IV SA/Po 565/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Busz Sędzia WSA Izabela Bąk-Marciniak Sędzia WSA Monika Świerczak (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 07 grudnia 2022 r. sprawy ze skargi B. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 30 czerwca 2022 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego oddala skargę w całości. Zaskarżoną decyzją z 30 czerwca 2022 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako "SKO" lub "organ II instancji"), po rozpatrzeniu odwołania B. P., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. z 17 maja 2022 r. [...] w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Zaskarżona decyzja SKO, jak wynika z jej uzasadnienia, zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy. Przywołaną wyżej decyzją z 17 maja 2022 r. Prezydent Miasta P. (dalej też jako "Prezydent Miasta" lub "organ I instancji") orzekł, że kwota [...]zł pobrana przez B. P. (zwaną też dalej "Stroną" lub "Skarżącą") tytułem świadczenia pieniężnego z funduszu alimentacyjnego na rzecz córek W. i W. rodzeństwa B. w okresie od 01 maja 2019 r. do 31 maja 2019 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i nakazał jego zwrot wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczanymi do dnia spłaty należności. Uzasadniając swoje stanowisko organ I instancji wskazał, że organ decyzją z 19 września 2018 r. nr [...] przyznał Skarżącej świadczenie z funduszu alimentacyjnego dla W. i W. rodzeństwa B. w łącznej wysokości [...] zł miesięcznie na okres od 01 października 2018 r. do 30 września 2019 r. Jak podkreślił organ I instancji do Poznańskiego Centrum Świadczeń wpłynęły przelewy od dłużnika alimentacyjnego P. B., z których wynika, że w okresie popierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego skarżąca otrzymała tytułem alimentów dla W. i W. rodzeństwa B. w dniu 05 maja 2019 r. kwotę [...]zł. Pismem z dnia 13 kwietnia 2022 r. Poczta Polska potwierdziła odebranie przez skarżącą powyższych przekazów. Następnie organ I instancji przytoczywszy treść art. 2 pkt 7 ustawa z dnia 07 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2022 r. poz. 1205; w skrócie "u.p.o.u.a.") oraz art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a. zaznaczył, że bez znaczenia pozostaje okoliczność, czy przekazane alimenty wierzyciela zalicza na zaległe czy też bieżące alimenty. W treści wniosku o przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego znajduje się, potwierdzone podpisem, złożone przez skarżącą oświadczenie o zapoznaniu się z warunkami uprawniającymi do świadczenia pieniężnego z funduszu alimentacyjnego, jak również o zapoznaniu się z obowiązkiem wynikającym z art. 19 ust. 1 u.p.o.u.a. tj. niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do jego otrzymania. Prezydent zaznaczył również, że w pouczeniu decyzji przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego skarżąca została pouczona o treści art. 19 ust. 1 u.p.o.u.a., w tym również o obowiązku poinformowania organu w przypadku otrzymania alimentów od dłużnika alimentacyjnego w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego (pkt 3 pouczenia w decyzji), a także o treści art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. wskazującego przesłanki do uznania świadczeń za nienależnie pobrane (pkt 5 pouczenia w decyzji). Odwołanie od tej decyzji wniosła Strona, opisując okoliczności sprawy i problemy dłużnika alimentacyjnego. Skarżąca poinformowała m.in. o braku zainteresowania ojca córkami i nie płaceniu przez niego alimentów. Ustosunkowując się do przekazu pocztowego podniosła, iż nie można jednoznacznie się do niego odnieść i uznać, że są to alimenty na W. i W.. Uzasadniając swoje zdanie skarżąca podniosła, iż na przekazie pocztowym jako adres nadawcy został podany adres, który nie jest adresem P. B., tylko jego matki i brata. Strona wskazała również, że na przekazie jest kwota niższa niż wysokość zasądzonych alimentów, tj. [...] zł miesięcznie. W związku z powyższym, jak podniosła skarżąca, otrzymywane pieniądze traktowała, jako prezenty dla córek od dziadków B. i wujka R. B.. Skarżąca zauważyła także, iż