaconych składek na podstawie art. 28 ust. 3a, gdyż nie można było jednoznacznie stwierdzić, jaka jest wysokość dochodu uzyskiwanego w gospodarstwie domowym. Skarżący pobiera świadczenie rentowe, a małżonka otrzymuje niekiedy zasiłki z Ośrodka Pomocy Społecznej, ponadto podejmuje liczne próby w celu podjęcia zatrudnienia, zatem dochody te są zróżnicowane. Nadto Zakład uznał, iż sytuacja zdrowotna wnioskodawcy nie uzasadnia zastosowania instytucji umorzenia, bowiem uzyskuje on świadczenie rentowe, związane właśnie ze stanem zdrowia. Skarżący złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie możliwości umorzenia zaległości z tytułu nieopłaconych składek złożony w dniu 3 grudnia 2013 r., zarzucając naruszenie art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002 r., nr 153, poz. 1270, ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.) poprzez niezastosowanie się organu do wskazań wyroku. Pismem z dnia 17 grudnia 2013 r. organ poinformował skarżącego o możliwości wzywania osób do złożenia wyjaśnień bądź zeznań i udziału w czynnościach. W dniu 18 grudnia 2013 r. wpłynęło do Zakładu pismo skarżącego z dnia 13 grudnia 2013 r., w którym ponownie powołał on treść wyroku Sądu z dnia 13 czerwca 2013 r.. Odniósł się on również do wcześniejszego zawiadomienia Zakładu z dnia 20 sierpnia 2013 r., w którym wezwano stronę do przedłożenia nowych dowodów potwierdzających okoliczności, które pojawiły się po rozpatrzeniu sprawy na wniosek z dnia 23 listopada 2010r., nadmieniając, że powyższe uczynił w Inspektoracie w M. podnosząc, iż w wyroku Sądu nie ma żadnych wskazań dotyczących konieczności przedkładania nowych dokumentów i dokonania ponownej oceny stanu zdrowia oraz sytuacji finansowej rodziny wnioskodawcy, bowiem Sąd zobowiązał ZUS do ponownego rozpatrzenia sprawy na podstawie dokumentów złożonych przed wydaniem wyroku. Pismem z dnia 23 grudnia 2013 r. skarżący odniósł się do pisma ZUS z dnia 17 grudnia 2013 r. wskazując, iż stan zdrowia nie pozwala mu na zjawianie się w Zakładzie i nie stać go na profesjonalnego pełnomocnika, wskazując ponownie na wytyczne zawarte w wyroku WSA w Poznaniu z dnia 13 czerwca 2013 r. Decyzją z dnia 5 marca 2014 r. ZUS po ponownym rozpatrzeniu sprawy odmówił umorzenia zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek. Organ ustalił, iż z zebranych w trakcie prowadzonego postępowania dokumentów charakteryzujących możliwości płatnicze i sytuację materialną wynika, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wraz ze współmałżonką – E. F. oraz córką – I. F. Skarżący pobiera świadczenie rentowe w wysokości 1.342,00 zł, które po dokonaniu potrąceń na rzecz zaległych składek na ubezpieczenia społeczne wynosi 794,81 zł oraz otrzymuje zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 153,00 zł. Według ustaleń Zakładu, małżonka od dnia 4 listopada 2013 r. jest zgłoszona do ubezpieczeń, jako osoba wykonująca umowę zlecenie w Przedsiębiorstwie Społecznym ze średnią podstawą wymiaru składki w wysokości 1 250,00 zł brutto. Wcześniej, tj. od dnia 1 sierpnia 2013 r. do 20 października 2013 r. zgłoszona była do ubezpieczeń jako pracownik przez przedsiębiorstwo [...]. Następnie z dniem 22 października 2013 r. dokonała zgłoszenia do Powiatowego Urzędu Pracy, które ustało z dniem 4 listopada 2013 r. W ocenie organu żona skarżącego wykazuje aktywną postawę względem podjęcia zatrudnienia, a stwierdzenie, że trudna sytuacja finansowa ma charakter trwały byłoby nieuzasadnione. Córka skarżącego od dnia 7 lutego 2014 r. jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Wydatki związane z utrzymaniem wynoszą 359,00 zł miesięcznie, tj. gaz w wysokości 66,00 zł, woda w wysokości 50,00 zł, odpady stałe w wysokości 30,00 zł oraz energia elektryczna w wysokości 213,00 zł. Ponadto wyszczególniono opłaty związane z regulowaniem podatku od nieruchomości, którego wysokość za 2013 r. ustalono w kwocie 738,00 zł (płatny kwartalnie), przy czym decyzją Burmistrza Międzychodu z dnia 18 lipca 2013 r. żonie skarżącego została umorzona zaległość z tytułu drugiej raty podatku od nieruchomości za 2013 r. w kwocie 184,00 zł. Dodatkowo w gospodarstwie ponoszone są wydatki związane z ubezpieczeniem samochodów, na co zostały przedłożone pokwitowania wpłaty z dnia 24 kwietnia 2013 r., 6 sierpnia 2013 r. i 20 czerwca 2013 r., na łączną kwotę 1 001,00 zł. Udokumentowane zostały także koszty związane z leczeniem, które wynoszą do około 250,00 zł miesięcznie. Skarżący oświadczył, że nie posiada zaległości kredytowych, ani podatkowych. Ponadto ze zgromadzonej dokumentacji wynika, iż żona skarżącego korzysta niekiedy z pomocy udzielanej przez Ośrodek Pomocy Społecznej w formie zasiłków celowych oraz specjalnych zasiłków celowych