IV SA/Po 290/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Grzymisławska-Cybulska Sędzia WSA Monika Świerczak (spr.) Asesor sądowy WSA Katarzyna Witkowicz-Grochowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 lipca 2021 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2020 r. nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia rodzicielskiego za nienależnie pobrane uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] czerwca 2020 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z [...] października 2020 r., nr [...], po rozpoznaniu odwołania M. S., zwanej dalej skarżącą, od decyzji Prezydenta Miasta P. z dnia [...] czerwca 2020r., nr [...], w sprawie ustalenia, że kwota [...]zł pobrana przez skarżącą tytułem świadczenia rodzicielskiego w związku z wychowywaniem F. R., zwanego dalej synem, w okresie od [...] stycznia 2019 r. do [...] maja 2019 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi do dnia spłaty należności – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym. Dnia [...] grudnia 2018 r. skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia rodzicielskiego na rzecz F. R.. Decyzją z [...] grudnia 2018 r. przyznano skarżącej świadczenie rodzicielskie na rzecz syna w wysokości [...] zł miesięcznie na okres od [...] września 2018 r. do [...] września 2019 r. Postanowieniem z [...] lutego 2019 r. Sąd Rejonowy P. – G. i J. w P. m.in. ustalił, że na czas trwania postępowania miejscem zamieszkania dziecka będzie każdorazowe miejsce zamieszkania ojca dziecka. Jak wynika z oświadczeń skarżącej i akt sprawy, postanowienie w tym zakresie zostało uchylone postanowieniem Sądu Okręgowego z [...] czerwca 2019 r. Decyzją z [...] października 2019 r. Prezydent Miasta P. uchylił własną decyzję z [...] grudnia 2018 r. przyznającą skarżącej świadczenie rodzicielskie na syna. Organ oprócz odwołania się do powyższego postanowienia wskazał, że z dokumentacji wynika, że syn przebywa pod opieką ojca od dnia [...] stycznia 2019 r. Decyzja ta, mimo pouczenia, nie została zaskarżona. Następnie decyzją z [...] czerwca 2020 r. Prezydent Miasta P. ustalił, że kwota [...]zł pobrana przez skarżącą tytułem świadczenia rodzicielskiego w związku z wychowaniem syna w okresie od [...] stycznia 2019 r. do [...] maja 2019 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi do dnia spłaty należności. Uzasadniając rozstrzygnięcie przytoczył stan faktyczny i art. 30 ust. 2 i 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 111, zwanej dalej u.ś.r.), stwierdził, że kwota [...]zł została pobrana przez skarżącą nienależnie i przedstawił sposób dokonania wyliczeń wraz z odsetkami na dzień wydania decyzji. Pismem z [...] sierpnia 2020 r. skarżąca wniosła o ponowne doręczenie decyzji. Ponadto pismem z tego dnia skarżąca wniosła odwołanie od powyższej decyzji Prezydenta Miasta P. z [...] sierpnia 2020 r. wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do jej wniesienia. Wskazała, że decyzja nie została jej doręczona i odniosła się do przepisów wprowadzonych w zw. z epidemią COVID-19. Stwierdziła, że nie miała wiedzy o wydaniu decyzji, o której dowiedziała się z upomnienia odebranego [...] lipca 2020 r., a o treści decyzji – [...] sierpnia 2020 r. w związku z zapoznaniem z aktami sprawy. Podniosła, że miała problemy z fizycznym dostępem do urzędu i nie została pouczona, kiedy może zrealizować prawo zapoznania się z aktami. Podniosła, że całość świadczenia była przeznaczona na małoletniego, a skarżąca nie pracowała w tym okresie. Zarzuciła naruszenie zasad: pogłębiania zaufania uczestników postępowania do władzy publicznej, przekonywania oraz prawdy obiektywnej. Skarżąca nie zgodziła się z oceną organu, że dziecko przebywa wyłącznie pod opieką ojca od [...] stycznia 2019 r., co można ustalić jedynie w oparciu o prawomocne postanowienie Sądu Rodzinnego o zabezpieczeniu miejsca pobytu na czas trwania postępowania. Do tego momentu skarżąca miała pełnię władzy rodzicielskiej i pieczę nad dzieckiem na równi z ojcem dziecka. Skarżącej zależy na dziecku i walczy o prawa do niego. Zdaniem skarżącej organ wkroczył w kompetencje Sądu Rodzinnego ustalając inną datę niż wynikająca z postanowienia o zabezpieczeniu. W załączeniu skarżąca przedłożyła dowody przeznaczenia świadczenia na potrzeby małoletniego. Jak podniosła – z dowodów tych wynika, że wydała na dziecko od stycznia do czerwca 2019 r. łącznie [...] zł, a organ domaga się zwrotu [...] zł, przy czym skarżąca była w tym okresie bezrobotna i w trudnej sytuacji materialno-zdrowotnej. Prezydent Miasta P. wraz z pismem z [...] sierpnia 2020 r. przesłał skarżącej kopię decyzji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze postanowieniem z [...] października 2020 r., [...], przywróciło skarżącej termin do wniesienia odwołania. Decyzją z [...] października 2020 r., wskazaną we wstępie, SKO utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. W zwięzłym uzasadnieniu stwierdziło, że w sprawie zaistniała przesłanka z art. 17c ust. 9 pkt 3 u.