przekaz pocztowy nie został odpowiednio opisany. Nie widnieją na nim konkretne imiona i nazwiska dzieci oraz nie został podany miesiąc i rok, za jaki mają stanowić alimenty. Skarżąca wskazała również, że otrzymaną kwotę można zatem przypisać spłacie zaległości alimentacyjnych, które są bardzo wysokie. Skarżąca podniosła przy tym, iż dłużnik alimentacyjny nie powinien jej przekazywać środków na poczet alimentów, tylko komornikowi sądowemu prowadzącemu postępowanie egzekucyjne. Skarżąca wyraziła swoje niezadowolenie w związku z niepłaceniem alimentów przez P. B. i opisała wynikające z tego problemy. Strona poinformowała również, że pozbawienie jej rodziny kwoty [...] zł miesięcznie spowoduje ograniczenie środków na podstawowe rzeczy i narazi na ewentualne zadłużenie. Oświadczyła także, iż nie dysponuje taką kwotą z uwagi na niskie dochody rodziny, które wynoszą [...] zł miesięcznie (na trzy osoby). Jednocześnie skarżąca wniosła o umorzenie w całości kwot nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami. Utrzymując w mocy ww. decyzję Prezydenta Miasta z 17 maja 2022 r. – przywołana na wstępie decyzja z 30 czerwca 2022 r. – SKO, analizując akta sprawy oraz zaskarżoną decyzję, uznało, iż decyzja ta jest zgodna z prawem. SKO uznało, że organ I instancji zasadnie ustalił, że pobrana przez skarżącą kwota [...]zł tytułem świadczenia pieniężnego z funduszu alimentacyjnego dla W. i W. rodzeństwa B. jest świadczeniem nienależnie pobranym, która podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami, które na dzień wydania zaskarżonej decyzji wynosiły [...] zł. Organ II instancji odnosząc się do przekazu pocztowego wskazał, iż jednoznacznie wynika z niego, że wpłaty dokonał P. B., a także, że stanowi ona alimenty na dzieci. Oczywiste jest przy tym, zdaniem SKO, że skoro adresatem przekazu, dokonanego tytułem alimentów na dzieci, jest skarżąca, to wpłata ta stanowi spłatę alimentów na ich wspólne dzieci, tj. W. i W.. SKO podkreśliło, że nie ma znaczenia, jaki adres nadawcy został wskazany na przekazie pocztowym oraz jakiej wysokości jest to wpłata, za jaki miesiąc i rok. SKO, zatem podzieliło stanowisko organu I instancji, że ww. wpłata stanowiła spłatę alimentów. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na opisaną decyzję SKO, Skarżąca wniosła o "uchylenie decyzji odnośnie zwrotu kwoty [...]zł z odsetkami" opisując jednocześnie okoliczności sprawy i problemy dłużnika alimentacyjnego. Skarżąca podniosła, że na przekazach pocztowych podany jest adres nadawcy (ul[...] [...]) nie jest adresem zamieszkania dłużnika P. B., bowiem został wyrzucony z tego domu przez swoich rodziców Ł. i S. B. po 2013 r. Zdaniem skarżącej, dłużnik podając taki adres dopuścił się podawania fałszywych danych. Skarżąca podniosła również, że na przekazach pocztowych nie zgadza się kwota (z kwotą zasądzonych alimentów [...] zł, co miesiąc) wskazując, że są to kwoty inne, znacznie niższe i jest to dowodem błędnej interpretacji, jakby to miała być kwota alimentacyjna. W odpowiedzi na skargę, SKO wniosło o jej oddalenie, powtarzając argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Postanowieniem z 13 września 2022 r. sygn. akt IV SPP/Po 110/22 starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu przyznał Skarżącej prawo pomocy w zakresie ustanowienia adwokata, którego wyznaczy Okręgowa Rada Adwokacka w P. (dalej jako ORA) oraz umorzył postępowanie w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Jak wynika z pisma z 06 października 2022 r. ORA, w sprawie wyznaczony pełnomocnikiem z urzędu został adw. M. R. (k. 16 akt sądowych IV SPP/Po 110/22). Pismem z dnia 22 listopada 2022 r., pełnomocnik Skarżącej, wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu i nieopłaconej nawet w części według norm przepisanych, powiększonych o podatek VAT. Zdaniem pełnomocnika, zaskarżona decyzja narusza przede wszystkim przepisy prawa materialnego tj. art. 23 ust. 1 i art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. Organy obu instancji nie zbadały bowiem kwestii wystąpienia przesłanek uzasadniających ich zastosowanie, ograniczając się do przyjęcia, iż skoro skarżąca