przyznanych w różnych kwotach. W okresach braku zatrudnienia żony skarżącego, dochody rodziny kształtują się poniżej kwoty minimum socjalnego, co świadczy o rzeczywiście trudnej sytuacji materialnej. Również obecna sytuacja finansowa jest trudna i nie pozwala na jednorazową spłatę istniejącego zadłużenia, jednak organ podkreśla, iż skarżący uzyskuje świadczenie rentowe wraz z zasiłkiem pielęgnacyjnym, a małżonka od listopada 2013 r. zatrudniona jest na podstawie umowy zlecenia, z której również uzyskuje dochód. Skarżący jest współwłaścicielem nieruchomości, na której Zakład dokonał zabezpieczenia swoich należności i która może być przedmiotem skutecznej egzekucji i zaspokojenia wierzytelności Zakładu, zatem niezasadne i nieracjonalne z punktu widzenia interesu społecznego byłoby umorzenie należności z tytułu składek, jeżeli skarżący posiada majątek o relatywnie dużej wartości. Nadto skarżący posiada dwa pojazdy, tj. samochód osobowy marki Nissan Primera, rok produkcji 1993 i samochód ciężarowy marki Ford Transit, rok produkcji 1996, których konieczność utrzymania generuje dodatkowe wydatki związane z ubezpieczeniem tych aut w kwocie 1 001,00 zł rocznie i w ocenie Zakładu są to koszty zbyteczne, bowiem w piśmie z dnia 17 lutego 2011 r. skarżący poinformował, że pojazdy te przez okres używania nie były remontowane i są wyeksploatowane, dlatego wymagają złomowania. W skardze na powyższą decyzję skarżący stwierdził, iż organ nie wykonał wytycznych zawartych w wyroku podnosząc nadto, że żona jego pobierała świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad skarżącym w wysokości 520 zł i świadczenie to zostało odebrane decyzją Burmistrza z dnia 1 lipca 2013 r. Żona podjęła pracę dorywczo, a opiekę nad skarżącym przejęła córka. Skarżący podniósł, iż nie stać go z żoną na wszystkie leki, kupują jedynie najpotrzebniejsze i to z upustem ze względu na krótką przydatność do użycia, odzieży nie kupują w ogóle, bo ich na to nie stać. Skarżącego z rodziną nie stać również na remont mieszkania, w tym na dostosowanie łazienki ze względu na niepełnosprawność skarżącego. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko zawarte w decyzji stwierdzając, iż nie zaszła przesłanka do umorzenia należności. W replice na odpowiedź na skargę skarżący, reprezentowany przez ustanowionego adwokata wskazał ponadto, że organ pominął twierdzenia skarżącego, iż nie wykupuje on wszystkich leków, a wśród kupowanych wybiera najtańsze zamienniki i do dyspozycji skarżącego pozostaje 800 zł na potrzeby trzyosobowej rodziny. Organ pominął również, że przez podstawowe potrzeby życiowe należy rozumieć nie tylko to, co niezbędne jest do egzystencji, ale również okoliczność związana z możliwoścą realizacji funkcji społecznych i samorozwoju. W ocenie skarżącego organ niedostatecznie wyjaśnił podstawy prezentowanego stanowiska i uzasadnił twierdzenia do odmowy umorzenia składek. Zaległości, których dochodzi ZUS nie powstały w wyniku celowych działań, lecz jako skutek poważnej choroby i wynik chęci pomocy żony w trudnej sytuacji, przy braku świadomości konsekwencji prawnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył co następuje: Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002r., Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm. zwanej dalej p.p.s.a.), sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym, jak i procesowym, nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Rozpoznając sprawę w tak określonym zakresie kognicji, Sąd dopatrzył się naruszenia przepisów prawa procesowego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, które spowodowało konieczność wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego. Przedmiot niniejszego sporu sprowadza się w swej istocie do stwierdzenia, czy organ w wystarczającym stopniu zbadał i rozważył wynikającą z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, przesłankę zbyt ciężkich dla skarżącego i jego rodziny skutków związanych ze spłatą zadłużenia, w szczególności analizując, czy nie następuje to kosztem możliwości zaspokojenia elementarnych potrzeb bytowych rodziny, mając na uwadze wielkość uzyskiwanych dochodów oraz konieczność ponoszenia stałych kosztów leczenia. W ocenie Sądu organ nie poddał należytej analizie możliwości płatniczych skarżącego, a także nie dokonał wystarczającej oceny, czy spłata należności jest realna. Jak podkreśla się w orzecznictwie, uznanie administracyjne oznacza, że organ może - ale nie musi - uwzględnić wniosku o umorzenie należności z tytułu składek tylko i wyłącznie wówczas, gdy spełnione są ustawowe przesłanki (tzn. nieściągalność - art. 28 ust. 2 u.s.u.s. lub uzasadnione przypadki - art. 28 ust. 3a u.s.u.s.). W przypadku, gdy ustawowe przesłanki