I SA/Rz 162/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Grzegorz Panek po rozpoznaniu w dniu 25 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 10 maja 2016 r. zwalniającego skarżącego od wpisu od skargi w ½ części i odmawiającego przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie w sprawie ze skargi P. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] grudnia 2015 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za IV kwartał 2013 r. - postanawia - utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. P. P. (dalej: skarżący), reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie skargę na wskazaną w sentencji niniejszego orzeczenia decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] grudnia 2015 r. W skardze zawarł wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie go od opłat sądowych w części ponad kwotę 200 zł. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym zawartym w formularzu "PPF", wskazał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i dwiema małoletnimi córkami. Źródłem utrzymania całej rodziny jest prowadzona przez skarżącego działalność gospodarcza, z którego to tytułu zadeklarował dochód wynoszący 1 947 zł miesięcznie, a także wynagrodzenie za pracę jego małżonki, wynoszące 1 200 zł miesięcznie. W uzupełnieniu oświadczenia wyjaśnił, że prowadzi jednoosobowe przedsiębiorstwo, nie zatrudniając żadnych pracowników. Podstawa opodatkowania podatkiem od towarów i usług w poszczególnych – kwartalnych okresach rozliczeniowych, przypadających w 2015 r. (II - IV kwartał), wyniosła odpowiednio: 8 190 zł, 167 234 zł i 52 224 zł. Jak wynika z akt sprawy skarżący, mimo wezwania, nie przedłożył zeznania podatkowego PIT za 2015 rok stwierdzając, że nie zostało ono jeszcze złożone. Zwrócił się jednocześnie z prośbą o przedłużenie terminu do złożenia tego zeznania do 4 maja 2016 r., jednakże również w tym terminie nie dostarczył dokumentu. Przedkładając listę ponoszonych wydatków, zarówno tych związanych z utrzymaniem domu, jak również wydatków na zaspokojenie pozostałych potrzeb bytowych skarżący określił ich łączną wysokość, w ujęciu miesięcznym, na kwotę 2 420 zł. Jeżeli chodzi o zgromadzony przez skarżącego i jego domowników majątek, to w oświadczeniu zadeklarował: dom o pow. 120 m2, o wartości 230 000 zł, samochód marki Citroen Berlingo 2.0, rok prod. 2005, a także samochód Peugeot Boxer, rok prod. 1995, który jest uszkodzony. Uzasadniając złożony wniosek skarżący podniósł, że jest stroną w ośmiu sprawach, zawisłych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Rzeszowie, w związku z czym został wezwany do uiszczenia wpisów sądowych w każdej z nich, a suma tych wpisów przekracza 5 000 zł. Jak podkreślił nie jest w stanie uiścić takiej kwoty, a jego sytuacja majątkowa pozwala mu jedynie na uiszczenie łącznie z tego tytułu kwoty 1 600 zł, tj. po 200 zł tytułem wpisu w każdej ze spraw. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia z dnia 10 maja 2016 r. o sygn. akt I SA/Rz 155/16 zwolnił skarżącego od wpisu od skargi w ½ części i odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. W uzasadnieniu postanowienia referendarz wskazał, że skarżący nie w pełni wykonał wezwanie o przedłożenie wskazanych dokumentów źródłowych. Nie przedłożył bowiem zeznania podatkowego za 2015 r., nawet po upływie terminu (4 maja 2016 r.), do którego zobowiązał się dostarczyć to zeznanie. Podobnie nie przedłożył kopii deklaracji VAT za I kwartał br., choć był wezwany do przedłożenia deklaracji za trzy ostatnie okresy rozliczeniowe. W ocenie referendarza, taki sposób postępowania skarżącego choć nie uniemożliwia całkowicie oceny jego możliwości płatniczych, to znacznie je utrudnia, w efekcie czego wszelkie wątpliwości wynikłe w tym zakresie nie mogą być rozstrzygane na korzyść skarżącego. Oceniając stan majątkowy skarżącego referendarz zauważył, że różnica pomiędzy deklarowanymi przez niego dochodami, a sumą ponoszonych wydatków wynosi nieco ponad 700 zł, tymczasem nie deklarując żadnych oszczędności oświadczył on, że jest w stanie uiścić tytułem wpisów od skarg we wszystkich swoich sprawach kwotę 1 600 zł. Dodatkowo referendarz zauważył, że skarżący korzysta z usług zawodowego pełnomocnika, w związku z tym uzasadnione jest pytanie o źródło finansowania tego rodzaju wydatków. Biorąc pod uwagę powyższe referendarz stwierdził, że brak jest podstaw do uznania zasadności wniosku skarżącego w pełni i zwolnienia go od wszelkich kosztów sądowych w sprawie, ponad zadeklarowaną kwotę 200 zł. Mając jednak na względzie ogólną sumę wpisów od skarg we wszystkich sprawach z udziałem skarżącego - wynoszącą 4 960 zł referendarz uznał, że jednorazowe uiszczenie takiej kwoty musiałoby stanowić dla niego znaczne obciążenie, pozbawiając go środków koniecznego utrzymania, zwłaszcza w stosunku do jego domowników. Z tego więc względu zwolniono skarżącego od wpisu od skargi w ½ części, redukując tym samym sumę kosztów sądowych, do której uiszczenia został zobowiązany, proporcjonalnie do możliwości płatniczych skarżącego. Nie zgadzając się z rozstrzygnięciem referendarza, skarżący wniósł sprzeciw na postanowienie z dnia 10 maja 2016 r. W uzasadnieniu sprzeciwu pełnomocnik skarżącego zarzucił, że