otrzymała bezpośrednio od dłużnika określoną kwotę pieniężną tytułem alimentów w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, to jest to świadczenie nienależnie pobrane. Stanowisko jest to jednak błędne w świetle zarówno orzecznictwa jak i poglądów doktryny. Pełnomocnik podkreślił również, że pominięto całkowicie w decyzjach organów obu instancji zagadnienie świadomości skarżącej, co do tego, że pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego, pomimo że wiedziała, iż nie są one należne, a więc można przypisać jej działanie w złej wierze. Tymczasem skarżąca podnosiła, iż dłużnik zalega z kwotami znacznie przewyższającymi wysokość świadczeń uzyskanych przez nią z funduszu alimentacyjnego, co świadczy zaniedbywaniu przez niego obowiązku łożenia na wspólne dzieci w długim okresie czasu, znacznie wykraczającym poza okres przyznanych świadczeń. Zdaniem pełnomocnika, skarżąca miała zatem uzasadnione przesłanki do przyjęcia, że wpłaty dokonywane bezpośrednio przez dłużnika może zaliczyć na zobowiązania starsze. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału IV tut. Sądu z 08 listopada 2022 r. sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095, z późn. zm.; dalej w skrócie "u.COVID-19"), o czym strony zostały powiadomione pismami z 09 listopada 2022 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Na wstępie należy zaznaczyć, że niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym wyznaczonym w trybie przepisu art. 15 zzs4 ust. 3 u.COVID-19, w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania ww. zarządzenia Przewodniczącego Wydziału. Przystępując do rozpoznania sprawy w tym trybie, Sąd miał na uwadze, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Dokonując tak rozumianej kontroli zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 30 czerwca 2022 r. ([...]) – utrzymującej w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. z 17 maja 2022 r. ([...]) w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego – Sąd nie dopatrzył się przy jej wydaniu naruszeń prawa, które w świetle art. 145 § 1 p.p.s.a. skutkowałyby koniecznością uchylenia albo stwierdzenia nieważności tej decyzji, względnie stwierdzenia jej wydania z naruszeniem prawa. W szczególności, w ocenie Sądu, organy obu instancji w niezbędnym zakresie zebrały i rozpatrzyły materiał dowodowy konieczny do wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, i na tej podstawie dokonały prawidłowych ustaleń co do okoliczności faktycznych istotnych dla jej rozstrzygnięcia. Ustalenia te Sąd w pełni podziela i czyni integralną częścią swoich ustaleń oraz podstawą faktyczną dalszych rozważań. Podstawę materialnoprawną wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2020 r. poz. 877, z późn. zm.; w skrócie "u.p.o.u.a."). Zgodnie z art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. "Ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego: a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów, e) (uchylona) f) wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję, g) wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 9 ust. 4b". Natomiast w myśl art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a "W okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności: 1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia, 2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej 3 - do ich całkowitego zaspokojenia, 3) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia, 4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym 4 - do ich całkowitego zaspokojenia - po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego". Przywołane przepisy ustanawiają zakaz jednoczesnego pobierania przez osobę uprawnioną świadczeń alimentacyjnych z budżetu państwa (funduszu alimentacyjnego) oraz od dłużnika. Treść art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. wyraźnie przy tym stanowi, że dla uznania wypłaconych świadczeń za nienależnie pobrane bez znaczenia pozostaje okres, za jaki strona otrzymała alimenty. Istotny jest sam fakt, że strona w okresie, w którym otrzymuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego otrzymuje także