możliwości umorzenia składek nie zaistnieją - organ nie ma żadnych podstaw prawnych do uwzględnienia wniosku. Zatem odmowa umorzenia z uwagi na brak spełnienia ustawowych przesłanek nie następuje na zasadzie uznania administracyjnego. Odmowa zastosowania instytucji umorzenia należności z tytułu składek - po stwierdzeniu spełnienia ustawowych przesłanek do uwzględnienia wniosku o ich umorzenie - obliguje zaś organy orzekające w sprawie do należytego wykazania, że okoliczności konkretnej sprawy nie uzasadniają potraktowania wnioskodawcy w sposób szczególny (zob. wyrok NSA w Warszawie z dnia 18 lutego 2014 r., sygn. akt II GSK 1909/12). Trafny jest zatem zarzut skargi, że organ naruszył art. 80 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a. przez niekompletne ustalenia i niewystarczające uzasadnienie dotyczące wpływu sytuacji wnioskodawcy a w szczególności jego wieku i stanu zdrowia na możliwość spłaty. W przedmiotowej sprawie wskazać należy, iż żona skarżącego, a w konsekwencji pośrednio także skarżący, korzystają z pomocy społecznej i jak wskazał sam organ, w okresach braku zatrudnienia żony skarżącego dochody rodziny kształtują się poniżej kwoty minimum socjalnego, co świadczy o rzeczywiście trudnej sytuacji materialnej. Ponadto obciążenie skarżącego koniecznością spłaty należności dodatkowo pogłębi stan niewypłacalności, czy wręcz ubóstwa, skarżącego. Należy mieć również na względzie, iż tymczasowe zatrudnienie żony skarżącego na podstawie umowy zlecenia nie może być jedyną przesłanką do odmowy umorzenia należności, bowiem rozważyć również należy inne wpływy – w tym m.in., jak wskazał skarżący w skardze, "odebrane" świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad skarżącym, a także wydatki – konieczność ponoszenia kosztów podstawowych potrzeb życiowych, w tym kosztów utrzymania i leczenia. Ponadto organ wskazując na posiadane przez skarżącego pojazdy oraz koszt ich obowiązkowego ubezpieczenia nie dokonał analizy bilansu zysków i strat wskutek rozporządzenia nimi poprzez ewentualną sprzedaż, złomowanie bądź inne wyzbycie się pojazdów, przyjmując niejako automatycznie, iż skoro skarżącego stać na realizację jednego obowiązku w postaci opłacenia obowiązkowego ubezpieczenia, to będzie on w stanie dokonać również spłaty innych obciążeń. W ocenie Sądu organ powinien również rozważyć możliwość umorzenia odsetek od zaległych składek. Skarżący winien mieć jednak na względzie, iż, wbrew jego założeniom o obowiązku umorzenia należności w związku z uchyleniem decyzji poprzednim wyrokiem wskazującym jedynie na konieczność należytego wykazania i uzasadnienia przesłanek uznanych za udowodnione, odmowna decyzja organu nie wyłącza możliwości złożenia kolejnego wniosku w przypadku zmiany warunków uzasadniających zmianę stanowiska organu. Mając na uwadze powyższe okoliczności należy stwierdzić, że organ nie wykonał nałożonego nań obowiązku wszechstronnego rozpatrzenia wszystkich okoliczności sprawy. Przeprowadzona przez niego ocena zebranego w sprawie materiału dowodowego musi więc być uznana za dowolną, a przez to nie mogła ona doprowadzić do prawidłowych ustaleń faktycznych i w dalszej kolejności stać się podstawą prawidłowej subsumcji pod analizowaną normę prawną. Tak przeprowadzone postępowanie nie daje odpowiedzi na pytanie, czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby skarżącego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych oraz oceny możliwości ich zaspokojenia w przypadku, gdyby doszło do opłacenia należności z tytułu składek. Nieprzeprowadzenie gruntownej analizy materiału dowodowego wskazuje na naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w sposób, który mógłby mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Tym samym wniosek o niespełnieniu przesłanki opisanej w § 3 pkt 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., uznać należy za przedwczesny. Rozpatrując sprawę ponownie organ winien przeanalizować należycie możliwości płatnicze skarżącego, stan zdrowia jego oraz jego rodziny, stan majątku oraz warunki bytowe pod kątem możliwości spłaty należności bez naruszania możliwości zapewnienia podstawowych potrzeb życiowych, mając na uwadze także jak wskazano wyżej rozważenie możliwości umorzenia odsetek od naliczonych należności. Mając powyższe na względzie Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu przez adwokata ustanowionego z urzędu orzeczono w punkcie II sentencji wyroku zgodnie z art. 250 powyższej ustawy oraz § 19 w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1 c) i ust. 1 pkt 2 a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163,poz.1348, ze zm.). Na podstawie art.152 cyt. ustawy, Sąd określił, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.