brak nadesłania deklaracji PIT za 2015 rok oceniony został przez referendarza niekorzystnie dla skarżącego. Wyjaśnił, ze deklaracja ta nie została przedłożona z uwagi na fakt, że w ostatnim dniu terminu do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie była jeszcze złożona w Urzędzie Skarbowym. Z tego względu skarżący wniósł o przedłużenie terminu do przedłożenia tego dokumentu do dnia 4 maja 2016 r. a nie jak podaje referendarz w uzasadnieniu postanowienia zobowiązał się do przedłożenia tego dokumentu w tym terminie. Pełnomocnik zarzucił, że wniosek skarżącego o przedłużenie terminu nie został rozpoznany, natomiast z faktu nieprzedłożenia dokumentu wyciągnięto negatywne dla skarżącego skutki, twierdząc, że z tego powodu skarżący nie wykazał w pełni aby zachodziły podstawy do przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Pełnomocnik zarzucił, że niejasności czy wątpliwości w zakresie stanu majątkowego skarżącego oraz źródeł finansowania jego pełnomocnika (które nie zostało zapłacone), nie mogą być interpretowane na jego niekorzyść. W celu rozwiania wszelkich wątpliwości co do źródeł finansowania usług fachowego pełnomocnika, pełnomocnik oświadczył, że nie otrzymał od skarżącego wynagrodzenia z tytułu prowadzenia żadnej z ośmiu spraw zawisłych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Rzeszowie. W ocenie pełnomocnika oświadczenie o stanie majątkowym złożone przez skarżącego oraz dokumenty potwierdzające wysokość wydatków związanych z utrzymaniem własnym i rodziny powinny być wystarczające dla uwzględnienia wniosku skarżącego w całości. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd – jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. – wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu, wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego, art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Należy podkreślić, że instytucja prawa pomocy na którą to składa się także zwolnienie strony od kosztów sądowych jest wyjątkiem od zasady wynikającej z postanowień art. 199 p.p.s.a., gdzie mowa o tym, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r., sygn. akt I OZ 468/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 504/11 - publ.: orzeczenia.nsa.gov.pl). Rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd musi rozważyć z jednej strony – interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej – interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, iż ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Należy również zaznaczyć, że strona wszczynając spór na drodze sądowej powinna liczyć się z koniecznością przeznaczenia na ten cel środków finansowych, a wydatki z tym związane traktować na równi z innymi zobowiązaniami. Jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (postanowienie z dnia 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05, niepubl.), stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje, z wysokością kosztów, do których zobowiązana jest na danym etapie postępowania. Jak wskazano powyżej, ciężar wykazania tych przesłanek spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy zaś do sądu (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04, niepubl.). Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku, powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, stwierdzić należy, że ocena okoliczności przedstawionych na uzasadnienie żądania przez pryzmat ww. przesłanek przemawia za częściowym uwzględnieniem wniosku. Skarżący i jego żona dysponują stałym źródłem dochodu. Analiza wydatków i opłat świadczy natomiast o tym, że nie cały dochód jest przeznaczany na podstawowe utrzymanie rodziny. Wobec powyższego w ocenie Sądu brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku w pełnym zgłoszonym zakresie. W ocenie Sądu słusznie uznał referendarz, że zasadne w świetle art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. będzie częściowe zwolnienie wnioskodawcy od kosztów sądowych i przyznał wnioskodawcy zwolnienie z wpisu od skargi w ½ części. Pamiętać tutaj należy, że prawo pomocy ma służyć osobom bez dochodu lub o niskich dochodach, które przy wykorzystaniu wszystkich swoich możliwości i środków rzeczywiście nie są w stanie wygospodarować wolnych środków kosztem podstawowego utrzymania. Ocena sytuacji materialnej skarżącego przy uwzględnieniu ilości skarg zawisłych przed tutejszym Sądem obliguje w świetle art. 199 p.p.s.a. do poniesienia części wydatków zainicjowanych przez skarżącego postępowań sądowych i może się to odbyć bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ponadto podkreślenia wymaga, fakt, że do dnia złożenia sprzeciwu, a więc do 20 maja 2015 r. skarżący nie nadesłał do Sądu deklaracji PIT za 2015 rok, o którą był wzywany. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku, powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe (postanowienie NSA z 9 stycznia 2015 r., II GZ 886/14, LEX nr 1634804). W związku z powyższym Sąd uznał, że zasadne jest utrzymanie w mocy orzeczenia referendarza sądowego zwalniającego skarżącego od wpisu od skargi w ½ części i odmawiającego przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie i działając na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.