alimenty, bez względu na to, czy są one wypłacane za miesiące bieżące, czy poprzednie. Obowiązek ten wynika bezpośrednio z treści art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. i dotyczy zarówno alimentów zaległych, jak i bieżących. Wszystkie otrzymane od dłużnika środki finansowe wierzyciel alimentacyjny powinien przekazać komornikowi sądowemu lub organowi właściwemu wierzyciela - o czym, co należy podkreślić, skarżąca w sposób wyraźny została pouczona w decyzji przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Pobierając świadczenia z tego funduszu wierzyciel alimentacyjny nie ma możliwości zaliczenia na poczet zaległości alimentacyjnych jakichkolwiek kwot uiszczonych dobrowolnie przez dłużnika. Kolejność zaspokajania roszczeń z kwot uzyskanych od dłużnika alimentacyjnego normuje bowiem u.p.o.u.a., która przewiduje, że środki te w pierwszej kolejności przekazywane są na poczet zobowiązania dłużnika istniejącego z tytułu wypłaconych zastępczo świadczeń z funduszu, zaliczek alimentacyjnych, a dopiero w dalszej kolejności z tytułu należności wierzyciela (por. wyrok z 06.05,2021 r. IV SA/Wr 291/21, CBOSA). Przepisy art. 2 pkt 7 lit. d w zw. z art. 28 u.p.o.u.a. stanowią lex specialis w stosunku do art. 451 § 1 zd. 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2022 r. poz. 1360 z późn. zm.; w skrócie "k.c."), normującego zasady zarachowania zapłaty. W konsekwencji oznacza to, że w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, sposób zaliczenia wynikający z art. art. 451 § 1 i § 3 k.c. nie ma zastosowania do środków przekazywanych przez dłużnika alimentacyjnego z tytułu obciążających go rat alimentacyjnych. Powyższy pogląd utrwalony jest w orzecznictwie, w którym wskazuje się, że wynikający z treści art. 2 pkt 7 lit. d ustawy obowiązek, osoby pobierającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, powstrzymywania się od bezpośredniego pobierania alimentów od dłużnika alimentacyjnego lub pobierania ich za pośrednictwem komornika sądowego, dotyczy zarówno alimentów zaległych, jak i bieżących. Co więcej, w czasie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego wierzyciel nie ma możliwości zaliczenia na poczet zaległości alimentacyjnej kwoty alimentów dobrowolnie uiszczonej przez dłużnika (por. wyroki NSA z 13.10.2016 r. I OSK 445/15 i z 27.02.2019 r. I OSK 699/17; por. także wyroki NSA z 08.11.2018 r. I OSK 2494/19, z 05.12.2019 r. I OSK 978/18 oraz z 07.05.2020 r. I OSK 201/19, CBOSA). W związku z powyższym należy stwierdzić, że pobierając świadczenie z funduszu alimentacyjnego i otrzymując w tym czasie alimenty - jak miało to miejsce w sprawie - osoba je pobierająca znajduje się w sytuacji, którą trzeba zakwalifikować jako naruszenie kolejności zaspokojenia przez dłużnika alimentacyjnego wierzycieli, tj. kolejności określonej w art. 28 omawianej ustawy. Jest to okoliczność obiektywna, której zaistnienie, niezależnie od stanu świadomości osoby pobierającej świadczenia, prowadzić musi do uznania, że wypłacone w takich uwarunkowaniach świadczenia są nienależnie pobrane, a tym samym - zgodnie z art. 23 ust. 1 i ust. 1a u.p.o.u.a. - podlegają zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W zaskarżonej decyzji zasadnie zwrócono także uwagę na przysługujące stronie uprawnienia wynikające z art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a., dotyczące możliwości ubiegania się przez skarżącą o umorzenie kwot nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty. Zgodnie bowiem z powołanym przepisem organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. W świetle powyższego stwierdzić należy, że skarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji są zgodne z prawem. W ocenie Sądu organy rozpoznające sprawę w sposób wyczerpujący zebrały i rozpatrzyły materiał dowodowy oraz należycie uzasadniły zajęte stanowisko. Wniesiona skarga jest więc bezzasadna i brak jest podstaw do jej uwzględnienia. W takiej zaś sytuacji wypłacone świadczenia należało uznać za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. Mając wszystko to na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę w całości oddalił.