ś.r., bowiem od [...] stycznia 2019 r. skarżąca nie była uprawniona do otrzymywania świadczeń rodzicielskich na dziecko przyznanych decyzją z [...] grudnia 2018 r. Odwołano się do postanowienia, które wpłynęło do organu I instancji [...] maja 2019 r. i stwierdzono, że z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego z ojcem dziecka wynika, że mieszka ono u niego od [...] stycznia 2019 r. Od tego dnia świadczenie rodzicielskie wypłacone skarżącej stanowi świadczenie nienależnie pobrane podlegające zwrotowi. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skarżąca zarzuciła naruszenie art. 6, 7 i 77 K.P.A. poprzez błędne uznanie, że w okresie od [...] stycznia 2019 r. nie sprawowała opieki nad dzieckiem, przy czym takie ustalenie zostało poczynione z naruszeniem prawa, dowolnie przez organy zamiast orzeczenia Sądu, art. 8, 9, 10, 11 i 107 § 3 K.P.A. poprzez nieodniesienie się do podniesionych przez skarżącą w odwołaniu zarzutów i przedstawienie zdawkowej argumentacji nieodnoszącej się do istoty problemu ani specyfiki sprawy, co skutkuje także naruszeniem zasady zaufania do organów administracji, art. 138 § 1 pkt 1 K.P.A. poprzez jego zastosowanie. Wniosła o uchylenie obu postanowień organów obu instancji w całości i zasądzenie kosztów. Uzasadniając skargę powtórzyła tezy odwołania. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 j.t. z późn. zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., zwanej dalej – p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Z brzmienia art. 145 § 1 p.p.s.a. wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa skutkującym koniecznością jej uchylenia. Z uwagi na to, że analogicznymi uchybieniami dotknięta jest również decyzja wydana w I instancji, należało uchylić również i tą decyzję, działając w oparciu o art. 135 p.p.s.a. Spośród określonych w art. 30 ust. 2 u.ś.r. przesłanek uznania świadczenia rodzicielskiego za nienależnie pobrane, w rozpoznawanej sprawie organy zastosowały przesłankę wskazaną w punkcie 1, w świetle którego za nienależnie pobrane uznaje się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Z argumentacji organów wynika, że skarżąca pobrała świadczenie rodzicielskie pomimo zaistnienia okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczenia, a okolicznością tą miało być zaprzestanie sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. W świetle art. 17c ust. 9 pkt 3 u.ś.r. świadczenie rodzicielskie nie przysługuje, jeżeli osoba ubiegająca się lub pobierająca świadczenie rodzicielskie nie sprawuje lub zaprzestała sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, w tym w związku z zatrudnieniem lub wykonywaniem innej pracy zarobkowej , które uniemożliwiają sprawowanie tej opieki. W tym miejscu wskazać należy, że w sprawach dotyczących świadczeń rodzinnych (jak również świadczeń o podobnej funkcji socjalnej), aktualnie dominuje w orzecznictwie stanowisko wskazujące na konieczność rozróżniania pojęć "nienależnego świadczenia" oraz "świadczenia nienależnie pobranego". W tym nurcie orzecznictwa wskazuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Innymi słowy, dla uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane, decydujące znaczenia ma nie tylko przesłanka obiektywna powodująca ustanie prawa do świadczenia, ale także świadomość i zamiar osoby pobierającej świadczenie. Obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Ocena świadomości osoby pobierającej świadczenia musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej sprawy, w tym czy zachowanie strony było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. (por. przykładowo w najnowszym orzecznictwie na tle art. 30 ust. 2 u.ś.r.: wyrok NSA z 10 września 2019 r., I OSK 1139/19; wyrok WSA w Lublinie z 26 czerwca 2019 r., II SA/Lu 145/19; wyrok WSA w Krakowie z 14 listopada 2019 r., III SA/Kr 152/19; wyrok WSA w Poznaniu z 29 stycznia 2020 r.. II SA/Po 599/19; wyrok WSA w Łodzi z 20 lutego 2020 r., II SA/Łd 787/19; Wyrok WSA w Gliwicach z 26 czerwca 2020 r. II SA/Gl 150/20), ale także orzecznictwo wcześniejsze ( patrz: wyroki NSA z 27 października 2010 r. sygn. akt I OSK 981/10, z 14 grudnia 2009 r. sygn. akt I OSK 826/09, z 25 września 2013 r. sygn. akt I OSK 2949/12, z 18 kwietnia 2013 r. sygn. akt I OSK 1701/12, z 3 grudnia 2010 r. sygn. akt I OSK 1073/10, dostępne w Internecie). Przede wszystkim podnieść należy, że wskazane w art. 17c u.ś.r., świadczenie rodzicielskie jest kierowane do osób, które ponoszą zwiększone wydatki związane z urodzeniem, objęciem opieką lub przysposobieniem dziecka, a jednocześnie nie mają wsparcia finansowego w postaci zasiłku macierzyńskiego czy podobnych świadczeń związanych z urodzeniem, objęciem opieką lub przysposobieniem dziecka. Zatem w ocenie Sądu rygorystyczne egzekwowanie zwrotu świadczeń nienależnych w sytuacji obiektywnego braku wiedzy o okolicznościach potencjalnie skutkujących utratą prawa do świadczeń jest nie do pogodzenia z celem ustawowym tj. wspieraniem osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej. Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy należy zauważyć, że nie sposób stwierdzić w przypadku skarżącej przesłanek subiektywnych wskazujących na świadome działanie w złej wierze, na dążenie do uzyskania świadczenia, pomimo świadomości, że jest ono nienależne, świadomego wprowadzania w błąd organu zobowiązanego do wypłaty świadczenia. W niniejszej sprawie organy oparły swoje rozstrzygnięcie, na oświadczeniu ojca dziecka, z którym skarżąca pozostaje w ostrym konflikcie. Postanowienie Sądu Rejonowego z [...] lutego 2019 r. zostało bowiem uchylone postanowieniem Sądu Okręgowego z [...] czerwca 2019 r., ponadto – nieprawomocne postanowienie Sądu jest dopiero z [...] lutego 2019 r.- już z samego tego faktu nie sposób uznać świadczenia pobranego przez skarżącą za ten czas za nienależne. Nie sposób też w okolicznościach tej sprawy racjonalnie argumentować, że w sytuacji w jakiej znalazła się skarżąca w okresie pobierania świadczenia (styczeń 2019 r. – maj 2019 r.) dążyła ona do wprowadzenia organu w błąd i pobrania świadczenia rodzicielskiego w sytuacji, gdy nie miała do niego prawa. Tym bardziej, że pobraną kwotę świadczenia skarżąca w całości przeznaczyła na potrzeby syna. Jeszcze raz trzeba podkreślić istotę i funkcję świadczenia rodzicielskiego, którym jest wsparcie finansowe osób ponoszących zwiększone wydatki m.in. związane z urodzeniem dziecka, nie mających jednocześnie wsparcia finansowego w postaci zasiłku macierzyńskiego czy świadczeń o podobnej funkcji. Z tej perspektywy, mając na uwadze szczególne okoliczności tej sprawy, stanowisko organów nie mogło się ostać. Wobec powyższego w rozpoznawanej sprawie nie można uznać, że doszło do zaistnienia okoliczności dających podstawę do zakwalifikowania świadczenia rodzicielskiego pobranego przez skarżącą jako "świadczenia nienależnie pobranego" w rozumieniu art. 30 ust. 2 u.ś.r. Byłoby to sprzeczne z akceptowanym przez skład orzekający Sądu dominującym poglądem orzecznictwa w sprawie wykładni pojęcia "świadczenia nienależnie pobranego", a także z celem u.ś.r. i zawartymi w niej rozwiązaniami. Wobec powyższego należało stwierdzić, że sprawa skarżącej nie została należycie wyjaśniona i oceniona czym naruszono art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., oraz art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Uchybienia te skutkują koniecznością uchylenia zarówno zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego jak również poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta P.. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ w postępowaniu administracyjnym uwzględni ocenę prawną i wskazania powyżej wyrażone, zgodnie z dyspozycją art. 153 p.p.s.a. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. Sąd orzekł jak w sentencji wyroku. Pomimo uwzględnienia skargi sąd nie zasądził na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, z uwagi na fakt, że ze względu na przedmiot sprawy skarżąca objęta była ustawowym zwolnieniem od kosztów sądowych. Skarżąca nie wykazała, aby poniosła inne koszty postępowania, które mogłyby zostać objęte rozstrzygnięciem sądu. W tym miejscu wskazać należy, że sąd rozpoznał przedmiotową sprawę na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 374 z późn. zm.).